Bushidō en Hagakure: huisregels uit de Edoperiode, Daidōji Yūzan en interpretaties uit de Meijiperiode

De persoon die de basis legt voor Hagakure is een luisteraar. Tashiro Tsuramoto beschrijft een bezoek aan een voormalig vazeen die zich teruggetrokken heeft uit het openbare leven. De oudere man vertelt over mensen die ze beiden kennen, meningen over dienstbaarheid in Saga, en aanzienlijke twijfels over de oordelen van jongere mannen. Tashiro denkt dat deze gesprekken de moeite waard zijn om op te nemen. Meer dan twee eeuwen later begint een andere Japanse schrijver een boek met een gesprek. Een Europese bekende heeft Nitobe Inazō gevraagd hoe Japanse scholen moreel kunnen onderwijzen zonder religieuze instructie. Nitobe heeft moeite om hierop te antwoorden. Zijn poging om dit uit te leggen, leidt uiteindelijk tot Bushido: The Soul of Japan.

Het is mogelijk om de twee boeken onder één titel te plaatsen en nauwelijks opmerken hoe ver de discussie is gevorderd. In het eerste geval luistert een jongere deelnemer van een krijgersgemeenschap naar een oudere, die zijn referenties deelt. In het tweede geval spreekt een Japanse onderwijzer mensen aan die allicht geen kennis hebben van die referenties. Tussen deze twee staat een soort introductieboek, zoals dat door Daidōji Yūzan werd geschreven, dat advies biedt aan iemand die een leven lang dienst wil verrichten. Wanneer deze drie werken samen worden gelezen, geven ze ons een beeld van auteurs die nadenken over hun lezers. Bovendien helpen ze te begrijpen waarom een Engelse uitdrukking als “de samurai code” zo moeilijk te vertalen is naar een specifiek Japans document.

Een regel voor het huis en een boek over goede manieren.

Een bevel uitgevaardigd door de leider van een bepaald huis, heeft een ontvanger die over het algemeen kan worden geïdentificeerd. De autoriteit ervan kan gebaseerd zijn op een functie, een zegel, een bekende relatie of de mogelijkheid om een consequentie op te leggen. Advies dat door een nakomeling is bewaard, heeft een andere kracht. Het kan de gewoonten van een familie vormen, zonder dat het tegen andere families kan worden toegepast. Een derde soort tekst richt zich op een ideale lezer, die tot verschillende families behoort. Alle drie kunnen ze over trouw of goede gedrag spreken. Om te ontdekken wat deze woorden een tijdgenoot deed, moet een historicus eerst weten wie het recht had om ze te vragen.

De bewoning van deze omgeving omvatte meer dan alleen de mensen die daadwerkelijk in een huis woonden. Het kon bezittingen omvatten, een bedrijf overdragen, afhankelijke personen huisvesten en zelfs overleven na het overlijden van een persoon. Een persoon in dienst had mogelijk verplichtingen tegenover zijn eigen oudere ouders, evenals tegenover de familie die hem in dienst had. Advies over het beperken van persoonlijke uitgaven kon gevolgen hebben voor beide partijen. Geld dat werd uitgegeven om een bepaald imago te behouden, kon later nodig zijn om een afhankelijke persoon te ondersteunen. Een relatief eenvoudige instructie over kleding of gastvrijheid kon op een enkele keer een probleem van krediet, eer en familievastigheid aanpakken.

De visuele kunst bevat een parallel vocabulaire van verantwoordelijkheid. Een schrijftablet biedt een intiem voorbeeld. Een steen, penseel en andere gereedschappen werden verzameld tot een draagbaar geheel, dat ook een prachtig gelakte object kon zijn. Men hoeft zich alleen maar voor te stellen hoeveel moeite er in het versturen van een zorgvuldig geschreven brief lag, om te begrijpen waarom het onderwijs in schrijven een plaats had in een krijgersgezin. De schrijftablet hier afgebeeld is een materiaalvergelijking. Het ontwerp heeft zijn eigen geschiedenis; het is niet gedocumenteerd met een persoonlijke verbinding met Yūzan of de mannen die Hagakure samenstelden. Het helpt om hun wereld van schriftelijke beloftes en herinnerde adviezen te verankeren in concrete objecten.

Schrijfdoos (Suzuribako) met het ontwerp "Droom in Naniwa"; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 2.
Schrijfdoos (Suzuribako) met het ontwerp "Droom in Naniwa"; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 2.. Metropolitan Museum of Art.

Daidōji Yūzan en de beginnende beoefenaar.

De titel van de Budō shoshinshū identificeert het beoogde gebruikssituatie. Een beginner heeft een aanvangspunt en een volgorde nodig om zich te oriënteren in onbekende plichten. De collectie van het Museum van Tokio registreert een editie in drie delen, uitgegeven door Izumiya Kichibei in 1834. Het Edo-Tokyo Museum catalogeert de set onder opeenvolgende objectnummers en vermeldt de afmetingen. Die bescheiden details zijn van betekenis. Een lezer kon een specifiek deel in de hand nemen, het wegleggen, terugkeren naar een passage of een deel van de set lenen. Het fysieke boek bood een ander ritme van aandacht dan een persoonlijk onderhoud met een ervaren retainer.

1834 is de datum van die editie. Het deze datum als de datum van de eerste compositie van de auteur aanwijzen, zou Yūzan stilzwijgend in een latere generatie plaatsen. Bibliografieën plaatsen vaak de datum van het leven van een auteur, de datum van een handschrift, de datum van een overgebleven druk en de datum van een moderne editie naast elkaar. Elke datum beantwoordt een legitieme vraag. Het jaar van het museum vertelt ons dat de adviezen die met Yūzan geassocieerd worden, in de late Edo-periode een uitgever en een materiële lezerskring hebben gevonden. Het vertelt ons niet de precieze formulering van de vroegste versie van elk passage in die volumes.

De verscheidenheid aan onderwerpen is leerzaam. Onderwerpen als onderwijs, verantwoordelijkheden ten opzichte van ouders, huishoudelijke taken en reputatie passen goed bij een beginnersgids. Een jong iemand kan er niet één van deze onderwerpen permanent opzij zetten om zich op de andere te concentreren. Een reputatie voor moed zou weinig troost bieden aan familieleden die zonder steun komen te staan door onverantwoorde uitgaven. Omgekeerd kan een zorgvuldig huishoudelijk overzicht onbarmhartig overkomen voor iemand die direct hulp verwacht. Door de beginner herkenbare situaties te geven, worden deze conflicten zichtbaar. Bovendien wordt de aanname behouden dat gedrag over een lange reeks kleine beslissingen, vaak zonder toeschouwers, herkenbaar wordt.

Overweeg hoe onderwijs op basis van principes werkt. De lezer wordt uitgenodigd om zich voor te stellen aan een toekomst waarin iemand zijn oordeel in vraag kan stellen. Deze verwachte kritiek geeft een alledaagse handeling een nieuwe betekenis. Het lenen, een geschenk aanvaarden, een belofte om te komen, of een ongecontroleerde melding doorgeven, kunnen elk een verplichting opleveren. Dit soort advies is van pas in een samenleving met langdurige samenwerking, waar mensen na de opwinding van een publiek gebeurtenis, nog steeds samen moeten werken. Het is een relatief zwakke bewijs voor de bewering dat elke werknemer daadwerkelijk aan dat ideale is voldaan. Een herhaald waarschuwing kan ons precies vertellen welke gedragingen een auteur als problematisch beschouwde.

Een verdere aanwijzing bevindt zich in de taal die het museum gebruikt voor het object zelf. De Japanse documentatie plaatst de set bij boeken, en specifiek bij gedrukte edities. De Engelse ondertitel noemt het een introductieboek over bushidō. Een moderne lezer die zich alleen op de Engelse tekst baseert, zou kunnen verwachten dat het het eerste hoofdstuk is van hetzelfde argument dat Nitobe ook in het Engels zou presenteren. Wanneer de Japanse documentatie wordt geopend, blijkt een titel te staan die begint met “budō”. Gerelateerde woorden kunnen intellectuele ruimte delen, zonder dat ze in alle situaties verwisselbaar zijn. De vertaling heeft reeds een vergelijking aangebracht voordat de lezer een enkele advieszin bereikt.

Een gesprek dat specifiek betrekking heeft tot Saga.

Hagakure schet een sterk lokaal beeld. Yamamoto Tsunetomo, ook bekend als Jōchō, had voor het geslacht Nabeshima in Saga gediend. De gesprekken die Tashiro in de vroege achttiende eeuw noteerde, dateren uit de periode na deze actieve dienst. Een persoon die terugkijkt, spreekt vanuit een positie die een beginnende leerling niet inneemt. Hij kent de reputaties van mensen die zijn overleden. Hij herinnert zich beslissingen die decennia later gevolgen hadden. Bovendien heeft hij de vrijheid om latere generaties ongunstig te vergelijken met de mensen die hij in zijn jeugd kende. Deze vrijheid is een essentieel onderdeel van de inhoud van het werk.

De presentatie van de inleiding door de Bibliotheek van Prefectuur Saga wijst Tashiro aan als de auteur. Dit biedt lezers een kans, die vaak verloren gaat wanneer het boek wordt samengesteld als een verzameling gezegden. Er zijn hier tenminste twee momenten van selectie. Iemand koos een opmerking die geschikt was om in gesprek te gebruiken. Een andere persoon koos een opmerking die het waard was om op te nemen. Een stilte, een verwijzing die beide partijen begrepen, een naam die uitleg vereiste voor een latere lezer en de overgang van een gesprek naar geschrift – al deze elementen konden veranderen. De verantwoordelijkheid voor het boek behoort aan de ruimte tussen de activiteiten van beide mannen.

De betekenis van het domein is relevant op hetzelfde niveau als bij een achternaam. Een verhaal over een vazal van de Nabeshima had implicaties die iemand die de familie kende, onmiddellijk zou begrijpen. Zelfs een verhaal dat een specifieke beslissing bekritiseert, kan een onderliggende band met het huis tonen. Wanneer dit verhaal in een antologie wordt opgenomen, kan het als een verhaal over de mensheid als geheel lijken. Maar dit is een mogelijke ‘na-leving’ van de tekst, en begint met een verlies van informatie. Het herstellen van de plaats en de sociale relatie achter een verhaal, verklaart vaak waarom dit verhaal werd herinnerd, terwijl honderden andere incidenten werden vergeten.

De beknopte passages die Hagakure onvergetelijk maken, kunnen bijzonder moeilijk te begrijpen zijn als men ze alleen leest. Een opvallende uitdrukking van bereedheid voor de dood is vaak ten onrechte beschouwd als de gehele filosofie van de krijgersklasse. Wanneer deze teruggeplaatst wordt in de context van herinnering en dienstbaarheid, opent dit een beperkter historisch vraagstuk. Wat voor oplossing hoopte een oudere spreker van een andere persoon binnen zijn eigen gemeenschap? Een redacteur kan de aanbeveling verwijderen in een of twee alinea's. Het aantonen dat deze als een verbindend principe in heel Japan werd ontvangen, zou een heel andere reeks bewijs vereisen over lezers, instituties en verspreiding.

Om de onderscheid te begrijpen, vergelijk een oude evaluatie, met een verzameling ethische maximes. Beide kunnen dezelfde naam dragen van een gerespecteerd autoriteit. De evaluatie betreft een specifiek object en een concrete daad van erkenning. De maxime kan worden gekopieerd naar een notitieboek en toegepast, ver verwijderd van de omstandigheden waarin deze oorspronkelijk ontstond. Een bibliotheek die beide naast elkaar bewaart, maakt aanzienlijk andere claims over haar autoriteit. De geïllustreerde evaluatie is een vergelijking in documentaire vorm. De datum en het onderwerp ervan kunnen onafhankelijk van enige vermeende relatie met de auteurs in Saga worden gevolgd.

Taxatiedocument uit 1702 voor de dolk van Yukimitsu
Taxatiedocument uit 1702 voor de dolk van Yukimitsu. SLIMHANNYA, via Wikimedia Commons. Overgenomen zonder redactionele wijzigingen. Licentie.

Wie las welke boek?

Geprinte boeken en handgeschreven kopieën verspreidden zich op complexe manieren. Een uitgever kon meerdere exemplaren van een tekst in handen van mensen brengen die geen directe relatie met de auteur hadden. Handschriften konden ook over grote afstand reizen, via lenen, kopiëren of erfen, maar één overlevend exemplaar vertegenwoordigt slechts één getuigen, niet het aantal lezers. De selectie uit Hagakure van Columbia University wijst op de beperkte verspreiding van het werk buiten Saga tijdens de Tokugawa periode. Deze observatie verandert de vraag van of de woorden universeel klinken, in een vraag over of mensen elders daadwerkelijk de mogelijkheid hadden om ze te tegenkomen.

Er is een opvallend contrast met Chūshingura, de dramatische traditie die verbonden is met de voormalige aanhangers van Akō. Een koper van een acteursprent zou een verhaal over de verplichtingen jegens een overleden heer kunnen herkennen, zonder een enkel woord van Hagakure te hebben gelezen. Toneelhuizen, uitgevers, tempels en gedenkstenen gaven dit verhaal een weg door de samenleving, iets dat een privé-manuscript niet deelde. De mogelijkheid van een drukker uit de 19e eeuw om op erkenning te vertrouwen, is bewijs van de publieke rol die het toneel speelde. Dit bewijst echter niet dat dezelfde kopers dezelfde leeslijst hadden of een uniforme theorie over het gedrag dat ze op het toneel bewonderden.

Portret van Oboshi Yuranosuke Yoshio (De Leider), JP1553
Portret van Oboshi Yuranosuke Yoshio (De Leider), JP1553. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Lezers hadden ook verschillende manieren om deel te nemen aan het huishouden. Een erfgenaam die leerde om een beurs te beheren, een ouder die zich zorgen maakte over een ondoordachte huwelijk, een leraar die een boek koos en een theaterbezoeker die een beroemde scène aanschouwden, konden allemaal lof prijzen voor loyaliteit. Het doel en de kosten van die loyaliteit konden echter in elk geval verschillen. Een instructie om een hogere macht te gehoorzamen, kon botsen met de plicht om die hogere macht een onwelkom waarheid te vertellen. De geschiedenis wordt bijzonder interessant wanneer twee gerespecteerde verplichtingen in verschillende richtingen wijzen. Een lijst van abstracte deugden kan die botsingen veel netter laten lijken dan ze in werkelijkheid waren.

Een Engelse roman aan het begin van de eeuw.

Nitobe Inazō werd in 1862 geboren in een familie uit Morioka, met een achtergrond in dienstbaarheid binnen het samurai-systeem. Zijn opleiding en carrière brachten hem naar omgevingen die Yūzan en Tsunetomo allang niet hadden kunnen voorzien. Hij werd opgeleid in landbouw, studeerde in het buitenland en werd lid van de Quakers. De nationale bibliotheek van het parlement registreert ook zijn werk in het onderwijs en internationale instellingen. Deze ervaringen waren belangrijk omdat ze hem manieren gaven om met lezers te spreken, die een morele opvoeding associeerden met het christendom, Europese ridderlijkheid of het idee van een edelman. Zijn boek werd in het Engels geschreven, zodat het voor lezers relevant was die Japan nog uitleg nodig hadden.

De voorwoord herinnert aan een Belgische gesprekspartner, Émile de Laveleye, die een vraag stelde die Nitobe moeilijk kon beantwoorden. Als religie niet in de Japanse scholen werd onderwezen zoals de bezoeker verwachtte, waar hadden de Japanners hun morele opvoeding verworven? Vragen van Nitobe's vrouw over de redenen achter bepaalde gebruiken, komen ook voor in zijn beschrijving van hoe hij het boek schreef. Morele kennis die via ervaring wordt verworven, komt niet noodzakelijkerwijs met een uitleg die geschikt is voor een buitenstaander. Nitobe transformeerde deze moeilijkheid tot het onderwerp van een vergelijkende essay. De omstandigheden van uitleg maken deel uit van het historische bewijs, net als de deugden die hij koos om te beschrijven.

De datum vermeld in de voorwoord en de datum die in de bibliografische gegevens van de boeken wordt gebruikt, illustreren een ander klein bibliografisch raadsel. Het eerste voorwoord is gedateerd in 1899, terwijl de Nationale Bibliotheek Bushido: The Soul of Japan als een werk uit 1900 beschouwt. Een catalogus die een specifieke exemplaar beschrijft, kan mogelijk ook een latere datum aangeven voor een herziene uitgave. Deze data kunnen naast elkaar bestaan zonder in te strijden. Een voorwoord wordt geschreven voorafgaand aan, of in anticipatie op, de publicatie. De carrière van een internationale boek, gaat door via heruitgave, herziening en vertaling, lang nadat de eerste manuscript is voltooid.

Portret van Nitobe Inazo
Portret van Nitobe InazoNationale Bibliotheek van Japan, Portret van hedendaagse Japanse historische figuren.

Nitobe's opbouw van de hoofdstukken maakt een overtuigend argument al voordat men de hoofdstukken zelf leest. Door erkende morele kwaliteiten een eigen ruimte te geven, biedt hij een Engelse lezer een manier om een onbekende samenleving te benaderen via bekende categorieën. Zijn vergelijkingen nodigen de lezer uit om een idee dat in de ene context begrepen is, in een andere context te gebruiken. Ook selecteert hij welke aspecten van de Japanse ervaring het meest begrijpelijk zullen overkomen voor een buitenstaander. Een geschil over erfenis binnen een familie, de ongemakkelijke relatie tussen een vazal en zijn meester, of de precieze verspreiding van een Saga-manuscript, zouden in deze opbouw minder vlot passen dan concepten als moed, beleefdheid of eer.

Een vergelijking kan zowel het onderwerp verhelderen als veranderen. “Chivalrie” appelleert aan een Europese geschiedenis die al een lange literaire traditie had. Lezers konden de ideale vorm van middeleeuwse ridderlijkheid bewonderen, zelfs nadat de instituties die daarmee verbonden waren, waren veranderd. Nitobe vroeg aan zijn publiek zich voor te stellen dat een vergelijkbare overleving van morele gewoonten in modern Japan bestond. Deze vergelijking maakte het argument toegankelijk. Het stelde echter ook een probleem voor latere lezers, die de overeenkomst tussen twee terugblik op historische klassen als bewijs beschouwden dat deze twee klassen op dezelfde manier hadden gedacht. De analogie helpt om Nitobe’s argument te verklaren, ook al kan het geen feit aantonen over een middeleeuwse dienaar.

Hoe een boek bewijs wordt

Moderne verspreiding heeft sommige eerdere relaties omgedraaid. In een boekwinkel in de Engelstal kan Hagakure gemakkelijker te vinden zijn dan een bevoegde uitgave van de beginnersgids. Passages uit Nitobe kunnen worden aangetroffen in citaten, voordat de lezer weet voor welk publiek hij schrijft. Een foto van een oud handschrift op een moderne omslag voegt een extra laag van vermeende continuïteit toe. Ondanks dat de data van objecten, teksten en lezers nog steeds te achterhalen zijn, kan de zorgvuldige onderscheiding tussen een manuscript, een uitgave en deze uitgave, en deze uitgave van haar advertenties, een vermeende eenheid van doctrine veranderen in een herkenbare geschiedenis van lezen.

Er is een praktische manier om de drie boeken op een manier te verbinden, zonder ze te dwingen overeenstemming te zoeken. Neem bijvoorbeeld een alledaags onderwerp, zoals de opvoeding van een jong iemand. Voor de beginnende leerling in de wereld van Yūzan is de vraag wat hij moet leren om zich in dienstverband en thuis op zijn plaats te voelen. In de Saga-gesprekken kan de ervaren persoon vragen of de jonge mensen hebben geleerd om de kwaliteiten te herkennen die vroeger belangrijk waren voor hun eigen gemeenschap. In Nitobe's voorwoord komt de vraag van buitenaf en betreft het een gehele samenleving. De opvoeding verbindt de voorbeelden, terwijl de wisselende sprekers en publiek elk hun eigen historische betekenis geven.

Een laatste lezer verdient een plaats naast de beroemde schrijvers. Iemand moest ervoor zorgen dat de verzameling van drie volumes, nu gecatalogiseerd in Tokio, bewaard bleef. Mensen in Saga moesten kopieën bewaren en beslissen welke spellingen en lokale verwijzingen uitleg vereisten. Bibliotheken moesten bepalen welke van Nitobe's voorpublicaties bij welke edities behoorden. Hun werk maakte zeer verschillende teksten toegankelijk voor iemand die vandaag slechts één woord in een catalogus typt. Lees de kleine lettertekst onder de resultaten. De plaats van publicatie, het aantal volumes, de naam van een redacteur en de taal van een voorwoord vertellen een preciezere verhaal over bushidō dan elke lijst met vermeende tijdloze regels.

Veelgestelde vragen

Wie heeft Hagakure geschreven?

Yamamoto Tsunetomo leverde herinneringen en advies. Tashiro Tsuramoto noteerde en samstelde de gesprekken in Saga in de vroege 18e eeuw.

Was Hagakure een wet voor alle samurai?

Dit was een samenstelling die verbonden was met dienstbaarheid aan het Huis van Nabeshima in Saga. Het had geen autoriteit van een landelijk wet.

Wat is Budō shoshinshū?

Dit is een inleidend werk over het gedrag van krijgers, toegeschreven aan Daidōji Yūzan. Het Edo-Tokyo Museum bezit een gedrukt, driedelig exemplaar uit 1834.

Schreef Nitobe Bushido in het Engels?

Ja. Zijn boek richtte zich op lezers in het buitenland en legde de Japanse morele opvoeding uit, met vergelijkingen die aansprekend zijn voor een publiek dat in het Engels leest.

Waarom zijn zowel 1899 als 1900 verbonden met het boek van Nitobe?

De eerste voorwoord is gedateerd op 1899. De Nationale Bibliotheek van Japan dateert Bushido: The Soul of Japan tot 1900.

Waarom onderscheid maken tussen een huisnummer en een morele essay?

Een huisregel was gericht op de mensen die onder een bepaalde autoriteit stonden. Een morele essay kan zich richten op een publiek dat veel verder reikt dan één huis.

Films en lezingen

De Kunst van de Samurai Introductie

UNESCO – Kabuki Theater

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen