Katana, wakizashi en tantō: klinglengte, montering en de daishō van de samoerai

Een paar uit drie eeuwen

In het Metropolitan Museum of Art ligt een zwaardenpaar waarvan de onderdelen bijna in omgekeerde tijdsvolgorde lijken te staan. De katanakling is zestiende-eeuws. De kortere wakizashi dateert uit de late veertiende of de vroege vijftiende eeuw. De monteringen zijn negentiende-eeuws. De twee stukken horen bij elkaar, maar de korte kling bestond al vóór de lange. Beide waren er lang voordat het zichtbare beslag ze tot één paar maakte. Weinig museumstukken verduidelijken het woord daishō zo goed. Een historische eenheid kan werk van verschillende makers uit verschillende eeuwen omvatten.

Het woord verenigt de ideeën van groot en klein. In beschrijvingen van de samurai-kleding betekent het doorgaans de lange en korte zwaarden die samen worden gedragen, het meest herkenbaar een katana en wakizashi. Het kan ook de aandacht vestigen op de overeenkomstige uitstraling van de montering. Er volgen drie nauw met elkaar verbonden vragen. Welk type kling identificeert de curator? Wat zegt de montering over de wijze van presentatie? Welk bewijs verbindt de twee objecten als een paar? Een meetlint kan helpen bij de eerste vraag. Het heeft vrijwel niets te zeggen over de laatste. Een inventaris uit de periode kan precies het tegenovergestelde doen.

De onderscheiding is van belang voor de gangbare Engelse benamingen. De term 'samurai-zwaard' kan een hele reeks objecten beschrijven zonder de bezoeker te vertellen of het voorwerp een tachi, katana, wakizashi of tantō is. Een uitdrukking als 'kort zwaard' geeft soms de visuele gelijkenis weer die de spreker opviel, maar verbergt de geschiedenis van de wakizashi als een benoemd type. De termen 'lang zwaard' en 'kort zwaard' in een label zijn vaak vertalingen die zijn ontworpen voor lezers zonder gespecialiseerde terminologie. Ze moeten ons terugsturen naar de Japanse term, het benoemde onderdeel en de opgegeven maat voordat we conclusies trekken over de historische praktijk.

木賊兎図大小揃物 Beslag voor een zwaardenpaar (Daishō Soroi-Mono), 48.63.5a–l, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 5
木賊兎図大小揃物 Beslag voor een zwaardenpaar (Daishō Soroi-Mono), 48.63.5a–l, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 5. Metropolitan Museum of Art, Open Access.

De shaku en de maat die telt

Een veelgebruikt modern equivalent voor de shaku bedraagt ongeveer 30,3 centimeter. Een shaku en twee shaku vormen daardoor praktische referentiepunten bij ongeveer 30,3 en 60,6 centimeter. Een bekende indeling plaatst tantō onder de één shaku, wakizashi tussen ongeveer één en twee, en lange zwaarden zoals katana of tachi doorgaans rond de twee shaku of meer. Deze cijfers zijn nuttig voor het lezen van een collectie. Ze zijn minder bruikbaar als ze worden opgevat als één enkel statuut dat alle gemeenschappen en alle eeuwen van de Japanse geschiedenis dekt. Museumtitels behouden eveneens vaststaande typenaamgeving, eerdere gebruikswijzen en details van de specifieke geschiedenis van een object.

Vier klingtypen in Japanse collecties
Type Gebruikelijke nagasa Gangbare vorm Historische montering Rol in kleding of ceremonieel
Katana Normaal gesproken ≥2 shaku (ongeveer 60,6 cm) Vaak shinogi-zukuri, met een langsrichel Door de gordel gestoken, snede omhoog Het lange zwaard van een daishō uit de Edoperiode.
Tachi Vaak ≥2 shaku; geen afzonderlijke lengtegrens. Doorgaans met een geribbelde, gebogen en taps toelopende vorm. Aan het beslag opgehangen, snede omlaag Hofkleding, ceremonieel tenue en vroegere krijgersdracht.
Wakizashi Doorgaans 1 tot minder dan 2 shaku (ongeveer 30,3 tot minder dan 60,6 cm). Vormen met een langsrichel én met vlakke zijden komen voor. Door de gordel gestoken, doorgaans met de snede omhoog Het korte zwaard van een daishō.
Tantō Meestal minder dan één shaku (ongeveer 30,3 cm). Vaak hira-zukuri, met een platwandig profiel. Kleine gordelmontering; er zijn aikuchi-exemplaren zonder stootplaat bewaard. Persoonlijke en ceremoniële kleding; de montering varieert.

Dit zijn gebruikelijke catalogusgrenzen. Historische kledingregels waren afhankelijk van de periode en de sociale setting; de conventies voor één en twee shaku vormen geen universele wetgeving.

Bronnen · Japanese Sword Museum (Japans Zwaardmuseum) · Gids voor de collectie Tokugawa

De relevante lengte is doorgaans de nagasa, de conventionele klinglengte gemeten als een rechte lijn van de punt tot de insnijding op de rug bij de basis van de kling. Dit is een lijnstuk tussen referentiepunten. Het volgt niet de kromming van de snijkant. Het sluit de tang uit die zich binnen de montering bevindt. Het sluit ook de greep, schede en andere onderdelen uit die een samengestelde daishō langer maken. Historische catalogi kunnen de Japanse term weergeven met meer dan één Engelse uitdrukking. De zinvolle vergelijking is tussen de definities die door beide registers worden gebruikt, niet tussen de eerste getallen die per toeval na de lengte verschijnen.

Een wakizashi in het Met maakt dat bijzonder duidelijk. De catalogus geeft een totale lengte van 67,9 cm. In het veld voor de kling staat 59,4 cm en bij de snede 45,3 cm. Wie alleen het eerste getal overneemt, denkt aan een voorwerp langer dan twee shaku. Het laatste getal past daarentegen zonder moeite bij een wakizashi. Het middelste herinnert eraan hoe nauwkeurig men de veldnamen moet lezen. Met deze ene museumfiche zou men zomaar drie rijen van een spreadsheet kunnen vullen en zo de indruk wekken dat het om drie verschillende zwaarden gaat.

Kling en montering van een kort zwaard (wakizashi), 91.2.84, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 1
Kling en montering van een kort zwaard (wakizashi), 91.2.84, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 1. Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Meting heeft ook een eigen geschiedenis. De conventionele conversie stelt lezers die in centimeters werken in staat om opnames te vergelijken. Het geeft niet achteraf aan elke periode-regel dezelfde precisie als een modern instrument. Een afgeronde waarde in duimen kan informatie verliezen die het museum in centimeters heeft bewaard, en een oude catalogus kan een lengte rapporteren zonder de referentiepunten te specificeren. Wat lijkt op een betekenisvol verschil tussen twee beschrijvingen, kan een afrondingsconventie zijn. Dicht bij een grens is het beter om zowel de oorspronkelijke meting als de identificatie van de curator op te nemen, dan om de ene of de andere te vervangen door een eigen, meer beslist klinkende categorie.

Welke kromming en constructie dragen bij

Sori beschrijft de kromming. Een conventionele diepte van kromming wordt gemeten in verhouding tot een rechte referentielijn, niet door de volledige rand af te tekenen. Een omlijning kan sterker naar één deel van de kling krommen dan naar een ander, zodat twee zwaarden met een vergelijkbare maximale diepte toch een duidelijk verschillende silhouet kunnen hebben. De geïllustreerde inleiding van het Nationaal Museum van Kyoto is hierbij bijzonder nuttig. Een zorgvuldig gelabeld diagram stelt een bezoeker in staat de rug, de punt, de tang en de referentielijn te vinden zonder dat er wordt voorgesteld dat een foto equivalent is aan een fysieke inspectie. Het maakt ook duidelijk waarom het schuiven van de camera het silhouet verandert dat beschikbaar is voor meting.

Zukuri verwijst naar vorm of constructie in namen die de vorm van een kling beschrijven. De termen shinogi-zukuri en hira-zukuri vestigen de aandacht, onder andere kenmerken, op de aanwezigheid of afwezigheid van een duidelijk rugje langs de kling. Ze beschrijven een organisatie van oppervlakken. Het zijn geen tweede reeks namen voor de één-shaku en twee-shaku classificaties. Een gespecialiseerd label kan zowel een lengtecategorie als een vorm precies geven, omdat de twee verschillende informatie overbrengen. Het is mogelijk om een bepaalde geometrie te herkennen in een gepubliceerd beeld zonder dat het mogelijk is om uit dat beeld een exacte lengte te recupereren.

De presentatie in het museum beïnvloedt welke van die kenmerken een bezoeker waarneemt. Een licht schuine stand op één vlak kan een hamon scherp gedefinieerd doen lijken, terwijl een reflectie op een aangrenzend vlak deze bijna volledig kan doen verdwijnen. Een geïllustreerde gids kan de hamon markeren, zelfs al is deze in de foto alleen niet duidelijk te onderscheiden. Omgekeerd kan het daadwerkelijke object veranderingen op zijn oppervlak tonen die een lijntekening noodzakelijkerwijs vereenvoudigt. De meest vruchtbare aanpak is om tussen beide te wisselen. Gebruik het diagram om te bepalen welk kenmerk onder bespreking staat, en keer daarna terug naar het historische exemplaar om te zien hoe dit specifieke object afwijkt van de idealisatie op papier.

Een lang zwaard kan een tachi of een katana zijn

Een lengte boven twee shaku beslist niet over de keuze tussen tachi en katana; beide kunnen lange zwaarden zijn. De geschiedenis van de montering en het gebruik biedt een onderscheid dat een tabel met lengtes niet kan vatten. Een tachi, in zijn karakteristieke montering, hing met de kling naar beneden. Een katana werd conventioneel gedragen door de sash met de kling naar boven. Deze conventies helpen ook bij het verklaren van de oriëntatie die vaak wordt gekozen voor museumtentoonstelling en de relatie tussen een inscriptie en de zijde die voor de toeschouwer zichtbaar is. De classificatie van een daadwerkelijke kling kan nog steeds meer bewijs vereisen dan de huidige oriëntatie in de kist.

Een kling kan meerdere malen langer meegaan dan de montering. Een gewijzigde montering kan een oud object in een nieuwe sociale context plaatsen, en historische verkorting kan de kling zelf beïnvloeden. De gids van het Nationaal Museum van Kyoto bespreekt aanzienlijke verkorting en de gevolgen voor de tang. Zo'n geschiedenis kan bepalen of een handtekening bewaard blijft en hoe latere toeschouwers het object beschrijven. Het resultaat hoeft niet naadloos te passen in een verhaal dat ervan uitgaat dat een zwaard in zijn huidige uiterlijk uit één atelier komt en nooit gewijzigd is. De museumregistratie kan de oudere identiteit juist precies bewaren omdat de huidige configuratie het volledige verhaal niet kan vertellen.

De Uesugi-tachi van het Nationaal Museum Tokio biedt een nuttig referentiepunt voor de beeldvorming van een lange kling. De naam is gekoppeld aan een specifieke collectieopname. Het is geen generieke illustratie die herlabeld kan worden als katana wanneer een lange, gebogen vorm nodig is. Als een auteur dit wil vergelijken met een katana, behoudt de informatieve tekst de naam tachi en legt uit welke eigenschap de lezer wordt uitgenodigd om te vergelijken. Een vergelijkbare discipline geldt voor een foto van een montering zonder kling. De lange vorm in die afbeelding kan toebehoren aan de schede en de daarop gemonteerde onderdelen. Een klingmeting kan hieruit niet worden afgeleid.

Uesugi, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Uesugi, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

De kleding uit de Tokugawa-periode

Onder het Tokugawa-bewind werd het dragen van een paar zwaarden nauw verbonden met de sociale identiteit van de samurai. Dit vormt de historische context waarin discussies over de daishō als openbaar teken van rang het meest op zijn plaats zijn. Mensen leefden echter niet in een schematische rangorde. Publiek bij de hof, formele processies, reizen, huishoudelijke dienst en gewone bezoeken boden verschillende gelegenheden. Kleding fungeerde als een begrijpelijke taal, omdat aanwezigen de onderscheidingen tussen deze situaties herkenden. Een uitspraak over de ceremonie van een audiëntie beschrijft niet automatisch het dagelijkse gedrag van iedereen die een zwaard bezat.

Wetgeving en huishoudelijke regels verliezen bij vertaling het meest hun context. Een verbod registreert wat een autoriteit wilde reguleren. Zonder verdere bewijzen kan het ons niet vertellen hoe consequent de regel werd nageleefd, wie een dispensatie bezat of hoe mensen het in een privédwelling toepasten. Een later etiketteerhandboek kan een sterk geformaliseerd verslag bewaren van een eerdere gewoonte. Een beeld uit een bepaalde periode kan daarentegen de meest herkenbare versie kiezen voor zijn beoogde publiek. Deze bronnen kunnen elkaar verhelderen. Door ze te behandelen als uitwisselbare citaten uit één tijdloze samurai-code, verdwijnen de echte verschillen in datum en plaats.

Het bekende onderscheid tussen binnenshuis en buitenshuis laat zien hoe ingewikkeld dit is. Bij een bezoek kon het tot de goede manieren behoren het lange zwaard bij de ingang achter te laten. In beschrijvingen van de kleding binnenshuis krijgt het korte zwaard een andere plaats. De gebruiken hingen af van de gastheer, de bezoeker, de ruimte en de gelegenheid. Een gang van zaken bij een formeel bezoek rechtvaardigt geen algemene regel voor iedere samoerai in elke huiskamer. Een zorgvuldig bijschrift benoemt de scène, vermeldt wat de aanwezigen zichtbaar dragen en beschrijft het gebruik voor zover het bewijs reikt.

De daishō moet eveneens worden onderscheiden van de geschiedenis van de scholen die geassocieerd worden met het gebruik van twee zwaarden. Een matchend stel kan getuigen van rang, smaak en het werk van meerdere makers. De aanwezigheid ervan levert geen enkel bewijs op van de training van de eigenaar. In de andere richting kan een beschrijving van een school een specifiek paar museumobjecten niet authenticeren als de persoonlijke bezittingen van de stichter. De twee histories ontmoeten elkaar soms bij een zorgvuldig gedocumenteerde persoon of object. Meer vaak bestaat de associatie slechts in het geestelijk oog van een moderne lezer, aangewakkerd door de gemak waarmee het Engels wisselt tussen twee zwaarden, een paar zwaarden en een benoemde traditie.

Drie museumparen, drie verschillende antwoorden.

Terug naar het zwaardenpaar van het Met met op de katana een inscriptie die Muramasa noemt. De twee klingen meten volgens de catalogus 63,9 en 35,4 cm. De diepte van hun kromming wordt apart opgegeven: respectievelijk 1,5 en 0,45 cm. De negentiende-eeuwse monteringen verenigen de veel oudere klingen in één compositie. Wie hun oorsprong onderzoekt, kan de afzonderlijke klingbeschrijvingen raadplegen. Wie wil weten hoe iemand in de negentiende eeuw voor de dag wilde komen, heeft evenveel reden het latere beslag te bestuderen. Wie alleen naar het oudste onderdeel kijkt, verliest de opdrachtgevers of samenstellers van het paar uit het oog.

Een ander daishō in hetzelfde museum is toegeschreven aan de negentiende eeuw. De lange kling meet 69,2 centimeter en de korte 46,5 centimeter. Zelfs in deze kleine selectie wijken de verhoudingen aanzienlijk af van het eerdere voorbeeld. De kortere component is niet zomaar een verkleinde kopie die volgens een vast ratio is vervaardigd. Ook kan een foto die één paar dicht bij elkaar toont en een ander paar gescheiden, geen betrouwbare vergelijking van de schaal bieden. De catalogus stelt een sterker argument dan een aantrekkelijke indeling. Afzonderlijke afmetingen en een gedeelde registratie tonen precies wat er wordt vergeleken en welke verbinding het museum stelt.

Een derde catalogustitel laat mooi zien waar de gebruikelijke indeling tekortschiet. Het Met beschrijft een paar voor een jongen. De langere kling meet 49,4 cm, de kortere 38 cm. Beide vallen rekenkundig tussen één en twee moderne shaku. Toch spreekt het museum van een katana en een wakizashi, gezien hun plaats in de bij elkaar passende kindermonteringen. Wie ze op grond van een omrekentabel allebei wakizashi noemt, verliest juist het bijzondere van dit ensemble. Ook dateren de klingen en de monteringen uit verschillende tijden. Leeftijd, formaat, functie in de kleding en de benaming in de huidige catalogus horen bij elkaar.

Dolkkling (tantō) met chisagatana-montering, 2018.833.19a–j, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 1
Dolkkling (tantō) met chisagatana-montering, 2018.833.19a–j, Metropolitan Museum of Art, aanzicht 1. Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Welke onderdelen vormen bij het beslag een paar?

Een daishō soroi-mono is een bij elkaar passend stel beslagstukken. Het woord 'set' kan gemakkelijk voorbijgaan op weg naar de beelden van twee afgeronde zwaarden. In feite kan een set montering een verzameling bereiken zonder dat één van de kling die het ooit heeft omvat, aanwezig is. De kunstenaar kan overeenkomstige motieven op verschillende schalen hebben gepland of een onderwerp op de grote en kleine componenten verschillend hebben behandeld. Een verzamelaar kan deze relaties bestuderen zonder een hypothetisch ontbrekende kling te reconstrueren. Een catalogus die montering identificeert voor een paar, maakt een andere claim dan een die een paar kling en hun montering samen identificeert.

Historische ornamentiek kan een groot deel van het werk doen om een paar te laten lezen. Een klein detail dat op twee montering herhaald wordt, kan al voldoende zijn om ze over een ruimte heen met elkaar te verbinden. Bij nader onderzoek kunnen subtiele verschillen in oppervlakte en samenstelling aan het licht komen, waardoor de herhaling niet mechanisch overkomt. Dit is een vraag met een exacte parallel in portretkunst. Twee portretten in verwante kleding hoeven geen identieke kledingstukken te dragen om als een samenhangend geheel te worden gezien. Het doel van de coördinatie is de individuele proporties te behouden terwijl een relatie wordt gecommuniceerd. Het overleven van dergelijke montringen geeft de historicus toegang tot beslissingen die in een eenvoudige lijst van klinglengtes onzichtbaar zijn.

De tantō hoort bij deze reeks, ook al wordt een typisch Edo-daisjō omschreven als een katana en wakizashi. Het inneemt een belangrijke plaats in de terminologie van kortere klingen en in de geschiedenis van gedetailleerde montering. Een tantō-kling in een montering die als chisagatana wordt aangeduid, maakt de scheiding tussen de classificatie van de kling en het uiterlijk van het gemonteerde stuk bijzonder duidelijk. Het Met maakt in zijn registratie voor een dolk met een versierde montering precies die onderscheiding. De titel geeft de lezer twee stukken informatie. Het reduceren van het geheel tot een kleine samurai-kling ontnemt de lezer beide.

Het museumetiket van achteren naar voren lezen

Een manier om van een collectie Japanse zwaarden te genieten, is om elk label twee keer te lezen. Bij de eerste lezing zoekt u naar de bekende termen en identificeert u het brede type in de kist. Bij de tweede lezing begint u aan het einde. Van wie was de collectie en wat viel onder één toegangsnummer? Betrekken de vermelde data de staal, de lak of beide? Beschrijft de opgegeven lengte het exterieur, de volledige kling of de conventionele afstand die geassocieerd wordt met nagasa? Is een plaats toegewezen aan een maker, aan een latere montering of aan een eerdere eigenaar? De antwoorden kunnen twee schijnbaar eenvoudige silhouetten transformeren tot een gesprek over eeuwen heen.

Een maatvoeringstabel heeft zijn plaats naast die bespreking. Een en twee shaku bieden een Engelstalige lezer een toegang tot een vocabularium dat anders willekeurig zou kunnen lijken. De daishō van de jongen houdt dat vocabularium eerlijk. De kling met de inscriptie Muramasa en zijn veel oudere metgezel verklaren waarom een paar meerdere oorsprongen kan hebben. De Uesugi-tachi levert een voorbeeld van een lange zwaard met een andere slijtagegeschiedenis. Zet ze samen en daishō beschrijft iets rijkers dan een lange kling met een kortere versie ernaast. Het beschrijft een relatie die zichtbaar is gemaakt door metaal, lak, kleding, sociale verwachting en de beslissingen van mensen die dingen bij elkaar hielden.

Vragen en antwoorden

Wat is een daishō?

Daishō betekent ‘groot en klein’. In de krijgersdracht duidt het gewoonlijk op een lang en een kort zwaard die samen gedragen werden. Het woord kan ook slaan op bij elkaar passende monteringen of beslag.

Wat is een wakizashi?

Een wakizashi is een Japans kort zwaard. De kling meet volgens de gebruikelijke indeling ongeveer één tot twee shaku. In het bekende daishō uit de Edoperiode is de wakizashi het kortere zwaard.

Wat is een tantōkling?

Een tantō is een Japanse korte kling, traditioneel ingedeeld als minder dan ongeveer één shaku. De montering kan een eigen naam hebben, zoals in het voorbeeld van het Met dat hier wordt afgebeeld.

Wat is een tachi?

Een tachi is een Japans lang zwaard dat vanouds aan een ophanging werd gedragen, met de snede naar beneden. De klinglengte alleen onderscheidt het niet van een katana.

Waarom droegen samoerai twee zwaarden?

In de Edoperiode maakte het lange en korte paar bij formele kleding iemands maatschappelijke positie zichtbaar. De regels wisselden met de gelegenheid. Het bezit van een paar bewijst geen opleiding aan een bepaalde school.

Hoe worden de zwaarden van samoerai genoemd?

Veelgebruikte namen zijn tachi, katana, wakizashi en tantō. Ze onderscheiden vormen en historische draagwijzen. Daishō duidt de relatie tussen twee zwaarden aan.

Films en lezingen

JASA: Japanse Kunstvereniging van Amerika — Samurai Glorie: Zwaardmonteringen uit Edo-Japan (Lezing door Markus Sesko)

Het Met — De Japanse zwaardkunst en de Japanse esthetiek

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen