De lege achtergrond: hoe studioachtergronden de zwaardfotografie veranderden

Het eerste dat in de Edo-Tokyo Museum-beschrijving met de titel Lang zwaard moet worden geïdentificeerd, is het rechthoekige voorwerp dat de opname draagt. Het meet 10,6 bij 15,7 centimeter. Het museum deelt het in bij fotografische platen, schrijft de foto toe aan Yokoyama Matsusaburō en dateert die op 1871. Die centimeters behoren tot de fotografische drager. Ze beschrijven geen ongewoon klein zwaard. Een zoekresultaat dat titel en afmetingen toont maar de afdeling weglaat, kan een vroege getuige van de fotografiegeschiedenis veranderen in een raadselachtige vermelding over metaalwerk.

Die vergissing wordt mogelijk zodra een voorwerp tegen een achtergrond wordt geïsoleerd. Schaal, omgeving en aanleiding kunnen tegelijk verdwijnen. Het geïsoleerde beeld geeft ook iets terug. Het laat de kijker zonder afleiding een lange snede volgen, contouren vergelijken en een motief zien dat midden in een zaal verloren zou gaan. Om de bijdrage van zulke foto's te begrijpen, moeten we vragen waar de lege achtergrond is ingevoerd. Die kan horen bij een studio, een gedrukte plaat, de marges van een boek of de moderne handeling die een digitaal beeld tegen een wit scherm plaatst.

Vier openingen uit de vierde aflevering van Nihon kokuhō zenshū, het overzicht van nationale schatten van het Ministerie van Onderwijs, laten dat onderscheid van dichtbij bekijken. Dit zijn historische gedrukte voorstellingen die in een gedigitaliseerd bibliotheekexemplaar bewaard zijn. Ze vormen een andere groep dan Yokoyama's glasplaat. De reden om ze te vergelijken ligt in de conventies die ze zichtbaar maken, niet in de aanname dat de fotografen van het boek zijn negatief gebruikten of in zijn studio werkten. Hun platen laten onderzoeken wat een schijnbaar eenvoudige achtergrond een beeld werkelijk kan laten zeggen.

Vier vormen op één pagina

Parallelle volledige profielen en donkere langwerpige details op een lichte pagina naast de rugvouw
Nihon kokuhō zenshū, vierde aflevering, digitale opname 27. De volledige opening bewaart afzonderlijke aanzichten, marge en binding. Nationale Parlementsbibliotheek, Japan. Public Domain Mark.

Bij digitale opname zevenentwintig draagt het linkerblad een opvallend sobere compositie. Twee donkere langwerpige details staan naast twee veel smallere volledige profielen. Geen persoon geeft de schaal aan en bijna niets onderbreekt de pagina rond de reproducties. De vormen zijn in verhouding tot de beeldbreedte zo hoog dat het oog ze van begin tot eind volgt. Ook de lege tegenoverliggende pagina en de donkere lijn van de binding zijn zichtbaar in de scan. De lezer kijkt naar een pagina met verschillende aanzichten, niet naar vier voorwerpen die samen in een kamer staan.

Het onderscheid telt zodra wordt gevraagd welke objecten zijn afgebeeld. De toelichting staat elders in het deel. Opname vijf toont tekst over de werken op een dicht bedrukte opening. Na het lezen daarvan terugkeren naar het beeld is iets anders dan vier gelijkmatig verdeelde vormen als vier afzonderlijk gecatalogiseerde zwaarden te beschouwen. Een gedrukte plaat kan totaalsilhouetten combineren met uitvergrote details van een kleiner gedeelte. De relatieve hoogten op de drukpagina hangen dan evenzeer af van redactionele beslissingen als van de dingen die voor een camera kwamen.

Kijk naar de ruimte tussen de volledige profielen. Die maakt het kleine verschil in hun verloop ook op verkleinde schaal zichtbaar. Zet de aanzichten verder uiteen of op verschillende pagina's en het effect verandert. Dingen op één achtergrond uitlijnen is al een betoog dat een vergelijking mogelijk is. De historicus moet nog vaststellen waarop die vergelijking betrekking heeft. Het kan gaan om twee zijden, om geheel en detail, of om contouren die onder verschillende omstandigheden zijn waargenomen. Het wit alleen vertelt niet welke interpretatie de redacteur bedoelde.

De fotografische plaat komt in de collectie

De Edo-Tokyo-beschrijving biedt een bijzonder stevig beginpunt omdat ze een fotografisch object onder een eigen collectienummer registreert: 90363878. De naam Yokoyama hoort in het makersveld van die beschrijving. De datum hoort bij het fotograferen of bij het fotografische werk zoals dat is gecatalogiseerd. Geen van beide schrijft het zwaard toe aan een zwaardsmid. Wie de geschiedenis van een individuele kling reconstrueert, heeft identificatie in een bijschrift, een bijbehorende inventaris of een aantoonbare visuele overeenkomst nodig voordat een naam van de ene documentcategorie naar de andere mag worden verplaatst.

Ook de collectienaam doet ertoe. De plaat maakt deel uit van de Akagi Kiyoshi-collectie. Die informatie betreft de weg waarlangs het fotografische getuigenis in het museum kwam. Ze maakt Akagi Kiyoshi niet tot vroegere eigenaar van de afgebeelde kling. Herkomstgeschiedenissen kunnen afzonderlijk horen bij object, negatief, afdruk en gepubliceerde reproductie. Elk kan door andere handen zijn gegaan. Als een museum een negatief catalogiseert, is de direct relevante eigendomsgeschiedenis die van het negatief. Een prachtig bewaard beeld kan het enige raakpunt zijn van twee verder onafhankelijke geschiedenissen.

Het jaartal 1871 ligt dicht genoeg bij een andere bekende fotografische onderneming om verwarring te veroorzaken. In 1872 nam Yokoyama deel aan het Jinshin-onderzoek naar oudheden. Het relaas van het Nationaal Museum van Tokio verbindt dat onderzoek aan het overheidsinitiatief voor behoud van 1871 en beschrijft een groep die in verschillende regio's werkte. Een plaat uit 1871 kan niet worden toegewezen aan het onderzoek van het volgende jaar alleen omdat fotograaf en algemeen onderwerp overeenkomen. De documenten kunnen naast elkaar worden gezet als bewijs voor een opkomende beeldpraktijk, terwijl hun eigen data en groepsverbanden intact blijven.

In de schatkamer en buiten het kader

Het nationale e-Museum beschrijft bij het Jinshin-onderzoek een ongebruikelijke taakverdeling. Ambtenaren en specialisten legden schatten op verschillende manieren vast, waaronder fotografie, kopiëren en wrijfafdrukken. Bij het Shōsōin werkte de groep tijdens de opening van de bewaarplaats in augustus; het museum bewaart schriftelijk en visueel onderzoeksmateriaal. De foto was één lid van een familie van registraties. Hij kon een oppervlak of contour een ander soort visuele continuïteit geven dan een tekening, terwijl een geschreven beschrijving naam en omstandigheden kon vastleggen die op de foto ontbraken.

Een gezicht op de opening van de bewaarplaats heeft een andere historische waarde dan een foto die één schat moet isoleren. In het eerste geval behoren de omgeving en de mensen daarin tot het onderwerp. In het tweede kan de duidelijkste registratie juist voortkomen uit het uitsluiten van bijna alles wat specifiek is voor de gelegenheid. Het Nationaal Museum van Tokio heeft een opname van de opening uit het onderzoek tentoongesteld. De aanwezigheid van een camera bij die gebeurtenis is bewijs voor het documenteren van toegang. Ze bewijst niet dat iedere foto van een schat die aan dezelfde fotograaf wordt toegeschreven daar is gemaakt.

Een gedachte-experiment maakt dat duidelijk. Als een verzamelaar alleen een vel met een voorwerp op een effen achtergrond had bewaard en de envelop of montage had weggegooid, kon de foto nog steeds een uitstekend beeld van de contour bewaren. Tegelijk kon hij bijna alle waarde als bewijs voor dag, plaats en deelnemers aan het onderzoek verliezen. Een minder verzorgd ogend beeld met een etiket op de montage kan de historische vraag soms betrouwbaarder beantwoorden. Wat onbelangrijk omringend materiaal lijkt, hangt geheel af van wat we aan het beeld vragen.

Wanneer twee achtergronden een blad delen

Twee rechtopstaande fotografische panelen met achtergronden in verschillende tinten op één blad
Opname 26. Twee velden met fotografische tonen blijven onderscheiden van de omringende pagina. Nationale Parlementsbibliotheek, Japan. Public Domain Mark.

Kijk opnieuw naar de aflevering van het ministerie, nu bij opname zesentwintig. Twee hoge, smalle rechthoekige velden staan naast elkaar. Hun toon verschilt subtiel van elkaar en van het onbedrukte papier eromheen. Donkere vormen bezetten het bovenste deel van elk veld, met lange verticale elementen daaronder. Nog voordat het onderwerp is vastgesteld, kan de kijker de pagina, de fotografische zones op die pagina en de vormen binnen die zones scheiden. Beide foto's strak uitsnijden en op een nieuw wit vlak presenteren zou die zichtbare reeks redactionele keuzes verwijderen.

Een vage rechthoekige rand kan verrassend veel vertellen. Hij markeert de grens waarbinnen een eerdere fotograaf of reproducent de achtergrond beheerste. Een donkerder gebied daarbuiten kan horen bij het papier, een latere vlek, de vouw of de digitaliseringsopstelling. Een fotografische afdruk uit de negentiende of vroege twintigste eeuw en een scan van een gedrukte illustratie kunnen allebei een geïsoleerd donker voorwerp lijken te tonen dat op grijs zweeft. Hun schijnbare overeenkomst vervangt niet het identificeren van het medium van de bewaarde getuige. Catalogusbeschrijving en zichtbare rand leveren verschillende onderdelen van die identificatie.

Bij een historische reproductie hoeft het wit van de achtergrond niet het wit van een werkelijke studiowand te zijn geweest. Een voorwerp kon voor doek, een bord of een andere ondergrond zijn gezet. Contrast bij het afdrukken of voorbereiden van een illustratie kon de textuur onderdrukken. De uiteindelijke reproductie bewaart misschien eenvoudigweg te weinig informatie om tussen die mogelijkheden te kiezen. Het resultaat een lichte achtergrond noemen beschrijft nauwkeurig wat overblijft. Een specifieke stof, een lichtopstelling of een bijzondere bedoeling van de fotograaf noemen vergt aanvullend bewijs.

Waarom sculptuur een goede controle biedt

Een pagina met twee staande sculpturen die zijwaarts ten opzichte van de binding zijn weergegeven
Opname 12. De zijwaartse richting toont een indelingskeuze binnen hetzelfde deel. Nationale Parlementsbibliotheek, Japan. Public Domain Mark.

Opname twaalf lijkt aanvankelijk weinig met zwaardfotografie te maken te hebben. Twee staande sculpturen zijn zijwaarts weergegeven ten opzichte van het geopende boek. Hun verschillende voetstukken en kledingplooien blijven zichtbaar. De museum- of bibliotheekviewer geeft de hele opening één richting, maar een lezer kan een tastbaar boek draaien. Een redacteur die bereid was een afbeelding te draaien om een grote figuur op een pagina te laten passen, zal de rechtopstaande richting van elk ander object nauwelijks als onaantastbaar hebben beschouwd. Paginarichting is eerst historisch bewijs over het boek, voordat ze bewijs over historische presentatie is.

Het paar onthult ook een gewone aanname over meervoudige beelden. Twee naast elkaar geplaatste voorstellingen kunnen twee objecten zijn of twee aanzichten die voor vergelijking zijn gekozen. Het aantal silhouetten is geen inventaris. Bij de sculpturenfoto geven de stand van de voeten en de vormen van de gewaden de lezer wezenlijke vergelijkingspunten. Bij een smal metaalbeeld kunnen die veel schaarser zijn. Juist wanneer het beeld het eenvoudigst lijkt, kan het geschreven bijschrift het hardst moeten werken om duidelijk te maken welke vergelijking de lezer werkelijk ziet.

Vooraanzicht van één sculptuur op een bleke achtergrond in het geopende boek
Opname 6. Eén figuur illustreert het verband tussen achtergrond, silhouet en gedrukt blad. Nationale Parlementsbibliotheek, Japan. Public Domain Mark.

Opname zes plaatst één figuur midden in een ongewoon ruime achtergrond. De brede onderste contour raakt de pagina heel anders dan de fijne punten van de profielen in opname zevenentwintig. Het omringende papier maakt het silhouet gemakkelijk herkenbaar. Toch blijven schaduwen en toonverschillen binnen de figuur essentieel voor ieder gevoel van reliëf. Zo wordt begrijpelijk waarom dezelfde publicatie voor vele soorten schatten een overwegend rustige pagina kon kiezen zonder telkens hetzelfde resultaat te bereiken. Een breed sculpturaal oppervlak reageert anders op licht dan een smalle spiegelende kling.

Daarom is vergelijken binnen één deel nuttig. Uitgevende instelling, fysiek formaat en digitaliseringscontext blijven meer gelijk dan in een collage van ongerelateerde internetbeelden. De verschillen die overblijven zijn beter te beschrijven: richting, aantal aanzichten, toonbereik en verhouding tussen beeld en pagina. De methode vertelt niet wie elk negatief belichtte of hoeveel studio's aan het project deelnamen. Ze kan een terugkerende presentatieconventie vaststellen zonder te doen alsof één fotograaf die conventie uitvond.

De studio en de glazen vitrine

Bashford Deans werk bij het Metropolitan Museum of Art biedt een leerzaam contrast. In een museumessay reproduceert Donald La Rocca een omstreeks 1900 in Japan gemaakt portret van Dean in een harnas uit zijn eigen verzameling, naast een hedendaagse opname van dat harnas als geïnventariseerd object. De persoon op de eerdere foto geeft het houding, schaal en een relatie tot een bepaald verzamelmoment. Op de latere foto worden die visuele functies overgenomen door een steun, een gekozen opstelling en de conventies van museale objectfotografie. De identiteit van het voorwerp blijft door de verandering heen bestaan.

Hetzelfde essay toont Deans notities uit 1907 voor de inrichting van een vitrine naast een foto van de opstelling uit 1909. Een schets bewijst wat een conservator overwoog te doen. Een gedateerde foto bewijst wat zich in het camerabeeld bevond toen de opname werd gemaakt. Geen van beide pretendeert de volledige achterkant van elk object of ieder fijn detail van alle inscripties te tonen. De vergelijking verklaart waarom foto's op neutrale achtergronden waardevolle begeleiders van opstellingsfoto's werden. Ze maken vragen mogelijk die in de ruimtelijke context van de zaal moeilijk te beantwoorden zijn.

Omgekeerd kan het isoleren van een voorwerp juist de relatie uitwissen die het fotograferen van de vitrine rechtvaardigde. Meerdere stukken konden zijn gerangschikt om een volgorde te suggereren, een bruikleengever te erkennen of eenvoudig op de toen beschikbare steunen te passen. Een studiofoto van één stuk kan het profiel vastleggen zonder een aanwijzing voor die bredere geschiedenis te geven. De twee genres moeten niet worden gedwongen om de titel van waarheidsgetrouwste beeld te strijden. Elk registreert een andere historische ordening, en de verschillen kunnen bewijs worden wanneer negatief of afdruk én bijschrift bewaard zijn.

Wat een digitaal beeld aan de keten toevoegt

De digitale viewer schept rond iedere historische afbeelding nog een achtergrond. Op een donker scherm valt de rand van een lichte pagina op; op een wit scherm kan hij verdwijnen. Een miniatuur kan het kader volledig laten lijken, zelfs als het getoonde bestand een marge afsnijdt. Het vergroten van een contrastarme pagina kan een onverwachte verticale markering onthullen, maar die kan bij de scan of de gedrukte reproductie horen in plaats van bij het metaal. Een afbeelding van een nationale bibliotheek is een betrouwbare weg naar haar bezit. Ze ontslaat ons niet van de vraag welke beeldgeneratie de bibliotheek bezit.

De gepubliceerde aflevering en de glasplaat laten dit bijzonder goed zien. Het ene is een boek dat met titel, uitgever en digitale opname kan worden aangehaald. Het andere is een fotografisch werk dat met fotograaf, jaar en collectienummer kan worden geciteerd. Een catalogus van de tentoonstelling van beroemde Japanse klingen uit 1940 voegt nog een historisch vergelijkingspunt toe. Japan Search duidt in zijn galerij voorbeelden uit die publicatie aan. De datum beschrijft de tentoonstellingscontext waarin de foto's werden samengebracht. Ze vervangt niet de data van de afzonderlijke klingen.

Wat hoort bij een uitgesneden foto die voor een moderne vergelijking wordt gebruikt? Een link naar de onbesneden getuige, een object- of bibliotheeknummer en een heldere uitleg welke maten bij de historische drager horen beantwoorden de meeste directe vragen. Is de identiteit van de geportretteerde, fotograaf of het object onzeker, dan kan het bijschrift precies aangeven welke toeschrijving onzeker is. Het resultaat is vaak korter dan een stellig verhaal over een bepaalde studio. Belangrijker nog: de volgende lezer kan het beeld voor een heel andere vraag gebruiken zonder eerst een overgenomen vermoeden te moeten ontmantelen.

De achtergrond die de context lijkt te hebben verwijderd, heeft een eigen geschiedenis. Hij kan horen bij de negentiende-eeuwse plaat, de rechthoek van een latere gedrukte illustratie, het lege tegenoverliggende blad of de blik van een digitale camera op een binding. Die lagen zijn in onze vier opnamen zichtbaar juist omdat de volledige openingen bewaard zijn. Een alleen gefotografeerde kling vertelt misschien weinig over de kamer waarin hij ooit stond. De pagina waarop de foto overleeft, kan nog veel vertellen over de kijkers voor wie hij geïsoleerd werd gepresenteerd.

Een lezer die de twee historische data gebruikt, kan daarom twee heel verschillende bijschriften schrijven. Begin bij de glasplaat met Yokoyama, de plaatmaten en het Edo-Tokyo-collectienummer. Begin bij de gedrukte opening met het overzicht van het ministerie, de aflevering en de opname. Pas nadat de bewaarde getuige is gesitueerd, heeft het zin om het afgebeelde onderwerp te identificeren. Een bijschrift in die volgorde houdt het fysieke spoor in beeld, ook wanneer de digitale afbeelding van het omringende essay wordt losgemaakt.

Vragen over fotografisch bewijs

Wat meet 10,6 bij 15,7 centimeter in de Edo-Tokyo Museum-beschrijving?

Dat zijn de opgegeven maten van de fotografische plaat die is gecatalogiseerd als Lang zwaard, collectienummer 90363878.

Hoorde de plaat uit 1871 automatisch bij het Jinshin-onderzoek?

De plaat is gedateerd op 1871 en het onderzoek vond plaats in 1872. Alleen dezelfde fotograaf bewijst niet dat de plaat tot dat onderzoek behoorde.

Waar verwijst digitale opname 27 hier naar?

Het nummer identificeert een opening van de vierde aflevering van Nihon kokuhō zenshū in de Nationale Parlementsbibliotheek. Het is geen zwaardregistratie of negatiefnummer.

Identificeert een witte achtergrond het materiaal van de studioachtergrond?

Een licht vlak kan ontstaan door de opstelling, het drukken of een latere reproductie. De gepubliceerde pagina alleen identificeert geen bepaalde doek of plaat.

Waarom worden sculpturenfoto's opgenomen?

Andere platen in dezelfde aflevering tonen hoe richting en negatieve ruimte met het onderwerp veranderen, terwijl boek en digitaliseringscontext vergelijkbaar blijven.

Wat documenteren Deans notities uit 1907 en de foto uit 1909?

De notities leggen de planning van een museumvitrine vast. De latere foto registreert de zichtbare inrichting, die met het eerdere plan kan worden vergeleken.

Museumfilms

The Met — De kunst van de samoerai: een inleiding

The Met — Japanse kunstwerken in buitenlandse collecties conserveren

Collectiegegevens en verdere lectuur

gerelateerde artikelen