Toen Shimazu Masamune opnieuw in historische documenten verscheen, kwam een opmerkelijk korte vermelding in een oude catalogus weer in beeld. Het zwaard werd genoemd; de verkorting ervan werd genoteerd; de lengte werd aangegeven als twee shaku, twee sun (Japanse lengtematen) en zeven bu; er volgde een taxatie. De informatie, in het Engels op de pagina geschreven, lijkt bijna op een modern label. Het deed in werkelijkheid iets heel anders. De vermelding handhaafde het onderscheid tussen de identiteit van een prestigieus bezit, de staat waarin het zich bevond en de waarde die eraan werd toegekend. De lengte was een van de vele manieren waarop een lezer het object kon herkennen.
Het Japanse culturele erfgoedrecord voor dit ongesigneerde zwaard verklaart waarom de identificatie aandacht vraagt. Een boek met schetsen ouder dan de gevierde Kyōhō inventaris bewaart bewijs ter vergelijking. De museumrekening wijst op bepaalde correspondenties in het zichtbare patroon vlakbij het punt en elders op het blad. Geen enkele rekensom zou deze correspondentie alleen van de geschreven dimensies herstellen. Toch heeft het aantal een geschiedenis die het waard is om te herstellen in zijn eigen recht. Om het getrouw te vertalen moeten we weten hoe een eenheid verdeeld was, welke standaard de vertaler gekozen heeft en wat precies de oude schrijver beschrijft.
Een rode maatstok uit de Hōryūji-collectie

Een goede plek om te beginnen is een klein rood object in het Nationaal Museum van Tokio. Het verzamelingsnummer is N-83. Gezien over een scherm, kan het eruit zien als een gedecoreerde strip van onbepaalde schaal, lang genoeg misschien om een bureau te overspannen. Het nationale e-Museum specificeert een lengte van 29,6 centimeter, een breedte van 2,2 centimeter en een dikte van 0,8 centimeter. Die laatste twee cijfers geven de strip weer zijn proporties terug. Het rode oppervlak en de bleke ontwerpen kunnen het oog eerst vangen, maar de lengte van het object is zelf deel van zijn historische onderwerp.
De liniaal behoort tot de schatten van Hōryūji. De museumbeschrijving vergelijkt het voorwerp met linialen in de schatkamer Shōsō-in en oppert dat het in Japan naar een geïmporteerd voorbeeld is gemaakt. Die duiding komt van de conservator en berust op een vergelijking van het vakmanschap. Ze heeft dus een andere graad van zekerheid dan het inventarisnummer. Een goed bijschrift vermeldt zowel dat vaste nummer als het voorbehoud bij de toeschrijving. Volgens dezelfde bron komt de lengte overeen met de standaard uit de Tenpyō-periode. Dat maakt de liniaal bijzonder leerzaam voor wie een shaku gewoonlijk zonder meer gelijkstelt aan iets meer dan dertig centimeter.
De verklarende woordenlijst bij de tentoonstelling van het Nationaal Museum van Nara geeft voor de Tenpyō-shaku 29,6 centimeter en legt een verband met de Chinese chi uit de Tang-dynastie. Daaruit valt ook te begrijpen waarom een rijkversierde liniaal thuishoort op een tentoonstelling van kostbaarheden. Veel linialen in de schatkamer hadden een ceremoniële functie. Zo kon een liniaal een aanvaard stelsel van maten belichamen en als waardevol voorwerp worden versierd, aangeboden en bewaard. Daarvoor hoeft zij nooit in de werkplaats te zijn geweest van de maker wiens werk we willen begrijpen. Geen catalogusgegeven verbindt de liniaal in Tokio met een van de hier afgebeelde zwaarden. Haar zelfstandige betekenis is in sommige opzichten waardevoller. Ze getuigt van de lengte die de eenheid op een bepaalde plaats en tijd had.
De bewaard gebleven linialen waarschuwen ook tegen een al te eenvoudig beeld. In de catalogus van het Keizerlijk Hofagentschap staat een wit ivoren exemplaar dat eveneens 29,6 centimeter lang, maar aanzienlijk breder is. Een andere cataloguspost vermeldt een groen gekleurde liniaal van 30,45 centimeter. Dit zijn de maten van de voorwerpen zoals ze zijn beschreven. Zonder te weten waar een gemarkeerd meetinterval begint en eindigt, kunnen we uit het verschil tussen de totale lengten niet het precieze verschil tussen twee officiële standaarden afleiden. Een museum kan een liniaal van een bepaalde lengte bewaren zonder te beweren dat die volle lengte één gekalibreerd interval vormde. Dat onderscheid is van belang zodra een foto als bewijs voor een oud meetsysteem dient.
Een origineel, een reproductie en twee zeer verschillende data

Het Nationaal Museum van Nara bewaart ook een moderne reproductie van een rood gekleurde liniaal, onder nummer 1441-0. Op de hier getoonde foto's ligt het ene instrument horizontaal in beeld en staat het andere rechtop. Wie op een telefoonscherm alleen hun afgebeelde lengten vergelijkt, vergelijkt de keuzes van fotografen en vormgevers. De twee collectiegegevens laten zien waarom de vraag anders moet worden gesteld. De foto's tonen afzonderlijk geïdentificeerde voorwerpen in verschillende instellingen. De reproductie vertelt hoe zulke schatten later zijn bestudeerd en weergegeven. Wie naar het oude origineel verwijst, kan het inventarisnummer van de reproductie niet in de plaats stellen van dat van Tokio.
Er is nog een val in het zetten van de twee rode strips naast elkaar. Een reproductie van een type liniaal hoeft niet gekopieerd te zijn uit de bepaalde liniaal ernaast. Het noemen van het Nara voorbeeld een reproductie van N-83 zou een relatie introduceren waarvoor de juxtapositie zelf geen bewijs levert. Het onderscheid klinkt klein totdat de claim wordt herhaald in een klaslokaal of een catalogus. Vanaf dat moment kan een nieuw uitgevonden keten van afdaling zijn weg vinden in beschrijvingen van beide objecten. Het houden van aparte labels en het koppelen van de twee records laat lezers onderzoeken die vraag zonder per ongeluk het antwoord voor hen.
Dezelfde zorg geldt voor een oudere Japanse eenheid die naast een moderne, metrische waarde staat. Soms komen beide voor in historische documenten. Soms heeft een redacteur er een toegevoegd. Soms heeft de vertaler een omrekening gemaakt, uitsluitend voor de huidige lezer. Dit zijn drie verschillende situaties. Het behouden van de Japanse formulering, eventueel met een metrische equivalent in haakjes, kost weinig ruimte en behoudt alle drie de mogelijkheden voor latere bestudering. Het voorkomt ook dat een moderne berekening verward wordt met een meting die eeuwen geleden is gemaakt. Een redacteur kan terecht een benaderd getal kiezen voor de leesbaarheid en tegelijkertijd precies aangeven waar dat getal vandaan komt.
Twee shaku, twee sun en zeven bu
De rekensom achter de Shimazu-notitie past op de achterkant van een envelop. Een sun is een tiende shaku en een bu is in deze reeks een tiende sun. Twee hele shaku en twee sun vormen samen 2,2 shaku. De resterende zeven bu voegen daar 0,07 aan toe, wat 2,27 shaku oplevert. Uit de onderlinge verhouding van de eenheden weten we al hoe de genoteerde maten moeten worden opgeteld, nog voordat we een metrisch equivalent kiezen. Wie de getallen twee, twee en zeven rechtstreeks omzet in een moderne maat, ziet gemakkelijk over het hoofd dat voor die berekening twee afzonderlijke stappen nodig zijn.
De tekst van de Japanse wet uit 1951 ter uitvoering van de meetwet, zoals gereproduceerd door de Universiteit van Nagoya, geeft een exacte relatie voor de 'shaku' – een lengtemaat die gelijk is aan tien en dertig derde delen van een meter. Als expliciet vermelde conversie, komt dat neer op ongeveer 2,27 'shaku', oftewel 68,8 centimeter. Dit resultaat is een interpretatie die overeenkomt met de gepubliceerde inventarisbeschrijving. Het bewijst niet dat een catalogusmedewerker uit de Edo-periode de latere wet heeft geraadpleegd, en het stelt ook niet de huidige gemeten lengte van het object vast. De beschrijving in de historische vermelding kan direct worden overgenomen. De centimeters zijn afhankelijk van de vermelde standaard. Een lezer kan beide waarden citeren, zonder onbewust een andere claim over te nemen.
Voor een illustratie van waarom de keuze belangrijk is, vervang de Nara glossarium's 29,6 centimeter in dezelfde berekening. Men krijgt ongeveer 67,2 centimeter. De twee antwoorden verschillen ongeveer 1,6 centimeter voordat enige onzekerheid over het object zelf in de discussie komt. Dat tweede cijfer is een blijk van gevoeligheid voor de veronderstelde eenheid. Niets in deze oefening stelt vast dat een Nara standaard de Kyōhō-ingang beheerst. De tijd die het Nara-gerecht scheidt van de opstelling van de inventaris is juist de reden om de demonstratie te labelen. Het doel ervan is de veronderstelling te onthullen die het eerste antwoord mogelijk maakte.
De berekening verklaart ook soms onverwachte resultaten bij het vertalen van een bereik. In de historische overzicht van het Japanse Zwaardenmuseum staat voor een groep lengtes een waarde vermeld die overeenkomt met twee shaku, vier of vijf sun (Japanse lengtematen). Lees het kleinere getal als 2,4 shaku en het grotere als 2,5. Volgens de gebruikelijke conventie komen deze waarden ongeveer overeen met 72,7 en 75,8 centimeter, zoals het museum aangeeft. Als men de twee cijfers als opeenvolgende decimale getallen interpreteert, ontstaat een enkele waarde van 2,45. Een ogenschijnlijk nauwkeurigere vertaling zou echter het bereik vernietigen. Hier bieden de twee talen, die op dezelfde regel staan, een controle op de interpretatie van de zinsopbouw.
De maat hoort bij een specifiek onderdeel

Het Metropolitan Museum of Art bezit onder nummer 10.187.26a, b een tachi met montuur. De catalogus onderscheidt de zestiende-eeuwse kling van het montuur uit het midden van de negentiende eeuw. Op één foto zijn zo verschillende onderdelen te zien. De maatvermelding zegt nog meer. De totale lengte bedraagt 101,2 centimeter, de klinglengte 89,7 centimeter en de lengte van de snede 69,8 centimeter. Het gaat om drie verschillende metingen, elk met een eigen omschrijving in dezelfde cataloguspost. Het eenvoudige opschrift ‘lengte’ in een andere catalogus kan op verschillende meetconventies berusten. Zelfs als de maateenheden gelijk zijn, blijft de vraag wat precies is gemeten.
Stel dat iemand alleen het middelste getal overschrijft onder een kop die de lezer opvat als de lengte van de snede. Elk door het museum opgegeven cijfer zou correct zijn overgenomen, terwijl het resultaat toch bijna twintig centimeter afwijkt. Een omrekening naar sun of een extra cijfer achter de komma zou de indruk wekken dat er zorgvuldig was gewerkt. Geen van beide herstelt de ontbrekende veldnaam. Bij een verantwoorde vergelijking blijft de formulering uit de bron naast het getal staan. Dan kan worden uitgelegd welke twee metingen vergelijkbaar lijken en kan de vraag openblijven wanneer de bron de gemeten afstand niet nader omschrijft.
Om dezelfde reden kan een catalogusfoto doorgaans geen uitsluitsel geven als metingen elkaar tegenspreken. De zichtbare omtrek kan ook het beslag omvatten, terwijl het opgegeven getal op een daarin verborgen onderdeel slaat. Afhankelijk van het scherm verschijnt soms de hele foto, soms alleen een uitsnede. Het aantal pixels zegt iets over de afmetingen van de digitale weergave. Om aan een foto een fysieke maat te ontlenen, is aanvullende informatie over de schaal en de opname nodig. Ontbreekt die, dan laten de afgebeelde rondingen en het beslag nog steeds zien op wat voor voorwerp de cataloguspost betrekking heeft. Ze leveren alleen geen onafhankelijke meetlat op.
Een discrepantie die de vertaling moet behouden

Een tweede cataloguspost van het Met laat goed zien waarom het zin heeft bijschriften in twee talen of met twee maateenheden te controleren. De door Masazane gesigneerde kling met inventarisnummer 2001.574 is gedateerd 1526. De catalogus geeft een lengte van 91,8 centimeter en een snedelengte van 75,1 centimeter. Binnen de aangegeven nauwkeurigheid komen beide overeen met de vermelding in inches. Bij de kromming staat echter 3/32 inch naast 2,4 centimeter. Beide waarden staan zo in de catalogus, maar bij de gebruikelijke omrekening komen ze niet op dezelfde lengte uit.
Driehonderdste van een inch, vermenigvuldigd met 2,54, komt neer op ongeveer 0,238 centimeter, of ongeveer 2,38 millimeter. Een verschil dat bijna een factor tien bedraagt, kan op verschillende manieren ontstaan, bijvoorbeeld bij transcriptie, conversie of zetwerk. De numerieke controle identificeert een inconsistentie, maar vertelt ons weinig over hoe dit is ontstaan. Het identificeert evenmin welke gedrukte waarde overeenkomt met de oorspronkelijke meting van de conservator. Het subtiel wijzigen van een van de eenheden in een vertaling zou een interpretatie van de redacteur in de plaats stellen van het officiële register van het museum. De juiste, objectspecifieke vermelding geeft het registratienummer, identificeert het meetveld en meldt de discrepantie. De foto's blijven nuttig, terwijl de tegenstrijdige waarden in afwachting zijn van opheldering.
Een negentiende-eeuwse inventaris kan niet altijd even gemakkelijk worden gevraagd als een moderne database. Toch helpt dezelfde gewoonte wanneer een handgeschreven karakter, een gedrukte fractie of een gevlekt cijfer onwaarschijnlijk lijkt. Schrijf in wat je kunt lezen. Indien een cijfer onzeker is, geef dan de onzekerheid in die positie aan. Als twee edities verschillen, identificeer dan elke editie en lees deze. Een verklarende bekering hoort naast dit bewijs, niet in zijn plaats. Het herstellen van de exacte lezing van een beschadigde pagina kan een numeriek resultaat veranderen. Het veranderen van het numerieke resultaat totdat het plausibel lijkt zal nooit de beschadigde pagina herstellen.
Wat een hedendaagse tentoonstellingslijst zichtbaar maakt
De Engelstalige werkenlijst van het Japanse Zwaardmuseum voor zijn tentoonstelling van als Important Art Objects erkende werken levert ander bewijsmateriaal. Op de eerste regel staat een tachi, gesigneerd Kuninaga, met een lengte van 69,4 centimeter. Dezelfde regel vermeldt ook een montuur en een bijbehorend Honami-document. Zo kunnen voorwerpen met een cultuurhistorische samenhang in één beschrijving zijn ondergebracht, terwijl de tabel maar één maatveld heeft. Wie het getal overneemt, moet de kolomkop en de reikwijdte van de regel erbij houden. Er is geen reden om aan elk genoemd onderdeel een lengte van 69,4 centimeter toe te kennen of aan te nemen dat het bijbehorende document oorspronkelijk het getal vermeldde dat nu in de Engelse lijst staat.
In een andere checklist, voorbereid op de 2015 Bizen tentoonstelling in het Sano Art Museum, hebben bladlengte en kromming aparte rubrieken. De labels doen een deel van het wetenschappelijke werk dat anders in elke vermelding herhaald zou moeten worden. Het downloaden van een PDF-pagina of het uitknippen van een enkele rij kan de cijfers losmaken van die rubrieken. Een transcriptie voor publicatie moet de pagina of rij locator houden en de desbetreffende kolomnamen in zijn eigen woorden reproduceren. Dat maakt latere controles mogelijk, zelfs als de instelling haar website herontwerpt of verandert hoe een individueel werk online wordt beschreven.
Een bijzonder efficiënte manier om het voorbeeld van Shimazu te publiceren, zou kunnen zijn om de aangeduide objecten in de inventaris en hun conditie te vermelden, de eenheden in volgorde weer te geven, en vervolgens een korte toelichting over de meetconventie toe te voegen. Een aparte zin kan het oudere, geïllustreerde document identificeren waarop de argumentatie van het moderne museum is gebaseerd. Zo'n vermelding geeft de lezer een referentienummer, laat precies zien hoe dit is verkregen en behoudt het bewijs dat dit specifieke, ongesigneerde werk onderscheidt. Het maakt het ook mogelijk voor een toekomstige redacteur om de interpretatie te herzien zonder de primaire bron te herschrijven.
Het is een stil genoegen om na het raadplegen van al die catalogi terug te keren naar de liniaal in Tokio. De lichte versiering op het smalle rode vlak is nog dezelfde. Veranderd zijn de vragen die de kijker nu kan stellen. Eén voorwerp kan voor een stelsel staan zonder het hele verhaal ervan te vertellen. Een bereik dat in twee maateenheden is gedrukt, kan verduidelijken hoe een zin bedoeld was. Een tegenstrijdigheid in een catalogus kan een lezer ver buiten de museumzaal op een redactioneel probleem wijzen. En een paar met de hand genoteerde maten kunnen blijven bestaan wanneer een voorwerp uit het zicht verdwijnt, om opnieuw aan het gesprek bij te dragen zodra het weer opduikt.
Een laatste controle betreft de eenheden in de transcriptie zelf. In een catalogus die lengte en waardering uit elkaar houdt, kunnen twee en zeven deel uitmaken van één maat, terwijl tweehonderd op dezelfde regel bij de taxatie hoort. Wie elk getal als mogelijke afmeting leest, verliest de woorden uit het oog die het aan een concreet gegeven verbinden. In de Shimazu-notitie gaat de vermelding van het inkorten vooraf aan de lengte. De taxatie volgt. Die volgorde leest ook in vertaling natuurlijk en maakt duidelijk dat de opgegeven lengte hoort bij een voorwerp waarvan de wijziging al was vastgelegd. Op grond daarvan een oorspronkelijke lengte terugrekenen zou misleidend zijn. Daarvoor is een afzonderlijk gedocumenteerde oudere meting nodig. Het woord dat de ingreep vastlegt, vertelt ons dát er iets veranderde, maar niet hoeveel centimeter ermee gemoeid was. Wat op zichzelf een leemte lijkt, geeft in zijn context een vrij nauwkeurige grens aan de kennis die we uit de bron kunnen halen.
Een andere kleine redactionele keuze betreft het laatste decimale cijfer. Het afdrukken van 68,787878 centimeter in een museumomschrijving zou het gedrag van een rekenmachine nauwkeurig weergeven. Het zou echter de aard van het beschikbare bewijsmateriaal niet goed weergeven. Het laatste aangeduide getal in de vermelding is een 'bu', wat volgens de vastgestelde conventie ongeveer drie millimeter is. Het weergeven van het omgezet resultaat met een tiende van een centimeter, naast het oorspronkelijke getal, stelt een bezoeker in staat de berekening te volgen. Het weergeven van het resultaat met een miljoenste zou suggereren dat er een observatie is gedaan met een veel hogere precisie dan die uitgedrukt op de pagina. De terughoudendheid is net zozeer een taak voor de historicus als voor de wiskundige.
Vragen van de lezers aan de catalogi
Met hoeveel sun en hoeveel bu komt één shaku overeen?
In dit lengtestelsel is één shaku gelijk aan tien sun of honderd bu. Die getalsverhouding staat vast voordat men een metrisch equivalent kiest.
Hoe lang is de Shimazu Masamune volgens de vermelding in het Kyōhō-register?
De inventaris waarnaar het Japanse erfgoedregister verwijst, vermeldt na een aantekening over het inkorten een lengte van twee shaku, twee sun en zeven bu. Rekent men met 10/33 meter per shaku, dan komt men op ongeveer 68,8 centimeter.
Waarom meet de maatstok uit Tokio 29,6 centimeter?
Het e-Museum identificeert die lengte met de Tenpyō standaard. De gewone later kane-shaku was langer. Het verzamelingsnummer van het voorbeeld van Tokio is N-83.
Wat beschrijven de drie lengtes voor Met 10.187.26a, b?
De totale lengte is 101,2 centimeter, waarvan 89.7 centimeter voor het lemmet en 69.8 centimeter voor de snede. De bijbehorende veldnamen zijn essentieel voor het vergelijken van deze gegevens.
Kunnen de tegenstrijdige krommingscijfers voor het Masazane-blad met elkaar worden verzoend?
De gedrukte afdrukken komen niet consistent overeen. Drie dertigsten van een inch is ongeveer 0,238 centimeter, terwijl de registratie 2,4 centimeter vermeldt. De registratie op zichzelf maakt het niet duidelijk welke waarde de oorspronkelijke meting weergeeft.
Heeft de lengte alleen de Shimazu Masamune geïdentificeerd?
Het museum vergelijkt het bewaarde werk ook met een getekende weergave die ouder is dan de inventaris. Overeenkomsten in het zichtbare patroon speelden een belangrijke rol bij de identificatie.
Films van musea
Metropolitan Museum of Art — Inleiding tot de kunst van de samoerai
Metropolitan Museum of Art — Het behoud van Japanse kunstwerken in buitenlandse collecties
Collectiegegevens en verdere literatuur
- Agentschap voor Culturele Zaken: de Shimazu Masamune en het eerdere schema
- Nationaal Museum van Nara — begrippenlijst bij de Shōsōin-tentoonstelling
- Nationale Instituten voor Cultureel Erfgoed: maatstok N-83
- Agentschap van de Keizerlijke Hofhouding — liniaal van wit ivoor
- Agentschap van de Keizerlijke Hofhouding — groen geverfde liniaal
- Juridische databank van de Nagoya Universiteit: 1951 statuut dat de gewone shaku definieert
- Japans Zwaardmuseum — afmetingen in het historische overzicht van het museum
- Japans Zwaardmuseum — lijst van werken met de aanduiding ‘Belangrijke kunstobjecten’
- Sano Art Museum — werkenlijst van de Bizen-tentoonstelling
- Hoe lang is een katana? Nagasa, sori en de meetpraktijk van musea
