Het staal van Japanse klingen: tamahagane, gereedschapsstaal T10 en de koolstofstalen 1095 en 1060

Een datum in het staal

Onder de Japanse klingen in de collectie van het Metropolitan Museum of Art bevindt zich een katana uit 1526. De catalogus vermeldt de lengte van de kling, een andere lengte voor het object als geheel, en een materiaalbepaling die uit één woord bestaat: staal. De datum is veel specifieker dan de materiaalbepaling. Er is niets mis. Het bewijs dat de voorwerp met een jaar kan associëren, verschilt van het bewijs dat de chemische samenstelling van het metaal kan identificeren. Een inscriptie kan met het blote oog leesbaar zijn. Een onderscheid tussen twee bestanddelen van staal kan een instrument vereisen dat bijna zo lang is als de galerij.

Een vergelijking van tamahagane, T10, 1095 en 1060 begint met het verschil in de aard van de bewijsmiddelen die de benamingen behouden. Tamahagane draagt de geschiedenis van een Japanse grondstof en de mensen die deze produceerden en selecteerden. De moderne benamingen behoren tot industriële systemen voor de specificatie van materialen. Geslagen staal verwijst naar een bewerking of een daardoor ontstane constructie. Martensite noemt een bestanddeel dat een materiaalkundige bij een gepaste onderzoek kan identificeren. Geen van de termen verricht de taak van de anderen. Dit is de reden waarom een enkele lijst van vermeende staalsoorten vaak antwoorden op verschillende vragen in dezelfde kolom plaatst.

De vier collectiefotografieën die deze tekst vergezellen, tonen onderscheidende Japanse klingen. Ze stellen de kijker in staat om de beschikbare bewijzen uit een museumcatalogus te vergelijken met wat op een scherm zichtbaar is. De hieronder besproken wetenschappelijke studies onderzochten andere, specifiek geïdentificeerde objecten. Het onderscheid is van belang. Een onderzoeker kan een feit vaststellen over de binnenkant van één zwaard zonder dat deze uitspraak automatisch van toepassing is op een beroemd zwaard waarvan de afbeelding toevallig het artikel illustreert. Door die twee objecten gescheiden te houden, is het mogelijk om de foto te waarderen en het experiment te appreciëren zonder dat het ene of het andere object wordt ingezet voor een taak waarvoor het nooit bestemd was.

Mikazuki Munechika, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Mikazuki Munechika, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

Wat tamahagane ons vertelt

Een moderne partij constructiestaal kan vergezeld gaan van documentatie die het verbindt met een productiebatch. De naam tamahagane leidt de historicus echter een andere weg. Deze verwijst naar ijzerzand, houtskool, de Japanse tatara-traditie, het oordeel dat betrokken is bij het selecteren van geschikt metaal, en een vocabularum dat zich over generaties van werk heeft gevormd. De Society for Preservation of Japanese Art Swords onderhoudt educatief materiaal over die traditie. Voor een kunsthistoricus is het institutionele verhaal op zichzelf belangrijk. Wat overgeleverd is, omvat kennis die door mensen in de praktijk wordt onderhouden, en niet alleen antieke stukken die achter glas worden bewaard. De relatie tussen de huidige praktijk en eerdere voorbeelden is in elk geval een vraag die aan bewijs moet worden onderworpen.

Traditionele smelttechnieken konden metaal van verschillende karakteristieken opleveren binnen één enkel product van de oven. Dit maakt het idee van één chemisch percentage voor alle tamahagane vanaf het begin misleidend. Een enkel numeriek resultaat, indien verkregen, zou een bemonsteringslocatie en een beschrijving van het bemonsterde materiaal vereisen. Een fragment van ruw materiaal bij een demonstratie, een modern referentie-exemplaar dat is voorbereid voor een onderwijscollectie en materiaal van een antieke kling hebben verschillende geschiedenissen. Alle drie kunnen legitiem deel uitmaken van een bespreking over tamahagane. Een percentage dat voor het eerste is bepaald, kan niet zomaar op het derde worden overgedragen, alleen omdat beide onder dezelfde titel vallen.

De onderscheiding heeft gevolgen voor de verzamelgeschiedenis. Een catalogusbeschrijving opgesteld vóór de wetenschappelijke analyse kan een door een gerespecteerde specialist gemaakte toewijzing behouden. Een latere tentoonstelling kan deze herhalen, eventueel in vertaling. Een laboratoriumverslag kan vervolgens een andere soort informatie verschaffen. De drie documenten worden niet onafhankelijke laboratoriumbevestigingen enkel omdat een zoekmachine ze als drie resultaten teruggeeft. Een lezer moet vragen wie de toewijzing voor het eerst heeft gedaan en of er sindsdien iemand het materiaal daadwerkelijk heeft onderzocht. Een zorgvuldig gekwalificeerde traditionele toewijzing is waardevol. Het stilzwijgend omzetten ervan in een proefanalyse ontnemt de lezer de kans om te begrijpen welke soort kennis het betrof.

Monster tamahagane van de eerste kwaliteit, met Japans tentoonstellingsetiket
Een stuk tamahagane met het tentoonstellingsetiket voor de eerste kwaliteit. Foto: さぱしあ, 2015. Originele foto · CC BY-SA 4.0.

Wat vertellen de industriële staalnummers?

De bekende benamingen 1060 en 1095 illustreren een andere manier van het noemen van koolstofstaal. In de SAE-reeks van benamingen wijzen de laatste twee cijfers in deze voorbeelden naar de benaderde koolstofinhoud in honderdsten van een procent per massa. Dat geeft nominale waarden van ongeveer 0,60 procent en 0,95 procent respectievelijk. Een nominale waarde is een handig middelpunt voor een bespreking van een rang. Een daadwerkelijke specificatie definieert grenzen, en een daadwerkelijk stuk metaal heeft zijn eigen batchgeschiedenis. Te stellen dat 1095 nominaal meer koolstof bevat dan 1060 is een begrijpelijk vergelijk. Te claimen dat men de exacte analyse van een onbekend object uit dit vergelijk kent, zou een aanzienlijke sprong vereisen.

Vijf staalbenamingen en hun betekenis
Materiaal Koolstofgehalte naar massa Gebruikelijke warmtebehandeling Wat de hamon laat zien Historische context
Tamahagane Nittōho Tatara: eerste kwaliteit ≈ 1,2%; tweede kwaliteit 0,8–1,5% Traditionele differentiële harding Op de gepolijste kling kan een grenslijn zichtbaar zijn. Het ruwe fragment heeft die niet. Staal uit de ijzerwolf van een tatara-oven. Het wordt nog steeds in Japan geproduceerd.
T10-gereedschapsstaal 0.95–1.04% Harden en ontlaten bij de vervaardiging van gereedschap Een stempel met de staalsoort zegt niets over de vorm van de hamon. Moderne Chinese kwaliteit ongelegeerd gereedschapsstaal.
Koolstofrijk staal 1095 0.90–1.03% Voor industriële toepassingen gehard en ontlaten Elke zichtbare scheidingslijn vereist een specifiek objectregister. Modern ongelegeerd koolstofstaal volgens de SAE-nomenclatuur.
Koolstofstaal 1060 0.55–0.65% Leverbaar in genormaliseerde of in geharde en ontlaten toestand Het nummer alleen zegt niets over een zichtbaar patroon. Modern ongelegeerd koolstofstaal volgens de SAE-nomenclatuur.
Verenstaal 9260 0.56–0.64% Voor veren doorgaans door en door gehard en vervolgens ontlaten Door en door harden levert op zichzelf geen aparte hardingslijn langs de snede op. Modern silicium-mangaanstaal voor veren.

De koolstofpercentages gelden voor de uitgangsmaterialen. De klassen van Nittōho betreffen gesorteerde stukken van de ijzerwolf. Een afgewerkte kling vergt een eigen analyse.

Bronnen · Tatara-indeling · 1060 en 1095 · T10 · 9260

T10 hoort thuis in het Chinese stelsel voor de benaming van koolstofhoudend gereedschapsstaal. Het duidt daar op een nominaal koolstofgehalte van ongeveer één procent. Letter en cijfer hebben alleen betekenis binnen hun eigen stelsel: door de industriële geschiedenis heen zijn vergelijkbare combinaties gebruikt voor heel verschillende materialen. Wie bij het vertalen zonder toelichting de bekendste Amerikaanse benaming kiest die erop lijkt, kan een wezenlijk verschil in specificatie uitwissen. Bij een historische vergelijking verdient de oorspronkelijke benaming daarom een eigen veld, naast een zorgvuldig geformuleerde moderne omschrijving. Gelijkwaardigheid moet worden aangetoond. Twee vergelijkbare nominale percentages vormen hooguit het vertrekpunt voor dat onderzoek.

De benaming 9260 illustreert waarom het alleen de laatste twee cijfers lezen onvoldoende is. De kwaliteit behoort tot een andere legeringsfamilie dan 1060 en is geassocieerd met siliciumhoudende veerstaal. Beide namen leiden de lezer naar een vergelijkbare nominale hoeveelheid koolstof. Ze identificeren derhalve niet hetzelfde materiaal. Evenzo kan de term veerstaal een breed familie beschrijven in commerciële of historische teksten. Een bron die veerstaal noemt maar geen standaard noch een kwaliteit verstrekt, heeft minder specifieke informatie verstrekt dan degene die beide verstrekt. Een historicus moet dit onderscheid behouden in plaats van de ontbrekende cijfers te completeren op basis van verwachting.

Kling van een katana, Metropolitan Museum of Art
Kling van een katana, Metropolitan Museum of Art. Het Metropolitan Museum of Art.

Een getal zoals 1095 biedt een ander voordeel voor moderne fabrikanten dat voor historici een valkuil kan worden. Het is compact genoeg om de vertaling te overleven en er perfect bij te staan naast een datum in een opschrift. Stel je een label voor dat een Japanse kling beschrijft als zestiende-eeuws, hoogkoolstofstaal. Het is eenvoudig om die twee stukken informatie om te vormen naar een modern type en een benaderende vervaardigingsdatum. Het moderne type zou nieuwe informatie zijn die door de redacteur is ingevoerd. Zelfs het vinden van een lokale koolstofmeting in de buurt van een nominale waarde zou niet bewijzen dat het historische materiaal aan alle eisen van een specificatie voldoet die lang na de kling is vervaardigd gedefinieerd.

Bekijken wat er onder de oppervlakte ligt

Met het blote oog oogt staal als één geheel. Bij metallografisch onderzoek komen gebieden in beeld die verschillen in de ordening van hun atomen en in de bestanddelen die er voorkomen. Ferriet is een ijzerrijke fase. Cementiet is een ijzercarbide. Perliet is een samenstel van ferriet en cementiet, in doorsnede doorgaans herkenbaar aan de fijne afwisseling tussen beide. Dat onderscheid is belangrijk: de drie woorden worden nogal eens voorgesteld als namen voor onderling uitwisselbare categorieën. In een perlitisch gebied kunnen ferriet en cementiet juist allebei voorkomen. Noemt een diffractierapport die twee fasen, dan hoeft dat een waarneming met een geschikte microscoop geenszins tegen te spreken.

Martensiet is geassocieerd met een andere transformatie van austeniet, de moederfase. Bij deze transformatie verandert de opstelling zonder de langafstandsherverdeling van koolstof die vereist is voor de bekende perlitische structuur. De in de resulterende opstelling opgesloten koolstof en de defecten daarin beïnvloeden wat een onderzoeker meet. Een deel van het austeniet kan overblijven. Ook hier beschrijven de termen het materiaal op een bepaalde schaal en in een bepaalde toestand. Een bezoeker die kijkt naar het heldere profiel van een gepolijste kling ziet gereflecteerd licht van het oppervlak. Een wetenschapper die een kristalstructuur identificeert rapporteert de interpretatie van een meting. De twee waarnemingen kunnen nauw met elkaar verbonden zijn, terwijl ze onderscheidend blijven.

