Op de eerste van Kanō Shōuns drie rollen over Shuten Dōji knielen enkele figuren naast een opvallend groen vlak. Links staat tekst en achter hen verrijst architectuur. Wie in dit verhaal een beroemd zwaard zoekt, kan deze scène in een oogwenk voorbijgaan. Wie blijft kijken, stuit op het vraagstuk waarvoor de schilder stond. Voordat een geschilderd zwaard iets kan betekenen in een verhaal, moet iemand de mensen uitsturen die het zullen dragen, moet iemand luisteren en moet de lezer de opdracht over vele meters zijde onthouden.
Het National Museum of Asian Art bezit twee complete reeksen die een vergelijking mogelijk maken. De ene is op papier en van een onbekende kunstenaar. De andere, gedateerd 1700, is op zijde en noemt Shōun als schilder. Vier details uit de zijden reeks begeleiden dit essay. De papieren reeks laat een andere vertelcadans zien; we mogen niet aannemen dat zij een schets was waarnaar Shōun werkte. Beide vertellen over Kyoto, de verdwenen vrouwen en de tocht van Minamoto no Yorimitsu en zijn metgezellen naar een verblijf in de bergen. Ze laten ons niet tweemaal dezelfde gebeurtenis bijwonen.
Een persoon met twee namen en een voorstelling met drie dateringen
Yorimitsu, ook Raikō genoemd, was een historische persoon. Het Smithsonian vermeldt zijn levensjaren als 948 tot 1021. Een historische naam binnen een fantastisch verhaal heeft een bijzonder effect. Hij verankert de lezer in een herinnerde maatschappelijke wereld, terwijl de kunstenaar vrij blijft een reus van gedaante te laten veranderen of goddelijke wezens als reizigers te tonen. De levensdata van de hoofdpersoon dateren niet het meubilair in de scène, de gewaden van de figuren of de kling aan iemands zijde. Die details bereiken ons via een latere vertelhandeling.
Er zijn minstens drie tijdstippen te onderscheiden. Eerst is er de tijd waarin het verhaal speelt. Dan de periode waarin een bepaalde versie vorm kreeg. Ten slotte is er de datum waarop het specifieke bewaard gebleven werk werd geschilderd en beschreven. Een museum kan over dat laatste zeer precies zijn, terwijl het tweede een open vraag blijft. Zo vermeldt het Smithsonian geïllustreerde handrollen over dit onderwerp vanaf de veertiende eeuw. Dat is bewijs voor de geschiedenis van de verbeelding, niet voor gebeurtenissen die zich in die eeuw zouden hebben afgespeeld.
Het verhaal circuleert ook onder de naam van de berg Ōe. Wie alleen op de naam van de reus zoekt, mist mogelijk beschrijvingen die onder de plaatsnaam zijn gerangschikt. Omgekeerd kan een geografische index een afbeelding van een bovennatuurlijk verblijf naast een moderne bergfoto plaatsen. Dit zijn verschillende getuigen van de geschiedenis van een naam. Een geïllustreerde reis geeft de berg een toegang, een route en een interieur die het verhaal begrijpelijk maken. Een historisch topografisch onderzoek zou vragen over een echte route kunnen beantwoorden die de schilder niet probeerde op te lossen.

Begin bij de compositie, in plaats van iedere figuur meteen te identificeren. Een hoogteverschil scheidt de persoon in het blauw van de hoger gezeten mensen. De groene passage en de omringende wolkenband houden de groepen ook in een verkleinde afbeelding herkenbaar. Hier kunnen hoogte- en kleurverschillen een verhouding aangeven lang voordat een lezer de tekst vertaalt. Of die verhouding in deze episode een opdracht, een verzoek of een audiëntie betreft, is een volgende vraag. Daarvoor wordt een transcriptie of de aangrenzende tekst onmisbaar.
Een rol biedt een opeenvolging van tegenwoordige momenten
Een handrol heeft lengte, maar de kijker ziet die doorgaans niet helemaal tegelijk. Een passage wordt vanaf rechts geopend en maakt plaats voor de volgende. Wat zojuist zichtbaar was, verdwijnt weldra weer opgerold uit het zicht. De kunstenaar kan de lezer vragen een groep reizigers, een bewegingsrichting, een kledingdetail of een gebaar te onthouden. Wanneer dat kenmerk terugkeert, is het moment van herkenning van de lezer zelf. In een strook miniaturen lijken de afbeeldingen naast elkaar te staan, ook als ze op de echte rol door een aanzienlijke lengte kalligrafie worden gescheiden.
Shōuns tweede rol maakt de schaal van dit vraagstuk tastbaar. Het museum vermeldt een totale breedte van 2,334.6 centimeter en een hoogte van 37.6 centimeter. Het eerste getal is ruim drieëntwintig meter. Het beschrijft het fysieke werk over zijn totale omvang, niet de afstand die een afgebeelde persoon heeft afgelegd. Op een telefoon kan de hele reeks in een korte horizontale strook passen. Om gezichten en tekst te zien, moet men een kleiner gedeelte kiezen. Die keuze herhaalt iets van het selectieve kijken dat de rol door zijn aard ooit oplegde.
Wolken regelen mede deze beweging. In een landschap kunnen ze lucht en afstand aanduiden; binnen een verhalende compositie bedekken ze ook de ruimte die anders twee gebeurtenissen met elkaar zou moeten verbinden. Een geschilderde wolkenbank schuift vóór een architectuurrand en laat het oog aanvaarden dat daarachter iets doorgaat. De kunstenaar hoeft niet iedere stap van een reis of iedere tussenliggende kamer te tonen. De lezer vult het interval in. Het kan een andere plaats, verstreken tijd of enkel een aandachtsverschuiving binnen dezelfde scène voorstellen.
Dat effect is bijzonder duidelijk wanneer een gebeurtenis maar een smalle strook van een veel groter gouden veld beslaat. In een losse reproductie kan het goud lijken op een kostbare omlijsting die rond de handeling is toegevoegd. Volg de ononderbroken banden over een langer gedeelte en ze blijken deel van de ordening van de handeling. Hun randen openen een ruimte voor figuren en sluiten die vervolgens weer. In de tentoonstelling in Washington vergeleek de conservator de veranderende gezichtspunten met filmeffecten. Het wezenlijke verschil is dat de bezoeker, niet een projector, bepaalt wanneer de volgende scène verschijnt.
Een zwaard kan ontbreken en toch betekenis hebben
Aan het begin van het verhaal reizen de metgezellen vermomd. Het Smithsonian beschrijft hen als religieuze pelgrims. Wie weet wie de reizigers werkelijk zijn, leest hun kleding op twee manieren. Ze moet binnen de afgebeelde wereld overtuigen en tegelijk de ingewijde lezer aan hun andere identiteit herinneren. Het zwaard behoort tot wat de lezer later verwacht te zien. Dat het in een audiëntie- of reisscène tijdelijk niet opvalt, kan dus betekenis dragen zonder dat de schilder naar een verborgen voorwerp hoeft te wijzen.

Het tweede detail uit de eerste rol verspreidt figuren over afzonderlijke eilandjes van architectuur en open grond. Op de schaal van het volledige detail vragen een kleine groep in het midden en een groep rechts beide aandacht. In een uitsnede van slechts één groep kunnen de gebaren beslissend lijken. In de hele passage is juist de verhouding tussen de groepen interessant. Een enkele zwaardvormige lijn, voor een illustratie losgemaakt van drager en omgeving, kan die verhouding evenmin samenvatten als één woord een gesprek kan vertegenwoordigen.
De anonieme papieren rol biedt een bruikbare parallel. De toelichting bij het eerste deel beschrijft het keizerlijke bevel, gebeden om hulp en drie ontmoete gidsen die in werkelijkheid godheden zijn. Een lezer binnen het verhaal en een lezer erbuiten beschikken daardoor over verschillende kennis. Dat verschil ontstaat door de gelaagdheid van woord en beeld. Een figuur kan op een gewone oudere man lijken, terwijl de begeleidende tekst zijn andere identiteit duidelijk maakt. Een bijschrift dat al zulke figuren onmiddellijk benoemt, kan de afbeelding ontdoen van de vertraging die de kunstenaar wilde bewaren.
De ontvoerde vrouwen zijn even belangrijk voor het lezen van het zwaard. Zij geven de oorspronkelijke aanleiding tot de tocht en hun lot bepaalt mede wat de terugkeer betekent. Een navertelling die alleen de confrontatie behandelt, kan hele delen van de beeldreeks laten lijken op voorbereidingen voor één beroemd beeld. Kijk liever naar de ruimte die de kunstenaars bieden aan nieuws verzamelen, reizen, bezoek ontvangen en terugkeren. De afloop hangt evenzeer af van bewegingen tussen huishoudens en tussen berg en stad als van een wapen in de culminerende scène.
Wie schreef de woorden op de zijde?
De toeschrijving aan Kanō Shōun vertelt ons wie de afbeeldingen schilderde. Op het etiket blijft daarnaast plaats voor andere kunstenaars met het penseel. Het register van de middelste rol noemt Nakayama Atsuchika als kalligraaf; dat van de derde Higashizono Motokazu. Ook keizerlijk prins Fushiminomiya Kuninaga komt in de registratie van de reeks voor. Het museum verbindt de deelname van zulke schrijvers en het gebruik van zijde met goud en zilver aan een hooggeplaatst maatschappelijk milieu van de opdracht. Dat is een beredeneerde gevolgtrekking over het opdrachtgeverschap. Het levert geen naam van een koper of rekening voor het werk op.
Het verschil tussen een toegeschreven hand en een veronderstelde opdrachtgever wordt zichtbaar wanneer we het werkelijke kijken volgen. Voordat de volgende schildering verschijnt, ontmoet de lezer iemands regelafstand, ritme van karakters en ordening van lege ruimte. Als het schrift moeilijk te ontcijferen is, kan men geneigd zijn het over te slaan en de beelden tot één doorlopende handeling te verbinden. Dat is een moderne redactionele keuze. De geschreven passage bood oorspronkelijk een eigen, langdurig moment van visuele aandacht, zelfs aan iemand die alle gebeurtenissen van het verhaal uit het hoofd kende.

Een gezicht uit de middelste rol verbreedt het beeldveld. Figuren bezetten slechts delen van een lange horizontale ruimte waar wolkenlinten doorheen lopen. Vergroting onthult kledingdetails en posities. Verkleining toont weer de tussenruimten die groepen scheiden. Beide gezichtspunten verschaffen informatie; geen van beide vervangt het andere zonder verlies. De bronvermelding en het achtervoegsel van het inventarisnummer vertellen dat dit een gedeelte van de tweede rol is. Het digitale bestandsnummer identificeert een fotografische opname, geen extra rol of zelfstandig besteld kunstwerk.
Een andere kunstenaar, een andere tijdseenheid
In de anonieme papieren reeks telt het museum drieëntwintig tekstgedeelten, telkens gevolgd door een illustratie, verdeeld over drie rollen. De eerste papieren rol is 32.5 centimeter hoog en in totaal iets minder dan vijftien meter breed. De eerder genoemde tweede rol van Shōuns zijden versie is langer en hoger. Die cijfers maken het schaalverschil voorstelbaar. Omdat ze verschillende genummerde rollen uit verschillende reeksen betreffen, bewijzen ze niet dat één versie een vast percentage meer ruimte aan een bepaalde episode besteedt. Daarvoor zouden eerst dezelfde episodes naast elkaar moeten worden gelegd.
Wel kunnen we vergelijken hoe de ontmoeting met tekst de lezer voorbereidt op het herkennen van een gebeurtenis. Een korte passage kan de volgende bestemming noemen en de schilder die laten bevolken. Een langere kan een opeenvolging vastleggen waarvan de fasen in één doorlopend beeld zijn samengebracht. Het aantal tekstgedeelten zegt daarom meer dan een eenvoudige telling van personen of zwaarden. Het markeert waar een kunstenaar of ontwerper de regie van het verhaal weer aan taal overdroeg. Ook toont het hoe onvolledig een online presentatie met uitsluitend afbeeldingen noodzakelijkerwijs is.
Een derde versie helpt het Washingtonse paar in perspectief te plaatsen. Het Suntory Museum of Art vermeldt een rolschildering van Kanō Motonobu, met toelichtende tekst door Konoe Hisamichi, gedateerd 1522. De gedeelde schoolnaam maakt Motonobu en Shōun niet tot dezelfde kunstenaar. Bijna twee eeuwen scheiden de dateringen in deze twee collectieregisters. De tentoonstellingslijst van Suntory vermeldt bovendien een wisseling van de getoonde scène tijdens een tentoonstelling. Wie onder dezelfde titel een geheel ander beeld meent te hebben gezien, hoeft dus niet twee objecten te verwarren. Het museum kan eenvoudig een ander gedeelte hebben geopend.
Hoe een waaier of scherm de gebeurtenis verandert
De tentoonstelling in Washington combineerde geschilderde rollen met schermen, waaierstudies en gedrukte illustraties. Een waaier biedt een heel ander beeldveld dan een lange rechthoek zijde. Zijn spreiding geeft ruimte aan een nadrukkelijke groep, maar relatief weinig aan een stoet even grote gebeurtenissen. Wanneer een schilder een bij veel kijkers bekend verhaal samendrukt, kan één herkenbaar gebaar of kostuum het werk van een lange tekst overnemen. Die zuinigheid veronderstelt voorkennis bij het publiek. Een moderne bezoeker kan de betekenis vaak alleen terugvinden door vergelijking met een minder beknopte vertelling.
Een vouwscherm biedt weer een andere verhouding tussen deel en geheel. Een kijker kan van de andere kant van een kamer meerdere gebeurtenissen tegelijk zien en daarna dichterbij één ervan bekijken. De vouwen onderbreken een geschilderde lijn en laten licht onder verschillende hoeken op goud vallen. Een vlak online beeld haalt dat wisselende licht en de ruimte van de drager weg. De scènes blijven leesbaar, maar de manier waarop de aandacht ertussen beweegt verandert. Er is geen reden om te verwachten dat het zwaard in ieder formaat dezelfde plaats of precies dezelfde verhalende functie heeft.

In de afgebeelde passage uit Shōuns laatste rol is aan beide zijden van de gebeurtenis kalligrafie zichtbaar. Die ordening is even belangrijk als het levendige rood in het midden. Een reproductie die tot het gekleurde vlak is bijgesneden, zou het op een klein zelfstandig schilderij laten lijken. Door het schrift te behouden, zien we hoe de lezer een episode binnengaat en verlaat. Het herinnert ons ook eraan dat het einde van een geïllustreerd verhaal een redactionele keuze is. Aankomst, overwinning, redding of terugkeer kunnen elk de emotionele afsluiting vormen, afhankelijk van de ruimte die de nasleep krijgt.
Het geschilderde voorwerp en de bewaarde kling met een naam
Japanse collecties bewaren een beroemde kling die Dōjigiri Yasutsuna heet. De uitleg van het Tokyo National Museum, zoals weergegeven in de Japanse-zwaardengalerij van de National Diet Library, verbindt de naam met Yorimitsu's legendarische heldendaad. Dat is belangrijk bewijs voor de geschiedenis van de naam en de interpretatie van het voorwerp. Stellen dat Shōun bij het schilderen van een bepaalde scène deze kling voor ogen had, is echter iets anders. Schildering en museumregistratie kunnen nauwkeurig met elkaar worden verbonden zonder de ene als technische illustratie van de andere te behandelen.
Dat onderscheid gaat gemakkelijk verloren wanneer een zoekmachine foto's en schilderingen naast elkaar zet. Een foto is meestal gecatalogiseerd op de naam van het voorwerp en de classificatie van de instelling. Een schildering kan zijn opgenomen onder de verhaalnaam, de maker van de reeks, de kalligraaf van één rol of het onderwerp van een incident. Beide beelden vinden met dezelfde Engelse zoekopdracht schept een moderne route tussen registraties. Historisch contact tussen schilder en kling zou ander bewijs vereisen: bijvoorbeeld een gedateerde studie, een brief of een expliciet verslag van een bezichtiging.
Er valt meer te winnen door beide namen hun eigen geschiedenis te laten behouden. Een kling kan een legendarische associatie krijgen doordat generaties haar naam herhalen. Een schilder kan verwachten dat de kijker die associatie begrijpt zonder een portret van het fysieke voorwerp te tekenen. Een conservator kan het verhaal tonen als bewijs van de wisselwerking tussen opdrachten uit elitaire kringen en gedrukte boeken. Alle drie uitspraken betreffen hetzelfde verhaal, maar hebben een ander onderwerp en een andere bewijsvorm. De sterkste verbinding is die welke de lezer naar haar specifieke getuigenis kan terugvolgen.
Aan het einde van de rol krijgt de eerste audiëntiescène een ander gewicht. We weten nu wat de vanuit Kyoto uitgezonden figuren zullen hebben ondernomen en wat hun terugkeer betekent. De schilder had geen etiket op een bepaald zwaard nodig om deze momenten te verbinden. Hij beschikte over terugkerende figuren, afwisselende ritmes van schrift en kleur, de door zijn publiek onthouden vermommingen en de veranderende ruimten van de rol. Dat bewaart een museum wanneer het drie rollen bijeenhoudt en hun volledige opeenvolging naast de spectaculaire details toegankelijk maakt.
Vragen over het geschilderde verhaal
Wie schilderde de hier afgebeelde zijden rollen?
Kanō Shōun schilderde de driedelige reeks uit 1700. Het Smithsonian catalogiseert daarnaast afzonderlijk een papieren versie van een onbekende kunstenaar.
Wie schreef de kalligrafie op de middelste zijden rol?
Het etiket voor F1998.26.2 noemt Nakayama Atsuchika. Schilder en kalligraaf hebben verschillende rollen in de registratie.
Hoe lang is de tweede zijden rol?
Het museum vermeldt een totale breedte van 2,334.6 centimeter en een hoogte van 37.6 centimeter. De kijker ziet gewoonlijk een kortere passage tegelijk.
Hoe is de anonieme papieren versie ingedeeld?
Het Smithsonian beschrijft drieëntwintig tekstgedeelten gevolgd door illustraties, verdeeld over de reeks van drie rollen.
Is Motonobu's werk uit 1522 dezelfde reeks als die van Shōun?
Het Suntory Museum registreert een afzonderlijk werk, geschilderd door Kanō Motonobu in 1522, met schrift van Konoe Hisamichi.
Bewijst het geschilderde zwaard dat de kunstenaar Dōjigiri Yasutsuna zag?
De benoemde kling heeft een gedocumenteerde verbinding met het verhaal. Voor de bewering dat een bepaalde kunstenaar haar als fysiek model gebruikte, is afzonderlijk bewijs nodig.
Museumfilms
CUNY TV digitale reeks — Het verhaal van Genji, deel twee | Verbanden in oude kunst
The Met — Zondag in The Met: penseelschrift in de Japanse kunsten
Collectieregistraties en verder lezen
- Smithsonian, vergelijkende tentoonstelling van Shuten Dōji-versies
- Freer Gallery, openingsrol van de anonieme papieren reeks
- Suntory Museum of Art, Motonobu's rol en wisseling van getoonde scènes
- National Diet Library, Japanse-zwaardengalerij en Dōjigiri Yasutsuna
- Tenka Goken (天下五剣): geschiedenis en metallurgie van de vijf grootste zwaarden van Japan
