Een vlinder van schelp vormt een kleine puzzel. Ga er ver genoeg vanaf staan en het wordt een schittering op een donker oppervlak. Kom dichterbij en wat één heldere vorm leek, valt uiteen in stukjes. Op een negentiende-eeuwse Japanse schede in het Metropolitan Museum of Art accentueert verbrijzelde abalone insecten en bloemen die in zwarte lak zijn gegraveerd. De bloem heeft een naam, paulownia. De insecten kunnen zonder naam worden geïdentificeerd. Samen bieden ze een bezoeker twee verschillende ingangen tot hetzelfde object: de ene via de herkenning van natuurlijke vormen en de andere via de herkenning van een materiaal dat zijn vermogen om licht te vangen heeft behouden.
De schede behoort tot een ensemble dat in 2018 werd geschonken door Etsuko O. Morris en John H. Morris Jr. De catalogustitel begint met het lemmet, zoals titels op de afdeling Arms and Armor vaak doen. Als het mogelijk zou zijn om de catalogus binnen te stappen via een vleugel of een bloemblad in plaats daarvan, zou een bezoeker vervolgens naar de Japanse zalen kunnen gaan en naar een schrijfdoos kijken. Daar kunnen dezelfde paar woorden — vlinder, lak, goud en schelp — een totaal andere ontmoeting met een oppervlak beschrijven. Dít essay volgt die bezoeker en vraagt wanneer twee soortgelijke afbeeldingen het bewijs zijn van een gedeeld verhaal.

Het lezen van een materiaallijst in context
De catalogus identificeert verschillende van dieren afkomstige materialen. Roggenhuid bedekt de greep, balein omwikkelt deze en abaloneschelp accentueert de schede. Deze onderscheidingen zijn van belang, zelfs voor een bezoeker die uitsluitend geïnteresseerd is in decoratie. Een algemene bewering dat het object bedekt is met schelp zou verschillende oppervlakken reduceren tot één enkel oppervlak. In het verslag van het museum is de schittering gelokaliseerd. Het is mogelijk om onderscheid te maken tussen het deel dat de merktekenen draagt, de merktekenen die het motief beschrijven en de deeltjes die specifieke passages naar voren brengen. Elk levert een andere bijdrage aan de zichtbaarheid van de vlinder.
Probeer u eens voor te stellen hoe het ontwerp eruit zou zien als elk onderdeel het licht op dezelfde manier zou reflecteren. De donkere intervallen zouden verdwijnen. Een beschouwer zou nog steeds een omtrek kunnen zien, maar de indruk van een vorm die verschijnt en wijkt bij een verandering van hoek zou sterk verminderd zijn. Zwarte lak wordt in Engelse beschrijvingen van dit soort kunst vaak behandeld als de neutrale achtergrond. Hier speelt het een actieve rol. Het schept voorwaarden waarin een relatief kleine hoeveelheid helder materiaal een buitenproportioneel groot deel van de aandacht van de beschouwer kan opeisen. Een zwart-witreproductie zou de omtrek kunnen behouden, maar de balans aanzienlijk veranderen.
Een inventarisnummer dat zich uitstrekt van a tot en met j identificeert het grotere ensemble. Dat achtervoegsel is het waard om in het bijschrift te behouden, zelfs als er een pagina is gewijd aan een enkel kenmerk. Het museum dateert het werk in het midden of de tweede helft van de negentiende eeuw. Het kent de decoratie in de publieke beschrijving niet toe aan een met naam genoemde lakkunstenaar. De namen van de schenkers en de datum van hun gift behoren tot een heel ander hoofdstuk. Het verplaatsen van een naam naar de lege ruimte voor een kunstenaar zou het verslag een bevredigend gevoel van volledigheid geven, ten koste van het veranderen van wat er bekend is over het object.
Een bloem kan een afbeelding of een boom zijn
Een koopmansschrijfdoos in hetzelfde museum biedt een ongewoon zuivere test voor de manier waarop we het woord paulownia lezen. De catalogus identificeert paulowniahout onder de materialen, samen met lak, parelmoer en goud. Hier draagt een boom bij aan de fysieke substantie van het werk. Op de Morris-schede daarentegen noemt de catalogus de bloemen die in de decoratie te zien zijn. Het onderliggende hout wordt eenvoudigweg vermeld als hout. Twee beschrijvingen die de termen schelp, lak en paulownia bevatten, beschrijven daarom heel verschillende relaties daartussen. Een zoekopdracht op trefwoorden vindt ze allebei; een nuttig label legt het verschil uit.
De koopmansdoos, genummerd X.651, wordt gedateerd in het midden van de achttiende eeuw. Deze is van vóór de schede. Het samenbrengen van de twee biedt een direct alternatief voor een narratief van artistieke vooruitgang waarin elk gebruik van een materiaal een stap naar de volgende moet zijn. Een specifieke houtsoort kan worden gekozen voor een doos en de bloemen van de boom kunnen verschijnen in de decoratie van een veel later object, zonder dat de makers van elkaar weten. De fysieke eigenschappen van een houtsoort en de bekendheid van een bloem zijn onafhankelijke historische redenen waarom dezelfde plantennaam in een catalogus terechtkomt.
Een verdere verleiding is om elke paulowniabloem te behandelen als het embleem van een eigenaar. Een emblematische lezing zou meer vereisen dan alleen een plantennaam. Men zou kunnen zoeken naar een herhaald en formeel georganiseerd familiewapen, een inscriptie, een gedocumenteerde associatie met een identificeerbare opdracht, of een parallel uit een gecatalogiseerde set met een zekere toeschrijving. De betreffende Met-beschrijving vermeldt gegraveerde bloemen en vlinders. Dat is al een precieze observatie en een betere basis voor het begrijpen van het ontwerp dan een niet-onderbouwde toeschrijving aan een elitefamilie. Een bloem kan een compositie dragen zonder een achternaam op te leveren.
De vlinder die een hoofdstuk zijn naam geeft
Een leerzame omweg leidt naar een schrijfdoos die is gecatalogiseerd onder het hoofdstuk Vlinders van Het verhaal van Genji. Dit is een positief voorbeeld van het soort identificatie dat men anders in de verleiding zou komen te bedenken. Het museum verbindt de schrijfdoos met een bijbehorende documentendoos. De beschrijving identificeert een boot aan de oever, kraanvogels in de vlucht, dennen en bloeiende kers. Een scène op het ene deksel zet een lentedagverhaal voort dat op het andere is afgebeeld. De literaire verwijzing hangt niet af van het vinden van een exemplaar van een vlinder ergens in de voorstelling en het toekennen van een universele betekenis daaraan.

Binnenin de dozen verandert het seizoen. Herfstgrassen aan een rivier herinneren aan een gedicht dat is geschreven tijdens de bijeenkomst die op de buitenkant is afgebeeld. Een lezer met slechts een foto van één gesloten deksel kan daardoor een belangrijk deel van het ontwerp missen. Er is een interval tussen de lentescène die het oog begroet en een herfstafbeelding die toegankelijk wordt wanneer een doos wordt geopend. De opstelling maakt het herkennen van een gedicht tot een ervaring die zich in de tijd ontvouwt. Een beschrijving van de schrijfdoos als "gedecoreerd met de natuur" verliest de sequentie die de beeldtaal een groot deel van haar kracht geeft.
De roman zelf behoort tot het hof uit de vroege elfde eeuw en tot de literaire prestatie van Murasaki Shikibu. De museumtentoonstelling gewijd aan Genji verzamelde voorbeelden van de navolging ervan in zeer verschillende media, waaronder beschilderde en beschreven pagina's, gewaden en lakmeubilair. Zijn lange leven als onderwerp betekent niet dat alle latere vlinders tot dezelfde illustratietraditie behoren. Welbeschouwd het tegendeel. Met zo veel beelden die aantoonbaar aan het boek zijn gekoppeld, stellen de gedocumenteerde voorbeelden ons in staat preciezer te zijn over wat een overtuigende identificatie inhoudt. De Morris-schede wordt geleverd zonder bijbehorende doos of een met naam genoemde scène.
Het woord vlinder vervult dus twee taken binnen een paar stappen in een denkbeeldige museumzaal. Op de schede beschrijft het een dier dat in de decoratie is afgebeeld. Op de schrijfdoos identificeert het in de eerste plaats een hoofdstuk en een episode. In vertaling kunnen deze taken bijna ononderscheidbaar worden. Een bijschrift dat is ingekort tot "Vlinders, Japans lakwerk" zou naar beide objecten kunnen verwijzen en zou een bezoeker heel weinig vertellen over beide. Het herstellen van de zelfstandige naamwoorden — gegraveerde insecten in het ene geval en een literair hoofdstuk in het andere — geeft de lakschilderingen hun verschillende geschiedenissen terug.
Zeven herten en een ander soort zwart
Een negentiende-eeuwse doos uit de schenking van Florence en Herbert Irving levert de materiële vergelijking die de Genji-doos niet helemaal kan bieden. Zeven herten verschijnen tussen herfstgrassen. De catalogus identificeert een zwarte lakgrond met gouden decoratie en ingelegd parelmoer en lood. Het aantal dieren in de titel is nuttig. Het zet beschouwers ertoe aan het oppervlak een tweede blik te gunnen en te vragen hoe een groep individuele vormen optelt tot een samenhangend veld. Het verslag van de schede geeft geen aantal voor vlinders, en de maker ervan had een aanzienlijk smaller veld ter beschikking voor het ontwerp.

Een deksel biedt een tijdelijk kader. Een bezoeker kan een lang uitgestrekt landschap binnen de randen zien voordat hij besluit eromheen te lopen. Een schede is smal en buigt weg van het oog bijna zodra hij zich presenteert. Een deel van het oppervlak verdwijnt altijd. Decoratieve relaties die werken op een breed deksel kunnen niet gewoon in omvang worden verkleind en verwachten dat ze even goed werken rond een gebogen object. Herhaling, de afstand tussen motieven en het interval waarover de grond donker mag blijven, worden bijzonder belangrijk. Dat is een vergelijking over picturale organisatie, geen bewering dat de ene kunstenaar de andere heeft gekopieerd.
Lood is nog een nuttige correctie op verwachtingen. Een beschouwer die een afbeelding van bleke vormen op donkere lak tegenkomt, zou kunnen verwachten dat alle lichtere vormen zijn gemaakt van edelmetaal of schelp. Het materiaalverslag van de doos noemt lood naast schelp en goud. Zonder een conserveringsonderzoek of een gedetailleerd verslag dat elk materiaal aan een specifiek motief toewijst, is het logisch om de onderscheidingen van het museum te behouden op het niveau waarop ze worden gegeven. Kleuren die zijn vastgelegd onder een studiolamp kunnen soms suggereren waar men moet kijken. Ze kunnen niet op zichzelf de samenstelling van elk lichtgekleurd stuk vaststellen.
Varens, vlinders en een riem
In het legaat van Edward C. Moore bevindt zich ook een rechthoekige lakdoos met een patroon van varens en vlinders. Het Met beschouwt deze waarschijnlijk als bestemd voor theebenodigdheden. De zwarte grond, schelp, gouden en zilveren decoratie brengen de doos materieel dicht bij het argument van dit essay, terwijl een leren riem en metalen beslag een duidelijk ander soort houder identificeren. Hier bestaan vlinders naast varens in plaats van paulowniabloemen. Het ontlenen van een enkele insectenvorm zou een veel slechtere verklaring zijn voor de relatie tussen deze twee werken dan een studie van hoe kunstenaars vrij herkenbare vormen aanpasten aan heel verschillende omgevingen.
Het woordje "waarschijnlijk" in de beschrijving verdient zijn plaats. Het markeert de beoordeling van het museum omtrent de functie. Men kan overtuigd zijn van de aanwezigheid van varens en vlinders zonder even overtuigd te zijn van wat een historische eigenaar erin bewaarde. Het omgekeerde is ook mogelijk. Een met naam genoemde schrijfdoos kan een goed begrepen functie hebben, zelfs als de precieze betekenis van een plant in het ornament onzeker is. Goede catalogusteksten laten beide situaties toe. Het stelt een lezer in staat een specifieke draad van bewijs op te pakken zonder te eisen dat alle andere draden even zeker zijn.
Een foto gemaakt voor een andere vraag
Het Morris-ensemble is ook een herinnering aan het institutionele leven van foto's. Een opname die een uitstekend beeld geeft van de omtrek van een lemmet, kan heel weinig pixels wijden aan de bloemen op de schede. De tweede opname van het museum verandert het beschikbare bewijsmateriaal, maar geen enkele combinatie van twee platte beelden reproduceert de ervaring van het kijken naar schelp die verandert naarmate het licht beweegt. Een onderzoeksbijschrift kan een deel van deze druk wegnemen. Het kan vermelden dat het museum het materiaal identificeert als verbrijzelde abalone, zelfs als de individuele stukjes niet kunnen worden onderscheiden op het formaat waarop de afbeelding verschijnt.

De kleine stootplaat legt een ander element van de titel uit. De catalogus gebruikt tantō voor het kweekblad en chisagatana voor de montering, waarmee de aandacht wordt gevestigd op de aanwezigheid van een tsuba die vaak afwezig zou zijn bij de montering van een dolk. Voor de decoratiehistoricus is het punt de verandering van het oppervlak bij deze overgang. Het ene decoratieve veld loopt ten einde, het andere begint, en de beschouwer moet beslissen of hij een materiaal, een motief of de omtrek van het geassembleerde object volgt. Elke keuze leidt tot een andere familie van nuttige vergelijkingen elders in het museum.
Een bijzonder mooie schrijfdoos die bekendstaat als Droom in Naniwa biedt een laatste controle op de methode. In dat geval verbindt het museum de afbeelding op de buitenkant met een gedicht dat in het deksel is gegraveerd. Het object biedt een manier om de literaire lezing te testen. Bij de Morris-schede is de best beschikbare test een andere. Keer terug naar de catalogus, bepaal waar elk genoemd materiaal thuishoort, vergelijk de plant als afbeelding en als hout, en kijk welke kenmerken een ander museumobject echt kan verhelderen. Een detail wordt dan precies interessanter omdat het niet hoeft te dienen als aanwijzing voor een ontbrekende legende.
De bezoeker die begon met een lichtflits kan vertrekken met verschillende duidelijke herinneringen. Er was een bloem die eerder afgebeeld bleek te zijn dan gesneden uit zijn eigen hout. Er was een vlinder die de naam van een hoofdstuk was, zelfs toen de scène een wachtende boot toonde. Er waren herten op lakwerk leesbaar gemaakt door materialen die een reproductie niet betrouwbaar op kleur kon onderscheiden. En er was de kleine negentiende-eeuwse schede waarvan de kunstenaar ruimte had voor een insect, een bloem en het donkere interval daartussen. Dat interval geeft het oog ergens om naartoe te gaan wanneer de schelp het licht opnieuw vangt.
Een doos met twee seizoenen en een schede met twee kanten
Bedenk eens hoe een catalogus een bezoek aan de Genji-schrijfdoos zou moeten beschrijven als deze slechts één opname kon bewaren. Een foto recht boven het deksel geeft de lege intervallen in de compositie een leesbaarheid die ze in een schuine opname wellicht missen. Het kan het deksel er ook laten uitzien als een op zichzelf staand schilderij. De zijkanten van een container en de diepte van de doos wijken dan uit het bewustzijn van de beschouwer. De grassen aan de binnenkant en het lentelandschap aan de buitenkant zouden in fotografische reproducties gemakkelijk een eigen leven kunnen leiden. Een combinatie die oorspronkelijk veel van haar interesse ontleende aan een overgang tussen seizoenen, wordt zo twee ongerelateerde afbeeldingen van planten.
De Morris-schede stelt een analoog probleem in een andere vorm. In de twee zijaanzichten van het museum verandert het donkere koord van richting over de achtergrond van de foto. Een lezer kan die verandering gebruiken om de verschuiving van het gezichtspunt te herkennen voordat hij probeert te bepalen of dezelfde vleugel of tak zichtbaar is. Dit is een kleine visuele oefening met een praktische beloning. Het voorkomt dat een indruk van herhaling, gecreëerd door de foto's, een niet-onderbouwde telling van motieven wordt. De materiële informatie die door de catalogusbouwer wordt verstrekt, biedt een tweede anker waar een reflectie zou kunnen worden aangezien voor een deel van een gegraveerde omtrek.
De doos met de zeven herten geeft nog een reden om een algeheel overzicht te behouden. Op deze schaal zijn de dieren natuurlijk de eerste elementen die de aandacht trekken, maar de richting en afstand van de grassen organiseren de omgeving die ze bewonen. Bedek de dieren met een strookje papier op een reproductie en het overgebleven landschap heeft nog steeds structuur. Een vergelijkbaar experiment op de vlinderschede zou vragen hoeveel werk de tussenliggende donkerte verricht. Het is een oefening in het kijken naar een compositie, en het vereist geen toegang tot de originele objecten of de veronderstelling dat de twee kunstenaars elkaar kenden.
Stel u ten slotte voor dat deze werken alleen op materiaal zijn gelabeld. De bezoeker zou lak, pigmenten, metaal of schelp aantreffen en zou een echt artistiek vocabulaire over afdelingen heen kunnen vergelijken. Stel u voor dat ze alleen op onderwerp zijn gelabeld, en de bezoeker zou herten, insecten en bloemen van het ene object naar het andere kunnen volgen. Elke benadering vindt iets belangrijks en mist iets dat de andere herstelt. De meest gedenkwaardige vergelijking ontstaat wanneer een materiaal en een onderwerp elkaar op precies één plek ontmoeten. Op de Morris-schede is die plek een helder fragment op een gegraveerde vorm tegen een lange, donkere grond. Op de Genji-doos zou het een minuscuul bootje kunnen zijn dat wacht om de lezer van een afgebeelde lente naar een niet-afgebeeld gedicht te dragen.
Vragen over de schede en de dozen
Wat laat de insecten glinsteren op de schede?
Het Met identificeert verbrijzelde abaloneschelp die gegraveerde vlinders en paulowniabloemen accentueert tegen zwarte lak. De schittering behoort tot kleine gebieden binnen het ontwerp. De roggenhuid en balein die elders in hetzelfde verslag worden vermeld, zijn materialen van de greep; zij beantwoorden een andere vraag over het ensemble.
Is de schede zelf gemaakt van paulowniahout?
Het verslag noemt paulowniabloemen als decoratie en vermeldt hout zonder het hout te identificeren als paulownia. De schrijfdoos van de koopman X.651 biedt het tegenovergestelde geval. Het materiaalveld identificeert expliciet paulowniahout. Een plant genoemd als motief en een houtsoort geïdentificeerd in een substraat vereisen verschillend bewijsmateriaal.
Verbindt de vlinder de schede met Het verhaal van Genji?
Een schrijfdoos in hetzelfde museum heeft een gedocumenteerde verbinding met het hoofdstuk Vlinders en een documentendoos die de scène compleet maakt. Een dergelijke literaire identificatie komt niet voor in het verslag van de schede. De vergelijking toont de reeks mogelijke betekenissen aan zonder het verhaal van de schrijfdoos over te dragen op de schenking-Morris.
Wat identificeert chisagatana hier?
Het Metropolitan Museum gebruikt het in dit voorbeeld voor een montering met een kleine tsuba. Tantō beschrijft het lemmet in dezelfde titel. Het lezen van die woorden naast de namen van de onderdelen helpt uit te leggen hoe één aanwinst onder meer dan één Japanse term kan verschijnen zonder te impliceren dat er twee lemmeten aanwezig zijn.
Waar kan het gebruik van schelp op een andere zwarte lakgrond worden vergeleken?
De schrijfdoos met zeven herten in herfstgrassen is gecatalogiseerd met schelp, lood en goud op zwarte lak. Het afzonderlijke nummer is 2020.323.9a–e. De doos geeft de materialen een breed picturaal veld, wat een goede vergelijking vormt voor het smallere, gebogen veld dat beschikbaar is op de schede.
Wanneer heeft het museum het Morris-exemplaar verworven?
Etsuko O. Morris en John H. Morris Jr. schonken het ensemble in 2018. Het object dateert uit het midden of de tweede helft van de negentiende eeuw. Het schenkingsjaar identificeert een moderne verzamelperiode; het levert noch de datum van de decoratie, noch de identiteit van de eerste eigenaar op.
Museumfilms
Showcase — Het verhaal van Genji: Japanse klassieker geïllumineerd | Tentoonstellingen | Showcase
The Met — Het Japanse zwaard en de Japanse esthetiek