De zichtbare hamon geeft deze onderscheiding een bijzondere kracht. Een ervaren waarnemer kan veel leren uit de vorm, textuur en continuïteit van de rand die zichtbaar is bij een goede polijst. Een foto kan een deel van die bewijskracht overbrengen, maar veel van het overige verliest het. Een verandering in de hoek van de belichting kan een subtiele eigenschap doen vervagen of plotseling de beeldvorming domineren. Als een kijker een precieze hardheidswaarde toekent aan een heldere band in een enkele foto, dan komt die waarde van buiten het beeld. Geen hoeveelheid vergroting van de pixels kan een mechanisch testresultaat herstellen dat nooit is uitgevoerd.

Wat een neutronexperiment kan beantwoorden

Een studie van Stefanus Harjo en collega's gebruikte neutronendiffractie om een intact Japanse zwaard gedateerd op de Keichō-epoek te onderzoeken. Het object kon op meerdere posities worden onderzocht zonder dat er een doorsnede uit het materiaal werd verwijderd. De auteurs interpreteerden de verschillen in de gemeten diffractiem patronen in termen van de bestaande fasen en de interne structuur van het staal. Dit is een bijzonder instructief geval voor een openbare collectie. Een bekende historische stelling, dat het materiaal binnen één enkele kling varieert, werd een vraag die onderzocht kon worden aan een gedocumenteerd object op identificeerbare locaties. De techniek gaf de onderzoekers toegang tot informatie die verder reikt dan de gepolijste buitenkant.

Om de prestatie te begrijpen, moet men zich voorstellen dat men slechts een lijst van chemische elementen wordt voorgelegd. Ijzer en koolstof zouden dan de fundamentele vermeldingen zijn. De lijst zou weinig zeggen over de manier waarop de atomen zijn gerangschikt of of dezelfde rangschikking over het gehele object voorkomt. Diffractie beantwoordt dergelijke vragen door gebruik te maken van de geordende structuur van atomen in kristallijn materiaal. Een reeks gemeten signalen moet met een model worden geïnterpreteerd, en sommige signalen zijn makkelijker te scheiden dan andere. Daarom beschrijft een wetenschappelijk artikel zijn apparatuur en analyse naast de bevindingen. De meting en de redenering die deze tot een identificatie maakt, horen bij elkaar.

Kikkō Sadamune, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Kikkō Sadamune, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

Een kaart die op meerdere posities is opgemaakt, legt ook de verplichting op om de schaal te beschrijven. Elke meting vertegenwoordigt een eindig volume, en het traject door een onregelmatig object kan het resultaat beïnvloeden. Een gepubliceerd beeld met netjes ingekleurde gebieden kan een sterkere indruk van continue dekking wekken dan de onderliggende reeks metingen het toelaat. De zorgvuldige lezer zoekt naar het positiediagram, de schaalbalk en het account van de auteurs over onzekerheid. Die details doen meer dan een wetenschappelijk artikel versieren. Ze bepalen of een bevinding over één lokaal gebied op een zinvolle manier kan worden vergeleken met een foto van de volledige kling of met een meting uit een ander onderzoek.

Warmtebehandeling in de taal van de catalogus

Differentiële harding beoogt dat verschillende delen van een voorwerp metallurgisch verschillend reageren. Bij doorharding is het doel juist een geharde structuur over de hele doorsnede. De Engelse uitdrukking ‘clay tempering’, die geregeld voorkomt in teksten over Japanse zwaarden, kan verwarring wekken. In de metallurgie betekent ‘tempering’ ontlaten, een warmtebehandeling van eerder gehard materiaal. De vermelding van een kleilaag in een beschrijving van het Japanse ambacht bewijst op zichzelf dus niet dat men in die technische zin heeft ontlaten. Wie een museumvertaling naast een technisch handboek legt, kan schijnbaar tegenstrijdige beschrijvingen tegenkomen die hetzelfde Engelse woord in verschillende betekenissen gebruiken.

De historische vraagstelling gaat over wat er is gebeurd met een herkenbaar object. Een museum kan een visuele toeschrijving geven, een beschrijving van de praktijk die verbonden is met een traditie, of bewijs uit een wetenschappelijk onderzoek. Elk draagt anderszins bij aan het antwoord. Een algemeen overzicht van differentiatie in behandeling kan verklaren waarom een expert op zoek is naar bepaalde soorten variatie. Het stelt niet vast dat elk punt op een bepaalde kling is onderzocht. Omgekeers kan het meten van een interne verschillen nieuwe vragen opwerpen over de geschiedenis van het object zonder alle gebeurtenissen in de werkplaats te reconstrueren. Wetenschappelijk onderzoek verkleint vaak het bereik van plausibele verklaringen, terwijl meer dan één mogelijkheid open blijft.

Vouwen hoort op een aparte regel van die beschrijving; het gaat om het bewerken en verbinden van materiaal. De uitdrukking 'gevouwen staal' levert dus geen concurrerende koolstofpercentage op naast 1060 of 1095. Ook geeft het geen datum of land van productie. Patronen in bewerkte metalen hebben al lang beschrijvende namen en artistieke aandacht getrokken. Een gepolijst oppervlak kan belangrijke bewijzen van de werkgeschiedenis van het materiaal behouden, maar een zichtbaar patroon kan niet onafhankelijk alle bestanddelen eronder identificeren. De juiste vergelijking is tussen een oppervlakteobservatie, een verslag van de constructie en eventuele metingen die veilig aan hetzelfde stuk kunnen worden gekoppeld.

Hardheid en slagvastheid vragen elk een eigen proef

De Rockwell-hardheid is afhankelijk van de gebruikte methode. Een resultaat weerspiegelt een indruk die is gemaakt onder een gedefinieerde reeks belastingen met een gespecificeerde indenter. De benoemde schaal is van belang, evenals een geschikte oppervlakte en de meetomstandigheden. Het werk van NIST over hardheidsnormen verklaart waarom referentiematerialen en consistente procedures zelfs in laboratoria die daarvoor zijn uitgerust, noodzakelijk zijn. Dit verschilt sterk van het opzoeken van de naam van een legering. Een graad beschrijft een materiaalfamilie. Een Rockwell C-resultaat beschrijft een gespecificeerde test op een bepaald specimen. Een rapport dat één daarvan beschrijft, kan niet stilzwijgend worden gebruikt om het andere te certificeren.

Een slagproef stelt een andere vraag over het gedrag van een proefspecimen onder gedefinieerde omstandigheden. De vorm van het specimen, de aanwezigheid en vorm van een insnoeiing, de temperatuur en de rapportageconventie bepalen allemaal wat een resultaat betekent. Een veelvoorkomende analogie in de klas is het vergelijken van het lezen van een merkteken dat achterblijft door een puntige belasting met het registreren van de door een proefspecimen in een machine opgenomen energie. Beide waarnemingen kunnen informatief zijn. Geen van beide is een vervanging voor de ander. Bij een intact historisch object kan zelfs een indruk onaanvaardbaar zijn, en het offeren van een specimen voor een destructieve test zou een vrij ander curatorenvraagstuk stellen.

Om die reden biedt een museumcollectie geen gewone basis voor een ranglijst van slagvastheid of HRC-waarden over haar benoemde schatten. Het ontbreken van die getallen is verenigbaar met uitstekend wetenschappelijk onderzoek. Sommige vragen kunnen worden beantwoord door een historisch gedocumenteerd fragment te onderzoeken, een ander door een modern referentiemonster te bestuderen, en nog een ander door niet-destructief onderzoek van een intact werk. Een onderzoeker die een resultaat tussen die categorieën overdraagt, moet uitleggen waarom de vergelijking gerechtvaardigd is. Een catalogus die een veld leeg laat, kan een onderscheid behouden dat een indrukwekkender ogende tabel zou wissen.

Een ander onderscheid betreft het eigendom van de gegevens. Een museum kan een afbeelding publiceren onder een open licentie en toeschouwers aanmoedigen om het dossier te raadplegen. Die licentie stelt een gepaste hergebruik van de foto toe. Het impliceert niet dat de instelling een nieuwe identificatie heeft goedgekeurd die door iemand wordt voorgesteld die deze hergebruikt. Het vermelden van het registratienummer maakt een interpretatie toetsbaar. Het geven van een aparte verwijzing naar een experimenteel artikel maakt het mogelijk om precies te zien welk object de wetenschappers hebben bestudeerd. In dit vakgebied kunnen twee goed geplaatste verwijzingen een fout voorkomen die anders zou worden overgedragen naar tientallen latere beschrijvingen.

Wat op te merken uit een collectiefotografie

Kijk opnieuw naar een van de vier foto's, dit keer met het objectregister open ernaast. Schrijf drie stellingen op. Eén kan een zichtbaar kenmerk van de foto beschrijven, één kan een toewijzing of datum uit het catalogusregister vastleggen, en één kan een vraag identificeren die in principe door wetenschappelijk onderzoek beantwoord kan worden. Vraag nu wat er voor nodig is om elk van die stellingen te wijzigen. Een betere foto kan de eerste stelling ontkrachten. Een nieuw geïdentificeerd document kan de tweede wijzigen. Alleen een geschikt onderzoek dat specifiek aan het object is gekoppeld, kan de derde stelling oplossen. Het onderscheiden van de bronnen maakt de vergelijking veel informatiever.

Er is een groot genot in het behouden van die onderscheidingen intact. Een bezoeker kan waarderen hoe een gepolijst oppervlak licht vastlegt en weerkaatst, een historisch verslag over tatara-staal volgen en begrijpen waarom een industriële metaalkundige exacte benamingen nodig heeft. Geen van die genoten vereist een verzonnen meting. De gedateerde kling van 1526 kan precies zo blijven als het museum het kent, terwijl de Keichō-tijdse daishō die met neutronen is bestudeerd, een ander en ongebruikelijk intiem soort bewijslevering biedt. Samen tonen ze hoe een schijnbaar simpele vraag over katana-staal een ambachtstraditie, een systeem van moderne normen en het binnenste van één oud object in dezelfde dialoog kan brengen.

Vragen en antwoorden

Wat is tamahagane?

Tamahagane is staal uit de Japanse tatara-traditie. Het woord duidt op een historisch bepaald materiaal. Zelfs geselecteerde stukken kunnen onderling in samenstelling verschillen.

Wat is T10-staal?

In de Chinese nomenclatuur voor ongelegeerd gereedschapsstaal duidt T10 op een staalsoort met nominaal ongeveer één procent koolstof. Wie de aanduiding met een Amerikaanse vergelijkt, moet ook het stelsel van benamingen kennen.

Wat is 1060-koolstofstaal?

In het SAE-stelsel duidt 1060 op ongelegeerd koolstofstaal met een nominaal koolstofgehalte van circa 0,60 massaprocent. De aanduiding geldt voor de staalsoort. De werkelijke samenstelling van een partij blijkt uit de analyse.

Wat is gevouwen staal?

De term vertelt iets over de manier waarop het materiaal is bewerkt of samengesteld. Op zichzelf duidt hij geen eenduidige chemische kwaliteit aan en zegt hij niets over de gemeten samenstelling van een bepaald antiek voorwerp.

Wat is perliet?

Perliet is een microstructuur van ferriet en cementiet. In een geschikte doorsnede is de fijne, afwisselend gelaagde structuur te zien.

Wat is Rockwellhardheid?

De waarde is de uitkomst van een vastgelegde indrukproef op een bepaalde Rockwellschaal. Uit een legeringsnaam of een foto van een gepolijst oppervlak valt de HRC-waarde van een historische kling niet af te leiden.

Films en lezingen

Het Met — De kunst van de samurai — Een inleiding

Birmingham Museums Trust — Blog over de restauratie van een schatkist: Röntgenfluorescentie (XRF)-machine

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen