Tekeningen vóór het object: Opdrachtgevers en de overgeleverde schetsboeken voor zwaardmonteringen

De meest onthullende naam in Ranzan Tsuneyuki's album met ontwerpen voor Japanse zwaardmonteringen is die van een jonge man die het boek zou ontvangen. Het Metropolitan Museum of Art identificeert hem als Aizan Yoshiyuki, destijds tweeëntwintig jaar oud. Het in het deel bewaarde verzoek geeft een ongebruikelijk persoonlijke dimensie aan wat er anders uit zou zien als een verzameling anonieme patronen. Iemand had erover nagedacht wiens handen deze pagina's als volgende zouden omslaan. Het bewijs voor die intentie is aanzienlijk sterker dan het bewijs voor een koper die een specifiek ontwerp gekozen zou hebben.

Op foto's van het boek omlijsten ronde en langwerpige omtrekken minutieuze tekeningen. Sommige zijn zeer donker, andere zo flets dat ze verdwijnen op de schaal van een gedrukte miniatuurafbeelding. Het effect kan lijken op een presentatiealbum waaruit een klant een ontwerp koos. Dat is een interessante hypothese omdat ze getoetst kan worden. Wat zou aantonen dat een specifiek blad ter goedkeuring was voorgelegd? Wat zou de persoon identificeren die het koos? En hoe verandert het verhaal wanneer we het verslag van het museum serieus nemen dat het boek tekeningen bevat van reeds gemaakte voorwerpen? Vier foto's uit één deel bieden vier gelegenheden om te onderzoeken wat het papier daadwerkelijk bewaart.

Een geschenk bedoeld voor het atelier

Bleek blad met twee krachtig omlijnde tsuba rechts en een bleke studie links
Chōsen Gafu, Met 36.120.699. Twee krachtig omlijnde ontwerpen delen het blad met een veel blekere studie. The Metropolitan Museum of Art. Open Access, publiek domein.

Het Met noemt het deel Chōsen Gafu en dateert het in het midden van de negentiende eeuw. Het inventarisnummer is 36.120.699. Tsuneyuki was een maker van zwaardmonteringen. De materiële beschrijving vermeldt inkt op papier, ingeplakt in een gebonden deel. Die paar woorden introduceren een belangrijk onderscheid. Het materiaal dat de bezoeker nu aantreft is één enkel boek, maar de tekeningen daarin hoeven niet allemaal te zijn begonnen als markeringen op opeenvolgende pagina's van dat boek. Stukken papier konden worden samengebracht en bewaard nadat ze andere doelen hadden gediend. Hun overleving in één band is één historisch feit. De datum en omstandigheden van elke tekening zijn verdere vragen.

Kijk naar de eerste foto. Rechts staan twee ontwerpen met krachtig gearticuleerde omtrekken en openingen in het binnenwerk; links is een veel bleker rechthoekig gebied. De twee donkerdere figuren trekken onmiddellijk de aandacht, vooral wanneer de afbeelding verkleind is. Het lichtere gebied maakt eveneens deel uit van het bewijs. Het helpt vaststellen dat de pagina een compositie is, en dat verschillende passages van de tekening heel verschillende visuele dichtheden kunnen hebben. Een nauwkeurige beschrijving kan dit zeggen zonder een hand te identificeren aan de hand van de donkerte van de lijn. Papier, inkt, belichting en de wijze waarop een afbeelding de pagina bereikte, beïnvloeden allemaal het uiterlijk op een foto.

Voor de jonge ontvanger had de nevenschikking nuttiger kunnen zijn dan een volkomen uniforme presentatie. De ene figuur bewaart een uitgewerkte buitencontour; een andere maakt de ordening van het binnenwerk uitzonderlijk helder. Een leerling kon zijn aandacht ertussen verplaatsen en overeenkomsten met zijn ogen volgen. Dit is een gevolgtrekking over wat de pagina mogelijk maakt, geen verslag van een specifieke les. Geen enkel gesprek tussen de twee mannen is in deze afbeelding getranscribeerd. Hun relatie wordt onafhankelijk ondersteund door de interpretatie van het verzoek door het museum. Het geschenk wint aan betekenis zonder dat de lezer woorden hoeft te reconstrueren die de overgebleven bron nooit heeft vastgelegd.

Namen in de huidige creditline behoren tot een veel latere episode. Het album bereikte het Met met de Howard Mansfield Collection als een schenking in 1936. Mansfields naam kan een onderzoeker helpen ander materiaal te vinden dat in dezelfde periode binnenkwam. Het maakt hem niet de opdrachtgever voor een Japans ontwerp dat vele decennia eerder werd getekend. Omgekeerd hoefde de door Tsuneyuki genoemde leerling het boek nooit te hebben betaald om van belang te zijn voor de geschiedenis ervan. Één enkel etiket kan een maker, een beoogde ontvanger en een museumschenker over generaties heen samenbrengen. Het correct toewijzen van hun rollen is het begin van een analyse van mecenaat.

Een tekening kan na het object komen

Een van de meest ingrijpende observaties in de beschrijving van het Met is gemakkelijk over het hoofd te zien. Tsuneyuki tekende zowel bestaande werken na als dat hij schetsen bijhield. Het vertrouwde verhaal dat een lezer meeneemt van het eerste idee via een voorbereidende tekening naar het voltooide werk beweegt dus voor ten minste een deel van de inhoud in de verkeerde richting. Een overgeleverde tekening kan stroomafwaarts liggen van een stuk siersmeedwerk. Het kan de herinnering bewaren aan een werk dat later van eigenaar veranderde of verloren is gegaan. Het kan ook een nieuwe context creëren voor een motief door het te plaatsen naast andere die nooit onderdeel waren van het oorspronkelijke object.

Dit heeft een praktische consequentie voor de historicus die een nauwe visuele overeenkomst vindt. Stel dat een ontwerp op een tsuba lijkt op een ontwerp op een pagina in het boek. Overeenkomst zou de tsuba kunnen identificeren als het object dat werd gekopieerd. Het zou in plaats daarvan kunnen duiden op twee werken die putten uit een gemeenschappelijk model. Een derde mogelijkheid is dat een kunstenaar de tekening gebruikte bij het maken van een later object. Om tussen deze lezingen te kiezen heeft men een onafhankelijke sequentie nodig, zoals een gedateerde inscriptie of een vermelding van een object in een verzameling voordat de tekening werd gemaakt. De overeenstemming van de twee motieven vormt het begin van het onderzoek. Het geeft op zichzelf niet de richting aan waarin de afbeelding zich heeft verplaatst.

Cirkelvormige studies langs de rechterzijde van een pagina naast horizontale banden met tekeningen
Een andere albumpagina plaatst smalle horizontale ontwerpen naast een verticale reeks ronde vormen. The Metropolitan Museum of Art. Open Access, publiek domein.

Op de tweede foto zijn cirkelvormige vormen langs één zijde gerangschikt, terwijl horizontale banden het grootste deel van de overgebleven ruimte beslaan. Een deel van de aantrekkingskracht is de beweging van het oog langs vormen die op verschillende schalen werken. Een geïsoleerde schijf, bijgesneden voor publicatie, zou een opvallende illustratie vormen. Op de gehele pagina neemt de schijf deel aan een bredere vergelijking. Wanneer een historicus vraagt welke kennis een atelier koos te bewaren, kunnen de grote bleke intervallen en de nabijheid van de langgerekte vormen net zo betekenisvol zijn als het detail in één cirkel. Een uitsnede en een foto van de gehele pagina beantwoorden verschillende vragen over hetzelfde boek.

Het zou even gemakkelijk zijn om deze reeks om te zetten in een fictieve lijst van bestellingen. De cirkels verschijnen onder elkaar, ze verschillen voldoende om keuzes te suggereren, en ze behoren tot het boek van een maker. Toch levert geen van die waarnemingen een klant, een leveringsdatum of een overeenkomst tot betaling op. Een authentieke bestelling vereist normaal gesproken enig bewijs van wie wat wilde. Dat bewijs zou buiten de pagina kunnen overleven, in een inboedelinventaris of in een latere brief waarin een ontwerp wordt geïdentificeerd. Totdat een dergelijk verband is aangetoond, vertellen de rijen op de pagina een volstrekt waardevol verhaal over het zij aan zij bewaren van visuele ideeën.

Een tweede voorbeeldboek in de volgende vitrine

Het Met bezit ook een voorbeeldboek uit de late negentiende eeuw van Murasakibara Toshiyoshi, die onder verschillende andere namen gecatalogiseerd staat, waaronder Kōsō, Seijō en Toshinaga. Het kwam in 1937 binnen als een schenking van Herman A. E. en Paul C. Jaehne en is geregistreerd als 37.146.1. Inkt op gebonden papier. De afmetingen beschrijven een compact deel, 21.6 centimeter hoog, 15.9 breed en 2.2 diep. Een bezoeker zou redelijkerwijs aan het boek kunnen denken in relatie tot de hand van een kunstenaar. De afmetingen geven een beter verdedigbare indruk van de schaal dan het scherm waarop toevallig een digitaal dossier wordt bekeken.

Hoewel de twee boeken samen verschijnen in de tentoonstelling van het Met over Edo-zwaardmonteringen, vertegenwoordigen ze verschillende aanwinsten en verschillende kunstenaars. Het tweede cataloguslemma maakt het gemakkelijker om de bijzondere bewijskracht van het eerste te begrijpen. Meerdere namen voor Toshiyoshi vertellen ons iets over de problemen bij het vinden van één maker in verschillende catalogi. Ze identificeren geen leerling aan wie dit specifieke boek werd beloofd. Tsuneyuki's lemma bevat een specifieke claim van die aard. Het overdragen daarvan naar het andere deel omdat het beide voorbeeldboeken zijn, zou een verhelderende vergelijking veranderen in een kleine maar ingrijpende biografische fout.

Nog een ander deel verschijnt in de catalogus van Smithsonian Libraries. Het dossier beschrijft vierendertig ongenummerde bladen, voornamelijk geïllustreerd, en geeft een titel die ontwerpen voor tsuba en scheden identificeert. Het tellen van bladen geeft een fysieke beschrijving; het geeft geen telling van individuele ontwerpen. Eén blad kan meer dan één tekening bevatten, en een boek kan blanco oppervlakken of schrift bevatten. De afwezigheid van oorspronkelijke paginanummers kan van belang zijn wanneer onderzoekers elkaar naar dezelfde opening willen verwijzen. Het citeren van een digitale afbeelding of een tegenover elkaar liggend paar samen met het bibliotheekidentificatienummer is beter reproduceerbaar dan het stilzwijgend toekennen van narratieve betekenis aan een modern scannummer.

Wie tekende, wie kopieerde, wie maakte?

Een oudere catalogus van het British Museum biedt een bijzonder scherpe vergelijking. In William Andersons beschrijvende catalogus van Japanse en Chinese schilderijen beschrijft lemma 2857 een album uit de verzameling-Siebold. De catalogus dateert het in 1826, noemt Okada Masatoyo in verband met de titel en vermeldt ongeveer honderd ontwerpen. Belangrijker dan dat ronde getal zijn de werkwoorden die Anderson toekent aan specifieke lemma's. Sommige inscripties noemen iemand die een werk heeft gemaakt. Sommige noemen een persoon die het heeft getekend of gekopieerd. Sommige onderscheiden die personen binnen hetzelfde lemma. Die onderscheidingen kunnen een vertaling overleven als de redacteur de verleiding weerstaat van één enkel veld genaamd "kunstenaar".

In Andersons verslag van de chrysantenontwerpen verschijnt Tōgyoku in verband met de tekening, terwijl een naam gelezen als Genisha verschijnt in verband met het maken van het omgekeerde voorbeeld. Elders draagt een ontwerp met in elkaar grijpende ringen een toeschrijving aan Kaneiye in de rol van maker. Dit zijn uitspraken over wat een historische catalogusmaker begreep dat de individuele inscripties zeiden. Het zijn noch moderne authenticaties van het metaalwerk, noch claims dat de metalen originelen zich nog steeds in dezelfde verzameling bevinden als de tekeningen. Een onderzoeker kan de historische lezing volgen en tegelijkertijd ruimte laten voor een specialist om de transcriptie van een naam te herzien.

Groep van vier bleke ontwerpen met kleine donkerdere motieven nabij hun randen
Vier omlijste studies uit hetzelfde deel. De donkerdere elementen nemen in elk veld verschillende posities in. The Metropolitan Museum of Art. Open Access, publiek domein.

De derde foto van het Tsuneyuki-deel heeft vier bleke vakken. De markeringen nabij de randen van elk vak geven het binnenwerk een ander gewicht, zelfs op een schaal die te klein is om elk detail te lezen. Het is een uitzonderlijk goede pagina om te overwegen wat er gebeurt wanneer een enkel ontwerp op zichzelf wordt gereproduceerd. De relatie tussen de vier vakken verdwijnt. Dat geldt ook voor het onderscheid tussen een opzettelijke afwezigheid van decoratie en een passage in de tekening die simpelweg flets is gereproduceerd. Een bijschrift kan wijzen op de vierdelige rangschikking en een lezer deze laten inspecteren. Een claim over de oorspronkelijke maker van een afgebeeld object zou een ander soort bewijs vereisen.

Een tweede les uit de Britse catalogus betreft woorden die in het dagelijks taalgebruik vrijwel inwisselbaar lijken. Een kunstenaar kan een scène uit de eerste hand tekenen, een andere tekening getrouw kopiëren of een object op het oog vastleggen. Een catalogusmaker zou alle drie de activiteiten kunnen beschrijven als het produceren van een tekening. Andersons lemma bewaart het onderscheid soms expliciet. In plaats van elke naam samen te voegen alsof meerdere mensen in één zitting hebben samengewerkt, kan men een keten van observaties reconstrueren die op verschillende tijdstippen zijn gedaan. Die keten stelt een tekenaar in staat een onafhankelijke geschiedenis te hebben, zelfs wanneer het motief op papier wordt toegeschreven aan een eerdere siersmid.

Wat het archief van een mecenas kan toevoegen

De tentoonstelling van het Tokugawa Art Museum over beroemde zwaarden put uit een ander soort bewijs. Het gedeelte over de Owari Tokugawa-familie plaatst overgebleven monteringen binnen de geschiedenis van een huishouden. Het museum legt uit dat opeenvolgende hoofden monteringen konden veranderen volgens hun voorkeuren en dat losse monteringen bewaard bleven. De tentoonstelling vermeldt objecten in het bezit van Tokugawa Yoshikatsu, het veertiende hoofd. Die documentaire context stelt ons in staat te spreken over een genoemde persoon en een specifieke groep objecten. Het waarschuwt er ook voor om niet aan te nemen dat de huidige combinatie van onderdelen één ongewijzigde bestelling weergeeft die door één enkele vroege eigenaar is geplaatst.

Tentoonstellingsnummer 58 is in dit opzicht bijzonder onthullend. De montering wordt gedateerd in 1836 en de eigendomsgeschiedenis noemt Konoe Tadahiro, Tokugawa Nariharu en Tokugawa Yoshikatsu. Drie eigenaren bieden een aanzienlijke hoeveelheid historische informatie. Het zijn geen drie gedocumenteerde opdrachtgevers van dezelfde montering. Nummer 59 is ter vergelijking gedateerd in 1867 en geassocieerd met nationale rouw. Nummer 60 is een paar monteringen gedateerd in 1862 met inlegwerk van eierschaal. Samen tonen de lemma's aan dat de bezittingen van het huishouden in de loop der tijd reageerden op verschillende gelegenheden en voorkeuren. Een foto die twee vergelijkbaar gedecoreerde monteringen combineert, kan die opeenvolging van toepassingen en eigenaren niet zelfstandig achterhalen.

De gids plaatst zelfs teksten over waardering en toeschrijving naast objecten in de verzameling. Nummer 56 is een werk uit 1820 door Noda Takaaki dat het beoordelen van monteringen behandelt; nummer 57 is een achttiende-eeuwse verhandeling door Inaba Tsūryū die namen van makers bevat. Een overzicht kan helpen een naam te identificeren; een beoordelingshandleiding kan verhelderen wat een deskundige waarnemer de moeite van het opmerken waard vond. Geen van beide wordt een lijst van aankopen louter door bewaard te blijven tussen de bezittingen van een huishouden. Persoonlijke atelierarchieven, gedrukte naslagwerken en de tentoonstellingscatalogus van een familie plaatsen elk een andere persoon in het middelpunt van het verslag.

Albumpagina met smalle horizontale studies, gele details en een cirkelvormig motief
Een vierde pagina van het album bewaart kleine kleurpassages tussen de tekeningen. The Metropolitan Museum of Art. Open Access, publiek domein.

Een vierde foto in de Tsuneyuki-serie toont gele passages te midden van het rustigere inktwerk. Lange smalle vormen, een cirkelvormig ontwerp en kleinere afzonderlijke motieven bezetten samen de pagina. De verschijning van kleur verandert het tempo van de lezer. Het vormt ook een test voor de interpretatie. Een gele passage in de gedigitaliseerde tekening is bewijs voor hoe de tekening er nu uitziet onder de omstandigheden van de fotografie. Het identificeert op zichzelf niet de legering van een object of de voorwaarden van het verzoek van een opdrachtgever om een specifiek materiaal. Men kan de verdeling van kleur over het album bespreken zonder elk pigment te vertalen naar een metaal.

Een tentoonstelling verandert het publiek van het boek

Stel je voor dat je deze vier foto's op een rij ziet in een zaal. Een bezoeker kan ze allemaal in één keer opnemen, er tussen heen en weer bewegen of de zware omtrekken van de eerste vergelijken met de kleuraccenten van de laatste. De beoogde ontvanger stond ooit voor een heel ander object. Een gebonden deel onthult normaal gesproken één opening tegelijk. Het papier heeft twee zijden, en wat zichtbaar is verandert wanneer elk blad omslaat. Digitalisering maakt vergelijkingen mogelijk die in het fysieke boek moeilijk zouden zijn, terwijl de dikte, band en volgorde minder direct zichtbaar worden. Het identificeren van alle vier de foto's als weergaven van één aanwinst houdt die twee manieren van aanschouwen met elkaar verbonden.

De bezoeker heeft ook een voordeel dat de conservator moet proberen te bewaren. Het deel kan nu worden bestudeerd naast ongerelateerde verzamelingen en gepubliceerde beschrijvingen op verschillende continenten. De vier weergaven hier kunnen worden vergeleken met het andere voorbeeldboek van het Met, de ongenummerde bladen van het Smithsonian, de door Anderson getranscribeerde inscripties en de archieven van het huis Owari. De vergelijking is juist productief omdat die archieven niet dezelfde relatie documenteren. De ene geeft een beoogd leerling. Een andere onderscheidt een kopiist van een maker. Een derde levert opeenvolgende eigenaren en een gedateerde gelegenheid. Geen van deze bronnen plaatst een genoemde Owari-heer voor Tsuneyuki's geïllustreerde pagina om een opdracht te kiezen.

Hoe langer men naar deze tekeningen kijkt, des te minder men die scène hoeft te verzinnen. Het werkelijke verzoek, om een nuttig boek door te geven aan een jonge collega, is een zeldzamer en intiemer bewijsstuk. De vorm van het album hield kopieën beschikbaar naast vindingen, en herinnerde objecten naast vormen die opnieuw gebruikt konden worden. De circulatie ervan in een nieuwe verzameling maakte uiteindelijk een particuliere bron beschikbaar voor een breder publiek. Tussen die twee publieken ligt een geschiedenis van onderwijs en kijken die een lijst van kopers, hoe compleet ook, niet zou bevatten. Een zorgvuldig verslag van mecenaat kan ruimte maken voor de gelegenheden waarbij wat een maker wilde bewaren, de kans van een opvolger was om te leren.

Één laatste conventie helpt bij het citeren van een individuele foto. Een nummer dat eraan is toegewezen door de digitale dienst van een museum identificeert een specifiek beeldbestand. Het identificeert niet noodzakelijkerwijs een folionummer dat door de kunstenaar in het album is geschreven. Een lezer moet de foto opnieuw kunnen vinden zonder misleid te worden over de historische volgorde van de tekeningen. Verwijs naar het deel via het inventarisnummer, beschrijf een kenmerk dat zichtbaar is op de pagina en bewaar de link naar het institutionele dossier. Waar een handschrift een eigen foliëring heeft, kan die informatie afzonderlijk worden toegevoegd. Dit eenvoudige onderscheid laat een online illustratie fungeren als bewijs voor het boek zonder deze stilzwijgend in te laten staan voor het boek zelf.

Vragen over de tekeningen

Wie was bedoeld om het ontwerpalbum van Ranzan Tsuneyuki te erven?

Het Met meldt een expliciet verzoek dat het overgaat op Aizan Yoshiyuki, destijds tweeëntwintig jaar oud en een leerling van de maker. Het museum leest dit als bewijs dat hij werd beschouwd als opvolger.

Komen alle vier de foto's uit één boek?

Ja. Ze tonen vier verschillende pagina's of weergaven uit de Chōsen Gafu van het Met, inventarisnummer 36.120.699. Digitale fotonummers mogen niet worden aangenomen als historische folionummers.

Gaan tekeningen altijd vooraf aan het metaalwerk?

Het Met beschrijft het album als bevattende tekeningen naar bestaande werken zowel als schetsen. De richting van afhankelijkheid voor een individuele overeenkomst vereist onafhankelijk bewijs.

Wat werd vastgelegd in Andersons cataloguslemma 2857?

Het album uit 1826 uit de verzameling-Siebold bevatte ontwerpen voor monteringen. Anderson legde inscripties vast die de personen onderscheidden die bepaalde ontwerpen tekenden of kopieerden van de makers die voor de afgebeelde werken werden genoemd.

Was Howard Mansfield de opdrachtgever voor de ontwerpen?

Het museum vermeldt Mansfield als de schenker via wie het album in 1936 in de verzameling kwam. Die vermelding identificeert een latere transactie en identificeert geen negentiende-eeuwse opdrachtgever.

Wat draagt het bewijs uit het huishouden van Owari bij?

Het Tokugawa Art Museum identificeert gedateerde bezittingen, opeenvolgende eigenaren en in één geval een gelegenheid van rouw. De archieven tonen hoe een huishouden monteringen kon behouden terwijl eigenaren en combinaties veranderden.

Museumfilms

JASA: Japanese Art Society of America — Samurai Splendor: Sword Fittings from Edo Japan (Lezing door Markus Sesko)

The Met — Zondag in The Met: Penseelschrift in de kunst van Japan

Collectiedossiers en verdere literatuur

gerelateerde artikelen