Tsuchioki en de metallurgie van de hamon: nie, nioi, suguha en chōji herkennen

Een grens met twee beschrijvingen

Een oude Japanse kling kan een rechte hamon hebben met een wazige rand. Het kan ook een rechte hamon hebben waarvan de rand individueel zichtbare, heldere deeltjes bevat. Er is geen tegenstelling tussen deze beschrijvingen. Suguha benoemt het algemene verloop van een patroon. Nioi en nie betreffen hoe het gebied bij nadere bestaans verschijnt. Een groot deel van de verwarring rond Japanse zwaardcatalogi ontstaat doordat men deze woorden behandelt alsof de lezer er slechts één uit moet kiezen. In feite kan een informatieve beschrijving gaan van de omtrek van het gehele geharde gebied tot de textuur langs een kort stukje van zijn rand.

Het Nationaal Museum van Nara verstrekt een definitie voor nioi en nioiguchi in zijn glossarium voor de tentoonstelling Shōsō-in. De stad Setouchi biedt een geïllustreerde gids die is georganiseerd rond de profielen van verschillende hamon-soorten. Als je de twee naast elkaar opent, wordt het verschil in hun doeleinden duidelijk. Een lijntekening maakt het onderscheid tussen een rechte loop en een opeenvolging van lobben onmiddellijk begrijpelijk. Het is veel minder geschikt om te tonen waarom één gebied eruitziet als mist en een ander als fijne lichtpuntjes. Daarvoor zijn de oppervlakte, het licht en de schaal van de waarneming van belang.

Wat de bekende Engelse titel betekent

In Engelse beschrijvingen staat vaak ‘clay tempered’. In de geschiedenis van dit ambacht verwijst tsuchioki naar het aanbrengen van een kleihoudende massa bij het plaatselijk harden van de kling. In de moderne materiaalkunde heeft het Engelse tempering een engere betekenis: ontlaten na het harden. Een museumvertaler kan de vertrouwde Engelse formulering behouden, terwijl een materiaalkundige de verandering in het staal anders benoemt. Wie het onderscheid kent, kan een vakartikel lezen zonder aan te nemen dat de catalogus twee afzonderlijke lijnen in het staal beschrijft.

Historische bronnen over de coating vermelden natuurlijke minerale en koolstofhoudende bestanddelen. Hun betekenis voor de kunsthistoricus ligt in het feit dat de oppervlakte doelbewust is behandeld, zodat verschillende delen van een object verschillende thermische geschiedenissen hebben doorgemaakt. Lokale materialen en werkplaatspraktijken varieerden, en het ontstane randgebied kon de artistieke conceptie van het object beïnvloeden. Het afgewerkte patroon registreert eveneens eigenschappen van de onderliggende staal en zijn latere geschiedenis. Het is een vergissing om te veronderstellen dat een antieke kling fungeert als een perfect getrouwe afdruk van een tekening die ooit op het oppervlak is aangebracht. Er bestaat geen overgebleven tekening onder de polijst die wacht om getraceerd te worden.

De reden dat een verschijnsel kan aanhouden, gaat dieper dan een gekleurde afzetting. Staal kan in verschillende fasen voorkomen, en de fasen die in een bepaald gebied aanwezig zijn, hangen af van de samenstelling en de thermische geschiedenis. Austeniet heeft een kubisch vlakcentrerd kristalrooster. Tijdens het harden kan een deel van het austeniet omvormen tot martensiet door een verandering in het rooster die verloopt zonder de lange-afstandsdistributie van koolstof die geassocieerd is met een diffusiegecontroleerde reactie. Overal anders kan het afgewerkte materiaal andere bestanddelen bevatten. De uitleg identificeert een fysieke oorsprong voor echte verschillen binnen de kling. Het verklaart nog niet elk helder of donker vlekje op een foto.

In het bijzonder zijn een fasegrens in een microscopisch veld en de zichtbare grens op een volledige kling geen identiek geometrisch object. Het oog integreert licht van talrijke kleine kenmerken over een oppervlakte. Een overgang in hun abundantie of uiterlijk kan een coherente, zichtbare band produceren. In een microfoto kan een deel van die band een mengsel van bestanddelen bevatten in plaats van een enkele, scherpe interface. Hierdoor kan de stelling dat de hamon een rij kristallen is, zowel suggestief als diep misleidend zijn. Schaal en verdeling maken deel uit van de uitleg, niet van nadrukken die er na aan toegevoegd moeten worden.

Waarom nie kan fonkelen en nioi eruit kan zien als mist.

Het oudere vocabularium van waardering ontstond voor gepolijst staal. Waar heldere kenmerken individueel waarneembaar zijn, kan een waarnemer nie beschrijven. Waar fijne kenmerken samenvloeien in een zacht, lichtend effect, is de conventionele term nioi. Beide termen komen voor in beschrijvingen van de effecten die gepaard gaan met harden. Het beeld van mist is een goede herinnering aan wat nioi in deze context benoemt. De waarnemer registreert een gezamenlijke helderheid, zelfs wanneer een individuele bijdrage niet met het blote oog kan worden onderscheiden. Dit is een optische beschrijving waarvan de bruikbaarheid niet afhangt van het toekennen van een universele diameter aan het kleinste zichtbare punt.

Verlichting heeft een verrassend grote invloed op dit oordeel. Een gepolijst oppervlak stuurt een groot deel van het binnenkomende licht in voorkeurige richtingen. Zelfs minimale verschillen in oriëntatie, reliëf en lokale afwerking bepalen wat een toeschouwer bereikt. Een punt dat in één foto opvallend helder lijkt, kan in een andere bijna verdwijnen. De camera heeft bovendien een eindige dynamische reikwijdte. Het kan een groepje kleine reflecties omzetten in één wit vlekje, vooral zodra een beeld wordt gereduceerd voor een webpagina. Het vergroten van het opgeslagen beeld vergroot dan zowel een door de camera gegenereerde vlek als elk detail dat werkelijk op het object aanwezig is.

Neem het woord martensietkristallen. Op een congres over materiaalkunde roept het vragen op over kristaloriëntatie, het gemeten aandeel van een fase of de vorm van een bestanddeel. Voor een museumvitrine dient het vaak als omschrijving van wat er aan het staal te zien is. Wie elk lichtpuntje voor één opgemeten kristal houdt, springt zonder bewijs van de ene betekenis naar de andere. Rechtstreekse waarneming, microscopie en diffractie kunnen elkaar aanvullen. Juist door hun bevindingen uit elkaar te houden, kunnen we ze wetenschappelijk overtuigend met elkaar in verband brengen.

Volgens vier verschillende contouren

Suguha is de rechte familie van patronen. Recht in deze context betekent doorgaans dat het patroon een relatief gelijkmatig verloop volgt langs de kling, waarvan de eigen omtrek gebogen kan zijn. Het vereist geen absoluut uniforme, van vaste breedte zijwaartse band. Een museumtekst kan subtiele golfbewegingen of een verandering in karakter nabij de punt beschrijven, terwijl de algemene benaming behouden blijft. Een getekend diagram maakt de familie gemakkelijk te onthouden. Het bewijs voor een bepaald oud voorwerp ligt in wat er gebeurt terwijl het oog langs het voorwerp beweegt, inclusief de plekken waar de overeenkomst met een ideale lijn het zwakst is.

Twee vocabulaires voor het lezen van een hamon.
Catalogusterm Waar op te letten Wat het begrip beschrijft
Suguha Een grotendeels rechte rand De omtrek, die nog steeds fijne lokale variaties kan vertonen.
Gunome Opvolgende, afgeronde toppen Het profiel; de ribbels hoeven niet op gelijke afstanden te herhalen.
Chōji Kruidnagelvormige kopjes boven smallere steeltjes Het profiel; een register kan dit samen met de gunome registreren.
Nie Afzonderlijke heldere spikkels op of nabij de grenslijn De zichtbare deeltjes, verspreid over een reeks silhouetten.
Nioi Een fijne lichtende band waarin de afzonderlijke puntjes samenvloeien De verschijning van de rand onder de vastgelegde verlichting.

Lees de beschrijvingen van de omtrek en de deeltjes samen. Het woordenboek en de geïllustreerde gids bieden voorbeelden van de terminologie.

Bronnen · Nara Nationaal Museum, woordenlijst van nioi en nioiguchi · Setouchi-stad, geïllustreerde gids voor hamon.

Gunome verwijst naar een reeks van afgeronde of opzwellende vormen. Bij sommige voorbeelden zijn deze relatief regelmatig; bij anderen variëren de hoogtes, breedtes en intervallen. Een meer specifiek catalogusterm kan het profiel van een lob beschrijven of suggereren dat de ene zijde scherper afvalt dan de andere. Het woord helpt toeschouwers een ritme over een lang, smaal veld te communiceren. Het vereist niet dat alle individuele elementen herhalingen zijn van één sjabloon. Een illustratie met drie perfect gelijke heuvels doet het werk van een alfabet. Een overgebleven kling heeft doorgaans meer te zeggen dan het alfabet alleen.

Chōji ontleent zijn naam aan de visuele vergelijking met kruidnagels. In een catalogus kan de term voorkomen naast gunome of binnen een langere samengestelde term die een onregelmatig aangelegd patroon aangeeft. Die mengeling is van belang. Iemand die één geïsoleerd lobje ziet, kan het rondhoofd daarvan direct beschrijven, terwijl een lezer die een cluster over een grotere afstand volgt, de vergelijking met kruidnagels eerder zal opmerken. Een tweede lezer heeft de eerste niet noodzakelijk tegengesproken; hij of zij kan verschillende aspecten van hetzelfde passage op verschillende schalen hebben beschreven. De termen werken met name goed bij een duidelijk aangeduid punt of een reeks detailopnamen.

Hitatsura wijzigt het gebied van het object waarop de lezer aandacht moet besteden. In grote lijnen beschrijft het een uitgebreide verspreiding van verharde activiteit buiten de gebruikelijke randband, vaak inclusief afzonderlijke vlekken in het lichaam van de kling. Een foto die zeer strak is ingekropen op de rand, kan veel van wat de benaming motiveert, weglaten. Een bleke vlek op afstand van de rand kan evenmin op zichzelf een toekenning aan een bepaalde smid bevestigen of elke kling als hitatsura kwalificeren. De algehele verspreiding, de omliggende oppervlakte en het account van het object in de catalogus geven een lokaal detail zijn betekenis.

Vier opnames uit de collectie Tokio

Daihannya Nagamitsu — Nationaal Museum van Tokio (ColBase)
Daihannya Nagamitsu — Nationaal Museum van Tokio (ColBase). Nationaal Museum van Tokio (ColBase).

Daihannya Nagamitsu in het Nationaal Museum van Tokio is een kling met een eigen naam, verbonden met Osafune in Bizen. Vaak is die naam het eerste dat een bezoeker onthoudt. Dankzij de inscriptie en de gedocumenteerde verzamelgeschiedenis kan een lezer na het leren van een onbekend woord steeds naar hetzelfde werk terugkeren. Dat is belangrijker dan het lijkt. Een zoekopdracht op chōji levert opvallende afbeeldingen op met sterk verschillende vergrotingen. Door naar één geïdentificeerd werk terug te gaan kun je vaststellen of een verschil werkelijk in het staal zit of dat twee foto’s eenvoudigweg verschillende zwaarden tonen.

Koryū Kagemitsu — Nationaal Museum van Tokio
Koryū Kagemitsu — Nationaal Museum van Tokio. Underbar dk. CC BY-SA 4.0.

Koryū Kagemitsu, eveneens in Tokio, is een nuttige metgezel omdat het de aandacht vestigt op een andere soort detail. Een op de kling gebeitelde draak is een beeld met een eigen omtrek. Een curator kan dat beeld in hetzelfde alinea bespreken als de vorm van de kling en de uitstraling van het staal. Die beschrijvingen corresponderen met verschillende maakgeschiedenissen. Een lijn die een deel van een gegraveerd figuur definieert, een lijn aan de rand van de gepolijste vlak en een veranderende helderheid binnen de hamon kunnen allemaal voorkomen in dezelfde foto. Slechts één daarvan is het kenmerk dat hier van belang is.

Kiriha Sadamune — Nationaal Museum van Tokio. Een tweede bij naam bekend werk dat aan Sadamune wordt toegeschreven. De verwijzing naar Kikkō Sadamune staat hieronder
Kiriha Sadamune — Nationaal Museum van Tokio. Een tweede bij naam bekend werk dat aan Sadamune wordt toegeschreven. De verwijzing naar Kikkō Sadamune staat hieronder. Kakidai. CC BY-SA 4.0. Collectie-aanwijzing van Tokio voor Kikkō Sadamune.

Kikkō Sadamune, het tweede werk dat in de hierboven vermelde tekst wordt gekoppeld, introduceert een ander risico voor een geïllustreerde gids. Het werk heeft een eigen naam en een reputatie die verbonden is aan een toeschrijving. Een lezer kan er uiteindelijk van uitgaan dat elk kenmerk dat opgemerkt wordt in de museumfoto van Kikkō Sadamune, een definitief kenmerk moet zijn van alles dat aan die maker wordt toegeschreven. Museumcatalogi werken doorgaans in de tegenovergestelde richting: ze overwegen meerdere waarnemingen samen met historisch bewijs voordat ze tot een toeschrijving komen. Het benoemde voorbeeld verankert onze aandacht; het kan een enkele, bekende silhouet niet omzetten in een betrouwbare handtekening. Een vergelijkbaar uitziend gedeelte in een tweede object zou een aanleiding voor vergelijking zijn, niet voor een afgeronde identificatie.

Atsushi Tōshirō — Werk van Yoshimitsu, gefotografeerd in het Nationaal Museum van Tokio
Atsushi Tōshirō — Werk van Yoshimitsu, gefotografeerd in het Nationaal Museum van Tokio. Kakidai. CC BY-SA 4.0.

Atsushi Tōshirō is een tantō, en zijn kortere formaat beïnvloedt hoe een foto op het scherm werkt. Een korte kling en een lange tachi kunnen elk precies dezelfde breedte van een browservenster vullen. Een vlek die op het scherm twee centimeter beslaat, kan derhalve vrijwel andere afmetingen vertegenwoordigen op de daadwerkelijke objecten. De metingen in de objectregistraties stellen de lezer in staat een gevoel voor schaal te herwinnen. De collectie-identificatiecodes van het museum dragen een ander voordeel. Ze stellen een toekomstig onderzoeker in staat hetzelfde werk te lokaliseren, zelfs als een website de Engelse weergave van de titel wijzigt.

Wanneer een foto een instrument wordt

Onderzoekers van de Keio-universiteit ontwikkelden samen met Ricoh een speciale opnamemethode om Japans zwaardstaal in beeld te brengen. Hun verslag beschrijft hoe zij honderd Japanse klingen fotografeerden en een selectie van de resultaten in tentoonstellingen lieten zien. Door de belichting te beheersen en het uiterlijk van het oppervlak vast te leggen, konden zij details die gewoonlijk op het voorwerp zelf worden bestudeerd beter met anderen delen. Een gewone camera die bij het aanwezige zaallicht één opname maakt, dient een ander doel. Het onderzoek verklaart een vertrouwde museumervaring: een detail dat uitvoerig op het tekstbord wordt beschreven, is op een snel gemaakte foto soms nauwelijks zichtbaar.

De aanpak toont ook aan dat er geen enkele neutrale weergave van een spiegelend object bestaat. Ontwerpers moeten de richting en verdeling van de belichting, de kleurrespons en welke kenmerken een gecombineerd beeld moet benadrukken, kiezen. Doorzichtig documenteren maakt die keuzes begrijpelijk voor andere onderzoekers. Het feit dat een beeld bewust is samengesteld, hoeft niet als nadeel te worden gezien. In een experimentele setting zijn de beslissingen juist wat een beeld vergelijkbaar maakt met een ander. Problemen ontstaan wanneer een beeld, dat is voorbereid om één vraag te beantwoorden, wordt gebruikt alsof het een geheel andere vraag beantwoordt.

Een neutronsonderzoek presenteert de staal in een andere taal opnieuw. Neutronen kunnen materiaal achter het zichtbare oppervlak onderzoeken, en diffractie kan informatie verschaffen over kristallografische fasen en spanningen binnen het geteste gebied. Een verslag moet aangeven waar dat gebied lag en wat het instrument kon resolutie bieden. Wanneer data van meerdere gebieden worden samengevoegd tot een beeld, kan elk gekleurde vierkant een gemiddelde vertegenwoordigen. Het komt niet overeen met een zichtbaar punt van nie. Plaats een diffractiekart naast een goed gedocumenteerde foto en de twee kunnen elkaar verhelderen; vervang de ene door de andere en beide worden moeilijker te interpreteren.

Echte verharding, oppervlakteafwerking en de valse keuze ertussen.

Vragen over een echte of nep hamon bevatten vaak twee vragen. Heeft het staal een transformatie ondergaan die een onderscheidend gebied heeft gecreëerd? Hoeveel van het zichtbare contrast komt van de afwerking? Er is geen reden waarom de antwoorden elkaar uitsluitend moeten zijn. Een authentieke geharde zone kan eveneens door polijsten visueel leesbaarder zijn gemaakt. Omgekeerd kan een contrasterende streep op staal zijn geplaatst waarvan de interne toestand door de streep niet wordt vastgesteld. Een zinvolle catalogusverklaring over een teken moet aangeven welke van deze stellingen de feiten daadwerkelijk ondersteunen.

Bij moderne oppervlakken kan contrast ontstaan door een zuurbehandeling, stralen met een schuurmiddel of borstelen in één richting. Elk van die bewerkingen verandert de manier waarop de buitenste laag licht weerkaatst. Een zuur kan ook werkelijke verschillen in de microstructuur zichtbaar maken, zoals men in metallurgische laboratoria al lang weet. Het gebruik van chemie bij een afwerking bewijst dus op zichzelf geen bedrog. Het gaat om twee vragen: hoe verhoudt de afwerking zich tot het onderliggende materiaal en hoe is het voorwerp in de loop der tijd beschreven? Het woord ‘vals’ beantwoordt geen van beide.

Een beeld van een verkoper zonder bewijs van oorsprong stelt historische onderzoekingen voor specifieke beperkingen. Het kan digitaal zijn aangescherpt, verzadigd of verlicht, zodat slechts de helderste streep zichtbaar blijft. Een authentieke, oudere kling kan eveneens een onregelmatige behoudsgeschiedenis hebben en onder verkeerd licht moeilijk leesbaar zijn. Een enkele regel gebaseerd op perfecte regelmaat, witheid of de aanwezigheid van een golf zou derhalve fouten in beide richtingen produceren. Een verantwoord documentatieverslag kan de zichtbare streep beschrijven, het ontbreken van een behandelingsgeschiedenis vaststellen en de claim over de oorsprong opschorten. Dat is een concreet resultaat van het onderzoek.

Een collectie kan vaak iets beter bieden dan een oordeel op basis van een foto. Vroege foto's kunnen aantonen dat een kenmerk zichtbaar was voordat een gedocumenteerde restauratie plaatsvond. Een verslag van een conservator kan een vlekje corrosie onderscheiden van een bewuste afwerking. Beelden op verschillende data en schalen kunnen aangeven waar een grens zich voortzet buiten een reflecterende zone. Een gespecialiseerd onderzoek kan deze waarnemingen verbinden met het daadwerkelijke staal. Zo'n dossier lost de attributie niet altijd op, maar het verklaart welke vragen overblijven en waarom. De lezer is niet verplicht tot reinigen, chemische tests of proefopnames op een historisch oppervlak.

Het patroon teruggeven aan het object.

Een laatste oefening brengt het bewijsmateriaal samen. Stel je voor dat je een beschrijving schrijft voor een onbekend fotogram dat een rechte, bleke band toont met een korrelig ogende rand. Een zuiver beschrijvende zin kan de brede, rechte loop van de band vastleggen onder de gebruikte verlichting. Een andere zin kan uitleggen dat een uiterlijk met een hoge nie-gehalte een mogelijkheid is, terwijl het dossier noch een schaal noch een registratie van de afwerking bevat. Deze zinnen laten ruimte voor een toekomstige onderzoeker om de identificatie te verfijnen. Een beschrijving die een beroemde smid, datum en fase-samenstelling zou leveren op basis van dezelfde pixels, zou de volgende onderzoeker aanzienlijke moeite opleveren om de conclusies te ontwarren.

Keer nu terug naar de vier werken uit Tokio. Hun individuele dossiers doen wat een anonieme afbeelding niet kan: ze identificeren een object dat opnieuw bezocht kan worden en plaatsen het binnen een reeks materiaal die al door anderen is onderzocht. De bezoeker kan bewegen van de naam op het label naar een passage van staal en terug naar de waarnemingen in het catalogusartikel. Het is volkomen mogelijk om te genieten van de rustige gang van suguha of het levendige ritme van chōji voordat men alle onderliggende fysica kent. Het leren van de fysica voegt iets anders toe: een waardering van hoeveel er zich moet afspelen tussen een transformatie in staal en een lijn zichtbaar wordt voor het menselijk oog.

Vragen en antwoorden

Wat is een hamon?

Hamon is het zichtbare patroon dat geassocieerd wordt met de verharde randzone van een Japanse kling. De omtrek ervan en de verschijning van zijn grens worden apart beschreven.

Wat wordt bedoeld met de hamonlijn?

In het alledaagse Engels bedoelt men meestal de zichtbare overgang bij de geharde zone. Bij geschikte belichting oogt de nioiguchi fijn en nevelachtig of zijn afzonderlijke deeltjes duidelijker te zien.

Wat is martensiet?

Martensiet is een fase in staal die ontstaat door een diffusieloze omzetting van austeniet. De aanwezigheid ervan is een materiaalkundige bevinding. Een streep op een foto is een optische waarneming.

Wat is austeniet?

Austeniet is een fase van ijzer met een kubisch vlakcentrerd kristalrooster waarin koolstof kan oplossen. De transformatie daarvan maakt deel uit van de geschiedenis die wordt vastgelegd in gehard staal.

Wat is differentiële harding?

De term beschrijft de vorming van verschillende microstructuren in verschillende gebieden van een stuk staal. Het traditionele vocabularium van hamon beschrijft aspecten van het hierdoor ontstane uiterlijk.

Wat is een faseovergang?

Een faseovergang is een verandering in de interne toestand of structuur van een materiaal. Onderzoekers kunnen dergelijke veranderingen bestuderen met methoden zoals diffractie en microscopie.

Films en lezingen

Het Met — De Japanse zwaardkunst en de Japanse esthetiek

Het Met — Het conserveren van Japanse kunstwerken in buitenlandse collecties

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen