In het gevest van het Japanse zwaard: vijlsporen op de angel, bamboepennen, roggenhuid en menuki

Een draak, een tijger en de ontbrekende handbeschermer.

Twee dieren overleven in New York, zonder houten handvatten in de buurt. Het Metropolitan Museum of Art identificeert de ene als een draak en de andere als een tijger. Ze zijn goudkleurig. De draak en de tijger zijn samen, hoewel de afmetingen in de catalogus enkele millimeters verschillen. Beide zijn minder dan vijf centimeter lang. De toewijzing wijst op Gotō Teijō, een meester uit de 17e eeuw, afkomstig van een gerenommeerde familie van metaalbewerkers. De museumtitel onthult iets even belangrijk dat een enkel foto niet kan aantonen. Dit zijn menuki, sieraden die aan het handvat van een Japans zwaard zijn verbonden.

Greepornamenten (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c
Greepornamenten (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Om ze afzonderlijk te bekijken, is het mogelijk om de ontwerpen van de smid uiterst goed te zien. Het zich voorstellen dat ze op een handvat worden geplaatst, impliceert dat delen van deze kleine lichaamsdelen mogelijk achter een textieloverlay zouden kunnen verdwijnen. Een bezoeker die het paar in een museum bekijkt, kan meer van de dieren zien dan iemand die een volledig bekleed zwaard in Edo tegenkomt. Deze omkering maakt deze twee objecten uitstekende gidsen voor een complex object. Het zichtbare oppervlak van een tsuka, of handvat, verandert afhankelijk van wie kijkt, wanneer de observatie plaatsvindt en hoeveel van het historische geheel nog samen is overgebleven.

De naam van de maker herinnert ons ook aan wat de meeste dergelijke objecten hebben verloren. We kunnen de smid identificeren, onder wiens naam de twee dieren zijn gecatalogiseerd. De leerbewerker, bamboewerker, timmerman en textielbewerker, die mogelijk hebben bijgedragen aan een compleet geheel, genieten zelden dezelfde zichtbaarheid in een Engelse beschrijving. Hun materialen kunnen bestaan, terwijl hun namen verdwenen zijn. Door naar binnen te kijken in een hilt, is een manier om te vragen: wiens arbeid wordt kunst, wiens wordt een anonieme materie, en wat een museum kan doen om deze verschillen zichtbaar te maken.

Een diagram is een woordenschat, niet het levensverhaal van een object.

De Engelse handleiding van het Nationaal Museum van Kyoto plaatst de nakago (de handgreep) binnen de vorm van het mes. Dit is de metalen verlenging, die normaal gesproken wordt omsloten door de handgreep. De nakago kan een inscriptie, merktekens en gaten bevatten. In een illustratie kunnen al deze kenmerken op één afbeelding te zien zijn, omdat de illustrator bewust heeft gekozen om ze te tonen. In een foto van een volledig historisch montagem worden deze kenmerken echter normaal verborgen. Het ontbreken van een handtekening in de gepubliceerde afbeelding van een montagem geeft geen informatie over wat op de nakago aanwezig is.

De mekugi is een houten stok; een mekugi-ana is een gat. Menuki zijn sierversieringen voor de handgreep. Deze korte woorden kunnen gemakkelijk verward worden bij transcriptie, met name als een vroege catalogus is vertaald vanuit een taal waarin de Japanse termen al waren herschreven. Een verwijzing naar een gat dat gerelateerd is aan de stok, is bewijs over het metalen object. Een verwijzing naar twee sierversieringen kan helemaal aan een andere specialist behooren. Het bestaan van een gat identificeert niet het overgebleven materiaal van de stok, of zelfs niet of het museum de oorspronkelijke stok met het lemmet heeft ontvangen.

De term “fuchi” verwijst naar de omlijsting aan één uiteinde van een handvat; “kashira” verwijst naar de aanslag aan het andere uiteinde. In museumcatalogi worden deze twee vaak als een “fuchi-kashira” set vermeld. Deze set kan een eigen onderwerp, materialen, maker en datum hebben. Een archivar kan aparte codeaantekeningen toekennen aan stukken die tegelijkertijd worden verworven, of een gezamenlijke nummering aan een groter geheel. Een Engelse beschrijving die één item als “handgreep” noemt, vervaagt de onderscheidendheid tussen een klein, losstaand stukje metaalkunst en het gehele ensemble van materialen dat voorheen tussen twee omlijstingen lag.

De vermeende eenvoud van deze complete beschrijving verbergt echter een reeks historische keuzes. Een meester kon nieuwe meubels laten maken voor een erfgewezene kling. Een verzamelaar kon een gewaardeerd setje ornamenten bewaren. Een museum kon gerelateerde werken samenstellen voor een expositie, zonder te suggereren dat ze ooit aan hetzelfde object waren verbonden. De data die aan deze gebeurtenissen worden toegekend, hoeven niet overeen te komen. Een kunstenaar uit de zeventiende eeuw, een latere restauratie, een verwerving in de twintigste eeuw en een digitale foto die gisteren is gemaakt, kunnen allemaal geldige informatie over dezelfde menuki opleveren.

Het lezen van een ijzeren oppervlak dat verborgen is achter hout.

Op een nag, zijn yasurime de merken die ontstaan zijn door gebruik van een mes. Sommige patronen lopen in een herkenbare richting, terwijl andere kruisende of tegenovergestelde lijnen produceren. Zwaardcatalogi gebruiken deze merken als een onderdeel van de beschrijving, naast inscripties, afmetingen en staat. Ze bieden zichtbare bewijs van de werkplaatsactiviteit, op een plaats die niet bedoeld was als de officiële presentatie van formele kleding. Iemand die een oud exemplaar bestudeert, kan soms herkennen welke kant van de tang de kunstenaar gebruikte, door de merken te relateren aan de oriëntatie van een opgeschreven inscriptie of een duidelijke onregelmatigheid.

Het is verleidelijk om elke zichtbare markering te reduceren tot een enkele mechanische uitleg. Markeringen op bestek creëren een textuur, maar een individueel historisch voorbeeld geeft geen indicatie van hoeveel die textuur heeft bijgedragen aan de stevigheid van het eindproduct. Ook de richting en karakter van deze markeringen zijn belangrijk voor experts en historici. Restauratie brengt echter nieuwe complexiteiten met zich mee. Door donkerder te worden, te corroderen, te verkorten of door latere bewerkingen, kunnen markeringen op verschillende manieren veranderen. De studie van markeringen is bijzonder interessant wanneer er meerdere interpretaties mogelijk zijn, en wanneer een oude tekening details vastlegt die een moderne camera slechts vaag registreert.

Een tang-inschrijving identificeert haar onderwerp door middel van tekst, waardoor de bewijslast ervan lijkt sterker dan een gebied met een ruwe huid. In werkelijkheid brengt het ook zijn eigen vragen met zich mee: wie heeft de tekens uitgebeeld, welke delen van de oude inschrijving zijn bewaard gebleven, en hoe is het museum tot deze interpretatie gekomen? Een term in een catalogus, die aan een inschrijving is toegewezen, vereist een andere interpretatie dan wanneer iets als "gebaseerd op een inschrijving" wordt genoemd. Een latere inschrijving die een mening weergeeft, is weer een aparte categorie. Geen van deze beschrijvingen kan worden afgeleid uit de kwaliteit van de kling zelf. Een uitstekende kling kan een eenvoudige omgeving hebben, terwijl een opvallend montuur een nieuwe bijkomstigheid kan krijgen.

Wood introduceert een andere vorm van stilte. Honoki, Japanse magnolia, wordt geassocieerd met traditionele handvatten en opbergmeubels. Een gespecialiseerde catalogus kan het met zekerheid benoemen voor een specifiek object; een andere kan het alleen als hout vermelden. Dit is echter nog een valide observatie. Alleen op basis van uiterlijk, met name wanneer slechts een kleine opening zichtbaar is ten opzichte van de omliggende materialen, is het niet mogelijk om een soort te identificeren. Een werk dat in belangrijke delen kan worden verdeeld, kan een kern of een oppervlak bevatten dat is gemaakt van samengevoegde materialen. Het beschrijven van het hele werk als ‘zonder lijm’ gaat verder dan het feit dat een mes en zijn bevestiging aparte identiteiten hebben.

Wat zorgt ervoor dat Ray's huid er parelsatief uitziet?

Een wit gebied onder donkere inleg lijkt vaak op een veld van kleine parels. In veel Japanse sieraden is dit samegawa, dat meestal afkomstig is van zeebrae. De gepolsterde decoratie bestaat uit harde structuren die bij de huid horen, zoals dermale tanden. Deze variëren in hoogte. Een zachte zee van kleine punten vangt het licht op anders dan een paar opvallende, ronde structuren. Dit zijn geen parels die één voor één aan een achtergrond zijn genaaid. Deze effect is het resultaat van een diersoppervlak dat is geselecteerd en op een bekwame manier is weergegeven door een vakman met een scherp oog voor detail.

Oya-tsubu, letterlijk een "ouder" korrel of kralen, wijst op een opvallende knoop tussen kleinere. Het biedt een bijzonder levendig voorbeeld van hoe vakspecifieke termen een waarneming omzetten in een sociale metafoor. De grotere kralen heeft kleinere kompanen; het oog leest een geheel. Een kijker kan de contrast of de regelmaat van de omliggende kralen bewonderen. Dit is echter geen universeel numeriek beoordelingssysteem. Het verschijnen van een enkele overlevende strook kan ons niet vertellen hoe een vroegmoderne handelaar de gehele huid waardeerde, of wat een specifieke huishouding ervoor betaalde.

Het toevoegen van een extra moeilijkheid. "Shagreen" heeft een bredere geschiedenis als term voor behaarde of ruwe huiden en materialen, en hoeft geen exacte, wetenschappelijke classificatie te zijn. Sharkskin komt voor in oudere beschrijvingen van Japanse meubels, zelfs waar een moderne auteur ray skin zou gebruiken. De geschiedenis van de Engelse term is zeker de moeite waard om te rapporteren, vooral omdat het verklaart waarom dezelfde foto onder meer dan één term is gecatalogiseerd. Een museum kan de historische term behouden in een transcriptie en een voorkeursidentificatie geven in een aparte veld. Het stoisen van alle oude vermeldingen zou bewijs vernietigen over de verzamelaars die deze term gebruikten.

De huid die zichtbaar is in een opening, kan licht, donker of gekleurd zijn als gevolg van de voorbereiding en het gebruik in het verleden. Ook de lichtinval is belangrijk. Een harde knobbel in direct licht kan een helder accent en een donkere rand hebben; in zachter licht kan dezelfde structuur vrijwel verdwijnen. Onderzoekers die twee catalogusreproducties vergelijken, moeten eerst controleren of ze hetzelfde deel van dezelfde presentatie bekijken. Een reeks textieloverlappende lijnen kan een handig reeks van referentiepunten opleveren, terwijl ondervindingen die alleen de kling benoemen, iedereen die probeert de buitenste afwerking te volgen, kan misleiden.

Van havens in Zuidoost-Azië tot Japanse mode

Een uitgebreide kaart is nodig om het leven van een Japans hilt te verklaren. Rays zijn zeedieren. Hun skins konden samen met andere goederen via de handel in Zuidoost-Azië reizen, voordat Japanse arbeiders een deel voor een afgewerkt product selecteerden. Ayutthaya, in tegenwoordige tijd Thailand, was een belangrijk centrum van uitwisseling met Japan. Een geïmporteerde oppervlakte kon een bekende element worden van formeel Japans kleding. Een gepolijst metaal ornament en een rayskin konden op één object samen komen, na hun oorsprong in verschillende economieën, met zeer verschillende soorten overlevingsregistraties.

Twee soorten bewijs worden vaak samengebracht door de aantrekkelijke term “rode zegelhandel”. Vroege Japanse zeereizen onder officiële “rode zegel” licenties behoren tot één institutionele setting. Nederlandse handelsarchieven, waaronder die gerelateerd aan Nagasaki, behoren tot een andere, met hun eigen routes, gebruiken en data. De publicaties over Namban- ebbenhouten, uitgegeven door het Tokyo National Research Institute for Cultural Properties, tonen duidelijk hoeveel geleerd kan worden door bewijs over Aziatische goederen en ambachten in één discussie te integreren. De kaart in dat volume geeft Ayutthaya, Nagasaki en verschillende andere Aziatische havens een aparte plaats in het verhaal.

Een verzending vestigt een transactie. Het identificeert niet de leefomgeving van elk dier, en het noemt zelden de uiteindelijke eigenaar van een stuk huid ter grootte van een hand. Een marktstad kan de plaats zijn waar handelaren een vracht samenstellen, in plaats van de plaats waar elk item vandaan kwam. De afstand tussen een boekingsregel en een individuele grendel is daarom een onderdeel van de geschiedenis dat bewaard moet worden. Regionhandel maakt de aanwezigheid van een materiaal begrijpelijk. Alleen een specifieke factuur, werkplaatsrekening of vergelijkbaar nauwkeurige herkomst, kan een individueel overgebleven montingsstuk aan een specifieke reis koppelen.

Musea presenteren deze twee geschieden doorgaans opgesplitst. Kaarten met schepen, keramiek of exportdozen worden aan de tentoonstelling getoond. De handgreep wordt gepresenteerd samen met andere Japanse luxe objecten onder gedimde verlichting. Wanneer de galerijen samen worden bekeken, verandert de betekenis van een vermeende lokale ambacht. Dit toont zowel de keuze van de ambachtsman om een opvallend patroon van hout te benadrukken, als de inspanningen van de mensen die deze keuze mogelijk maakten op een aanzienlijke geografische afstand. Het voorkomt dat een opvallend houtpatroon wordt gezien als een kaart van herkomst. ‘Mooiheid’, ‘soort’ en ‘commerciële herkomst’ zijn verschillende beschrijvingen.

De bamboe en het probleem van onopgevoerde vervanging.

Bamboo komt vaak voor in beschrijvingen van de mekugi. De vezelige structuur volgt de groei van de stengel, een eigenschap die zichtbaar is in bambooelementen in de toegepaste kunst. Susudake is de naam die aan bamboe wordt gegeven dat verkleurt door langdurige blootstelling aan rook, en die traditioneel wordt gebruikt met materialen afkomstig uit oudere gebouwen. Japanse hout- en bamboebewerking beschouwt dit materiaal als een weergave van de tijd, evenals als een bron van kleur. Het verschil tussen een oude, gerookte stengel en een object dat simpelweg als bruin wordt omschreven, illustreert de beperkingen van foto's als bewijs.

Een donker stuk kan worden gecatalogiseerd als bamboe, zonder verdere specificaties. Blootstelling aan rook is een onderdeel van de geschiedenis van het materiaal. Iemand moet deze geschiedenis documenteren of op andere wijze vaststellen, voordat een curator met zekerheid kan aangeven wat “susudake” is. Zelfs wanneer de identificatie zeker is, blijven de periode van het materiaal en de datum waarop het aan de constructie is toegevoegd, afzonderlijke vragen. Een relatief eenvoudig onderdeel kan dus een net zo complexe chronologie hebben als de gouden versiering die de aandacht van de bezoeker trekt.

De archiefbias is gemakkelijk te begrijpen. Een gouden tijger werd waarschijnlijk beschreven en bewaard als de situatie veranderde. Een klein, vluchtig onderdeel kon worden vervangen zonder dat dit werd vermeld in een huishoudelijk inventaris. Een acquisitielijst die de voormalige vermelding negeert, maar de latere weigert, kan een gevolg zijn van gebrek aan aandacht, net zo goed als een oorspronkelijke afwezigheid. Een zorgvuldig catalogus laat onzeker materiaal onzeker. Het benoemen van een klein item als een mogelijk vervangingsstuk, kan een deel van zijn geschiedenis herstellen, zonder te beweren de redenen van een eerdere eigenaar te kennen.

Dieren en velden, binnen enkele centimeters.

Greepring (fuchi) met een tijger tussen bamboe, Cleveland Museum of Art
Greepring (fuchi) met een tijger tussen bamboe, Cleveland Museum of ArtCleveland Museum of Art.

Een hilt-collaring van het Cleveland Museum of Art toont een tijger in bamboe. De combinatie met de tijger en draak van Gotō Teijō maakt twee onderscheidingen zichtbaar. De ene is tussen een verhaal dat in paren wordt gepresenteerd en een scène die zich ontvouwt op het oppervlak van één enkel onderdeel. De andere is tussen het materiaal en zijn afbeelding. De bamboe in de Cleveland-collaring is een voorgesteld plant. Het geeft geen informatie over het materiaal van een eerder met die collar geassocieerd peeg. Tijdens één museumrondleiding kan hetzelfde Engelse woord een structureel botanisch materiaal, een donkergekleurd medium en een pictorische motief in metaal beschrijven.

Uesugi, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Uesugi, tachi, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

De Uesugi-groep in Tokyo biedt een verschuiving in schaal. Waar de afzonderlijke tijger en draak als miniaturen kunnen worden gezien, biedt een ensemble de mogelijkheid om decoraties in relatie tot hun omgeving te interpreteren. Een ornament kan naast een beschermer, textiel en zwaard worden geplaatst. Kleuren kunnen op bepaalde intervallen herhaald worden. Een motief dat in de buurt van de greep wordt waargenomen, kan deel uitmaken van een compositie die verder reikt dan deze. De naam Uesugi verwijst naar een historische associatie van het ensemble. Deze associatie kan niet zomaar worden overgebracht naar een geïsoleerde decoratie in een ander museum, omdat een decoratief element vertrouwd voorkomt.

De plaatsing van versieringen heeft een geschiedenis. Verweven in een grotere visuele compositie werden bepaalde details gedeeltelijk verborgen. Wanneer deze oppervlakken afzonderlijk worden bekeken, worden ze beschikbaar voor een nauwkeurige analyse aan beide kanten. Vroege versieringsstukken en latere combinaties zouden vergeleken moeten worden aan goed gedateerde voorbeelden, in plaats van om een universele volgorde van plaatsing te illustreren. Een verandering in de manier waarop een museum een combinatie presenteert, verandert ook de vermeende relatie tussen links en rechts. Een fotograaf kan de twee dieren tegenover elkaar plaatsen om de compositie te verduidelijken. De opstelling in de foto hoeft niet noodzakelijkerwijs overeen te komen met hun oorspronkelijke plaatsing op een specifieke handgreep.

Stel zwaardbeslag (mitokoromono) met twee extra heften voor bijmessen (kozuka) en een paar greepornamenten (menuki). Metropolitan Museum of Art, 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e (aanzicht 1).
Stel zwaardbeslag (mitokoromono) met twee extra heften voor bijmessen (kozuka) en een paar greepornamenten (menuki). Metropolitan Museum of Art, 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e (aanzicht 1).. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

De verzameling accessoires van het Metropolitan Museum geeft dit punt een bijzonder bevredigende afsluiting. De titel verwijst naar een mitokoromono of een verzameling, evenals extra mesgrepen en een paar ornamenten. Het opstellen van een catalogus om deze verzameling uit te breiden, is een waardevolle historische bijdrage. Het erkent dat wat wordt bewaard, een groep is met interne relaties, en geen enkele algemene accessoire. Herhaalde motieven kunnen wijzen op een opdracht, een bewuste samenstelling of een associatie die later in de levensduur van de werken is ontstaan. Welke uitleg het meest past, hangt af van de geschiedenis van de groep.

Een handvat kan dus een portret opleveren zonder een menselijk gezicht te tonen. Een lijn in het portret behoort aan de smid, wiens mesmarkeringen verborgen bleven. Een andere behoort aan de arbeider die een nuttig veld van grote en kleine kralen in een verhandelde huid ontdekte. Ook lijnen behoren toe aan een timmerman, een textielarbeider en een bekende meester van metalen dieren. De laatste lijnen behoren toe aan degenen die hebben besloten wat ze wilden bewaren en hoe ze dit zouden beschrijven. In New York zijn een draak en een tijger overleefd, ondanks de omgeving die ze ooit gaven. Hun overleving laat ons nadenken over het gehele geheel dat een enkele museumetiket anders zou verbergen.

Veelgestelde vragen

Wat is een menuki op een katana?

Menuki zijn kleine, decoratieve beugels die aan het handvat verbonden zijn. Musea bewaren ze vaak in sets en catalogeren ze apart als metaalbewerking.

Wat is een tsuka?

Tsuka is de Japanse term voor een handvat of greep. Een complete tsuka kan de houten kern, de oppervlaktebedekking, de binding en metalen versieringen uit verschillende periodes behouden.

Van wat is samegawa gemaakt?

Bij een beschrijving van een zwaardhouwing verwijst samegawa vaak naar huid van een zeewolf met een korrelachtige structuur. Oudere Engelse bronnen kunnen termen als shagreen of haaihuid breder gebruiken; deze termen alleen identificeren zelden een specifieke soort.

Wat is de "hamon" op een Japans zwaard?

De nakago is de metalen verlenging van het lemmet, die is omsloten door de handgreep. Deze kan gebruikt worden om een inscriptie, slijpfouten en één of meerdere gatjes te bewaren.

Welke onderdelen van een katana-greep worden vermeld in een museumlabel?

Een label kan verwijzen naar de fuchi of collar, het kashira of pommel-fitting, de menuki of ornamenten voor het handvat, de samegawa bekleding en de mekugi-pen. Een mekugi-ana is het gat dat bij een pen hoort.

Wat is gerookte bamboe, of susudake?

Susudake is bamboe die is verkleurd door langdurige blootstelling aan rook, traditioneel geassocieerd met oude gebouwen. Een donker stuk bamboe vereist bewijs uit documentatie voordat een curator het als susudake kan aanmerken.

Films en lezingen

JASA: Japanese Art Society of America — Samurai Splendor: Sword Fittings from Edo Japan (Lezing door Markus Sesko)

The Met — Het conserveren van Japanse kunstwerken in buitenlandse collecties

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen