Vijf klassieke hamonpatronen: suguha, gunome, chōji, notare en hitatsura

Vijf namen, twee verschillende vragen

Een kling in een museumvitrine heeft minstens twee contouren. De eerste tekent zich af tegen de achtergrond. De tweede loopt door het metaal zelf, soms zo subtiel als een lijn in een oude tekening, soms met hoge toppen, diepe inhammen en groepjes die aan planten of wolken doen denken. Het Japanse woord hamon duidt die tweede contour en de zichtbare tekening eromheen aan. Wie de ruimte tussen beide leert zien, komt verder dan wie vijf silhouetten van kaartjes uit het hoofd leert. Zelfs een vrij rechte hamon kan langs een duidelijk gebogen kling lopen.

Welke van de vijf benamingen past nu bij een bepaalde kling? Vier woorden beschrijven het verloop of de omtrek van de tekening: suguha, gunome, chōji en notare. Het vijfde woord, hitatsura, gaat over een andere vraag: hoe ver strekken de zichtbare effecten zich over het oppervlak uit? Een conservator kan dus voor de tekening langs de snede een van de eerste vier termen gebruiken en de kling als geheel toch als hitatsura beschrijven. Een tabel met vijf elkaar uitsluitende vakjes zou hier een raadsel scheppen dat verdwijnt zodra we onderscheiden wát er wordt beschreven.

De objecten in deze gids behouden hun individuele identiteit. De Ishida Masamune van het Nationaal Museum van Tokio wordt vergezeld van een beschrijving die expliciet twee patronentermen gebruikt. Een ander dossier betreft een zwaard toegeschreven aan Mitsutada, ondanks het verlies van de handtekening. Het Metropolitan Museum of Art bezit een kort zwaard met montering, waarvan de catalogus de datums en makers van de onderdelen onderscheidt. In alle drie de gevallen kan een detail overtuigend zijn. De historische waarde ligt in het vermogen om van het detail terug te gaan naar het object, en vervolgens van het object naar het collectiedossier.

Suguha en de betekenis van een rechte loop.

Suguha beschrijft een algeheel verloop dat in verhouding tot de rand recht lijkt. Het woord zegt op zichzelf niets over de breedte van de geharde regio. Stel je voor dat je met het oog het pad van de grens langs een foto trekt. Als dat pad over een uitgestrekt stuk een vrij gelijkmatige afstand tot de snijrand behoudt, is 'recht' een nuttige beschrijving, ongeacht hoe gebogen de silhouet lijkt tegen de achtergrond. Een absoluut horizontale lijn die over de gedrukte pagina getrokken wordt, zou een slechte test zijn. De positie ervan hangt af van hoe de redacteur de foto heeft geroteerd.

Vijf manieren om een hamon te herkennen
Patroon Verloop Traditie Nie en nioi Voorbeeld uit een museumcollectie
Suguha Smalle, bijna rechte hamon. Yamashiro en andere tradities Kan een heldere nie tonen langs een rechte grens. Shintōgo Kunimitsu tantō, Sano-kunstmuseum.
Gunome Herhaalde toppen; één schouder kan steil oplopen. Bizen Osafune; ook Mino Fijne of individueel zichtbare deeltjes kunnen de toppen omlijnen. Koryū Kagemitsu, Nationaal Museum van Tokio.
Chōji Kruidnagelvormige kopjes op smallere stelen Bizen Ichimonji Vaak voornamelijk nioi; nie kan eveneens aanwezig zijn. Sanchōmō, Bizen Osafune-zweedsmuseum.
Notare Lange, zacht golvende golven Sōshū; latere interpretaties uit Bizen Nie kunnen een brede golf aftekenen waarin ook gunome voorkomt. Ishida Masamune, Nationaal Museum van Tokio.
Hitatsura Eilanden van verharding boven de hoofdbegrenzing Sōshū en Hasebe Vaak rijk aan nikkel; de verdeling over het vlak bepaalt de stijl. Wakizashi toegeschreven aan Fusamune, Metropolitan Museum of Art.

De omtrek en het uiterlijk van de deeltjes worden apart beschreven. In sommige museumteksten komen voor één kling twee patroonnamen voor.

Bronnen · NBTHK-richtlijn voor hamonpatronen · Sano-collectie · Sanchōmō-registratie

Een rechte loop biedt eveneens veel te bewonderen. De rand kan in één opname fijn en scherp gedefinieerd lijken, in een andere zacht en glanzend. Kleinste details kunnen erover kruisen of zich daar verzamelen. Waar de kling de punt nadert, verandert de oppervlakte zijn oriëntatie en het patroon kan zelfs in een goede volledige weergave moeilijk te volgen zijn. De catalogusterm voor het patroon bij de punt is boshi. Een beschrijving van de boshi levert informatie over een specifiek gebied op dat de brede term suguha openlaat. Het is de moeite waard beide waarnemingen te behouden wanneer het museum deze verstrekt.

Atsushi Tōshirō, tantō, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Atsushi Tōshirō, tantō, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

De gesigneerde tantō met de naam Atsushi Tōshirō biedt op een klein oppervlak veel te zien. Het Nationaal Museum van Tokio vermeldt een lengte van iets minder dan achtentwintig centimeter en geen kromming. De naam Atsushi verwijst naar de opvallende dikte. De korte Engelstalige catalogustekst roemt het oppervlak en het patroon, maar laat de fijnere terminologie over aan de beschouwer of aan een uitvoeriger catalogus. Omtrek, verhoudingen en tekening langs de snede vertellen hier elk iets anders. Het rechte profiel zegt iets over de kromming. Welke term een kenner voor de grens van de geharde zone zou gebruiken, valt daaruit op zichzelf niet af te leiden.

De schaalverandering bepaalt wat een bezoeker verantwoordelijk over een object als dit kan zeggen. In een kleine gedrukte reproductie kan de gehele kling korter zijn dan de breedte van een hand. Een lijn die op die pagina perfect horizontaal lijkt, kan bij vergroting oplossen in meerdere subtiele bewegingen. Beide afbeeldingen kunnen binnen hun beperkingen getrouw zijn. Een nuttige beschrijving zou de lezer vertellen welke impressie over de volledige lengte aanhoudt en waar een detail deze wijzigt. Zulk een zin kan meer overbrengen dan het object op basis van één smalle band aan een school toe te wijzen.

Gunome en het ritme van ongelijke toppen

Bij gunome is de afstand tussen opeenvolgende opgangen van belang. Zichtbaar over een stuk van de kling heeft het patroom een ritme van heuvels en holtes. Een diagram regulariseert dit ritme vaak voor onderwijsdoeleinden, net zoals een muzieklesboek gelijkmatig gespatieerde noten afdrukt. In een objectfoto kunnen sommige pieken brede schouders hebben, andere een smalle top. De valleien kunnen open of gesloten zijn. De terugkeer geeft de term zijn nuttigheid, zelfs waar geen twee eenheden precies hetzelfde zijn. Een enkele kuil in een sterk ingezoomde afbeelding biedt zeer weinig bewijs voor terugkeer.

In beschrijvingen van Osafune-werk is het samengestelde kataochi-gunome bijzonder nuttig. Het vestigt de aandacht op een asymmetrie waardoor één zijde van een eenheid het lijkt te laten zakken. De catalogusnotering in de nationale collectie voor een gedateerd werk van Kanemitsu verbandt dit patroon expliciet met zijn vader Kagemitsu, waarna een verschuiving wordt beschreven naar een zachtgolvende stijl. De observatie heeft een historisch onderwerp, een kunstenaar wiens werk veranderen kon. Het zou misleidend zijn om de notering om te zetten in een permanente regel voor elke generatie die in Bizen werkte, of zelfs voor elk zwaard dat door de ene of de andere man is getekend.

Koryū Kagemitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Koryū Kagemitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

Een apart register biedt een ongebruikelijk stevig referentiepunt binnen die familiegeschiedenis. De inscriptie op de Koryu Kagemitsu noemt Osafune in Bizen en dateert de kling op de vijfde maand van een jaar dat overeenkomt met 1322. De volksnaam verwijst naar een klein draakje dat lijkt te staren vanuit een groef. De draak kan onafhankelijk van de hamon worden geïdentificeerd en beschreven. In een klaslokaalfoto kan het de eerste eigenschap zijn die iemand opvalt. Zodra het beeld door die gravure is gevonden, kan het oog terugkeren naar de band bij de rand en een ander soort merk volgen over dezelfde staal.

Hier ligt een waardevolle onderscheid tussen het museum's beschrijving van de individuele kling en zijn beschrijving van een familie van makers. De datum en de draak behoren tot deze specifieke tachi. De veranderende lotgevallen van een patroon ontstaan door het vergelijken van meerdere werken en het raadplegen van meer dan één catalogusvermelding. Het combineren van die bronnen geeft het object een plaats in de geschiedenis. Het willekeurig combineren van hun verklaringen zou de indruk wekken dat elke ontwikkeling in de Osafune-familie in deze ene foto te zien zou zijn. De getekende datum maakt vergelijking mogelijk zonder dat alle voorbeelden onderling verwisselbaar worden.

Chōji en de schaal van de kruidnagelknop

De kruidnagel uit de naam chōji is een gedroogde bloemknop. Het bolle kopje met het smalle stukje eronder helpt om de term te onthouden. In groepjes kunnen de hoge delen dicht tegen elkaar staan en kan één trosje boven zijn buren uitsteken. Het gaat om een vormgelijkenis. Elke afzonderlijke top hoeft er niet uit te zien als een botanische tekening. Op de kling kan een gedeelte een uitgesproken bloemige indruk maken, terwijl afzonderlijke vormen zich er moeilijk laten benoemen.

Het Nationaal Museum van Tokio beschrijft een ongesigneerd werk dat aan Mitsutada wordt toegeschreven. De beschrijving noemt zowel kruidnagelvormen als een variant die aan kikkervisjes doet denken. In het staal naast de hamon onderscheidt het museum bovendien een nevelachtige tekening die met de hamon meeloopt. Wie op een gelijkmatig belichte foto alleen de helderste streep volgt, kan ongemerkt van de hardingsgrens op die aangrenzende tekening terechtkomen. Wie eerst de beschrijving leest, weet dat er twee verwante lijnen te zoeken zijn. Beide horen bij dit voorwerp, elk op een ander deel van het oppervlak.

Sommige voorbeelden uit Bizen nodigen uit tot vergelijking met de Uesugi-kling, de Sanchōmō. Hier is de gevierde, gelaagde uitstraling belangrijk op een schaal groter dan een enkele kers. Het patroon bouwt zich op in groepen, waardoor het oog meerdere mogelijke routes door een doorgang kan volgen. Een catalogusfoto, genomen loodrecht op de kling, kan hun relatieve posities vastleggen. Een close-up kan hun dichtheid veel beter overbrengen. De naam van het object en de associatie met Bizen zullen de lezer helpen de juiste registratie te vinden. Geen van beide alleen bepaalt welke variant van choji op een specifiek punt in de afbeelding zichtbaar is.

Een analogie met een houtsnede is nuttig, mits spaarzaam toegepast. Op afstand kan een toeschouwer een bosje bloesems herkennen als één vorm. Van dichtbij wordt hetzelfde bosje een reeks individuele bloemblaadjes en de daar tussenin gelegen ruimtes. Bij de choji-hamon zijn de afstanden en de onderlinge verhoudingen tussen de groepen op veel dezelfde manier van belang. De analogie eindigt hier. Er is geen geschilderd bloemblad op de kling, en de uitstraling verandert aanzienlijk afhankelijk van het licht. De foto toont de ontmoeting tussen het oppervlak van het object, zijn staat van polijst en de keuzes van de fotograaf omtrent wat er getoond wordt.

Notare over de lengte van de kling

Notare wordt vaak vertaald als een golfachtig of golvend verloop. Om het onderscheid van gunome te zien, helpt het om het gezichtsveld te verruimen. Een lang, rustig golven kan kleinere, meer nadrukvolle toppen langs zijn rand meedragen. In een close-up kunnen die toppen alle aandacht op zich vestigen. Bij een volledig overzicht is de verandering in hoogte van de onderliggende band beter waarneembaar. Beide waarnemingen beschrijven hetzelfde traject. Ze vragen de kijker om verschillende intervallen te bestuderen. Een kleine afbeelding, gedrukt zonder de positie op de kling te vermelden, kan de bredere waarneming onmogelijk maken.

Ishida Masamune, Nationaal Museum van Tokio
Ishida Masamune, Nationaal Museum van Tokio. Kakidai, via Wikimedia Commons. Licentie.

De Ishida Masamune is hiervoor bijzonder verhelderend, juist doordat het museum de schijnbare tegenstelling onder woorden brengt. De catalogus beschrijft een licht golvend verloop én grote gunome. Vervolgens noemt hij fijne lichtende draden en vormen die aan geveegd zand doen denken. Die worden pas op kleinere schaal zichtbaar. Dezelfde beschrijving lokaliseert beschadigingen en documenteert de opeenvolgende eigenaars. Voor elk soort aanwijzing bestaat een eigen woordenschat. Een litteken, een lichtende draad, terugkerende toppen en een lange golf kunnen naast elkaar bestaan zonder verschillende verklaringen voor één en dezelfde markering te zijn.

De afbeelding belooft twee opeenvolgende lezingen. Neem de kling op als een langwerpige vorm, let op waar de activiteit relatief dicht bij de rand komt en waar deze meer van het vlak inneemt. Keer dan terug naar een korter gedeelte en overweeg of de individuele opstijgingen zich herhalen. Een bezoeker die de beschrijving van het museum volgt, kan op zoek gaan naar beide. Waar de reflectie de grens slikt, is het redelijk om in de beschrijving een leegte achter te laten. Het verbinden van het laatste zichtbare kenmerk met het volgende via een verzonnen gladde lijn zou precies de vorm van regelmaat opleveren die het object wordt getoetst.

De combinatie maakt ook eenvoudige geografische kaarten complexer. Een diagram dat golven aan één school en herhaalde toppen aan een andere toekent, kan een beginner helpen enkele associaties te onthouden. De kling van Ishida bewaart het bewijs dat deze associaties grenzen hebben. Het register van Osafune Kanemitsu geeft een tweede reden voor voorzichtigheid door een verschuiving in stijl, geassocieerd met invloed vanuit Soshu, expliciet te bespreken. Musea kunnen relaties tussen centra en generaties precies traceren omdat makers visuele ideeën deelden en varieerden. Een absolute grens tussen patronentermen zou een deel van het historische verhaal verbergen dat deze termen ons helpen te herstellen.

Hitatsura en de vorm van het gehele oppervlak

Een zin over hitatsura begint op een andere plaats. Let op de relatie tussen de hoofdverhardingsband en de activiteit elders op het vlak, inclusief gebieden die eruit lijken los te staan. De algehele indruk kan die van onregelmatige vlekken zijn die over een groot deel van het staal zijn verspreid. Het term is daarom compatibel met meer specifieke beschrijvingen van de vorm in de buurt van de rand. Het verklaart ook waarom een afbeelding die op de manier van een decoratieve rand is ingekaderd, hier vooral onbevredigend kan zijn. De delen die door de inzooming worden weggesneden, kunnen de doorslaggevende bewijsstukken leveren.

Kling en montering van een kort zwaard (wakizashi), toegeschreven aan Fusamune uit Sōshū, 2007.478.1a–i
Kling en montering van een kort zwaard (wakizashi), toegeschreven aan Fusamune uit Sōshū, 2007.478.1a–i. Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Het wakizashi van de collectie van het Metropolitan Museum, toegeschreven aan Fusamune uit Soshu, biedt een instructief voorbeeld. De beschrijving van de collectie identificeert specifiek hitatsura in de kling. De catalogus presenteert de kling samen met latere elementen van de montering en geeft het objectgroep een enkele hoofdingang. Een lezer die aankomt bij een foto die gedomineerd wordt door schede of monteringselementen, moet de andere weergaven van het museum gebruiken om de besproken staal te lokaliseren. De decoratie van de montering heeft zijn eigen makers, materialen en chronologie. Hun aanwezigheid in dezelfde toegang is onderdeel van het historische belang van het werk en een reden om precies te specificeren welke deel een bijschrift beschrijft.

Een helder eiland boven een rand op één foto vormt een zwakke basis voor een toeschrijving. Het kan het kenmerk zijn dat de catalogus heeft beschreven, een reflectie, een onderbreking in de oppervlakte of een detail dat te klein is om op de foto te vangen. Een curator die hitatsura beschrijft, heeft de verdeling over meer dan één klein vlak geanalyseerd. Dit is een goed moment om de opnamen in hetzelfde collectiebestand met elkaar te vergelijken, om te controleren of het kenmerk op dezelfde plaats ligt ten opzichte van een stabiel herkenningspunt. Wanneer de opnamen de vraag niet oplossen, kunnen de catalogusbeschrijving en de zichtbare afbeelding apart worden gerapporteerd.

De vijfde term verandert ook de manier waarop men over het kopiëren van een patroon op papier denkt. Een enkele lijn getrokken van de basis tot de punt kan een deel van het verschil tussen rechte, zwellende, herhalende en gegroepeerde hamon overbrengen. Een lijntekening van hitatsura waarbij alle ruimte boven die lijn leeg blijft, zou essentiële informatie weglaten. Een tekening heeft een veld nodig, naast een rand. Dit verschil in de soort illustratie die vereist is, is een eenvoudige test van wat de vijf woorden de lezer eigenlijk vragen om op te merken.

Een catalogus over talen lezen

De Engelse tekst in musea kan zelfs binnen dezelfde database variëren. De ene vertaler geeft de naam van een patroon samen met het achtervoegsel ba, een ander gebruikt de kortere stam, en een derde beschrijft de vorm in het Engels voordat het Japanse woord in haakjes wordt opgenomen. Zoekmachines kunnen deze spellingen verrassend in verschillende reeksen verdelen. In de onderstaande collectieopnames fungeert de objectnaam of het registratienummer vaak als de meest betrouwbare manier om terug te keren naar hetzelfde werk. Het registratienummer kan een lezer ook leiden van een Engelse entry naar zijn Japanse equivalent en naar aanvullende foto's.

Ook de zekerheid waarmee een werk wordt geïdentificeerd, verschilt. Op de angel van de Kagemitsu staan een datum en een naam. De Mitsutada is toegeschreven ondanks een latere ingreep waarbij de oorspronkelijke aanwijzingen voor zijn identiteit verdwenen. De Ishida Masamune heeft een gevestigde naam en een geschiedenis die in een latere compilatie is opgetekend. Zulke verschillen horen thuis in elk bijschrift bij een vergelijking van hamon. Een nauwkeurige beschrijving van de tekening maakt een ontbrekende signatuur niet zekerder. Omgekeerd betekent het verlies van de signatuur niet dat het oppervlak niets meer te vertellen heeft. Een goede catalogus laat beide vaststellingen naast elkaar staan.

Moderne toeschouwers zien een andere historische laag in de staat van conservering en de conventies van fotografie. Gepolijst staal kan een verandering in de richting of breedte van een lichtbron zo sterk reflecteren dat twee beelden van één enkel werk ongerelateerd lijken. Een museum kan een volledige weergave publiceren om de verhoudingen vast te leggen en een andere belichting om het patroon weer te geven. Dat paar is informatiever dan elk van beide afzonderlijk. Een foto kan aantonen dat een zichtbaar kenmerk een bepaald deel van de kling inneemt. Op zichzelf kan het de hardheid niet meten, een datum niet aangeven of het werk niet toekennen aan een bepaalde hand.

Voor een definitieve vergelijking plaatsen we de gedateerde Kagemitsu naast de Ishida Masamune en de korte kling in New York. Begin met wat de archieven de blik daadwerkelijk toestaan te verifiëren: een inscriptie en gravure op het eerste exemplaar, de samenvoeging van golven en toppen op het tweede, en de activiteit die zich over het oppervlak uitstrekt op het derde. Breng vervolgens de kersvormen van de Mitsutada en de compacte proporties van Atsushi Toshiro in. Elk voegt een andere vraag toe aan de groep. Een vocabularum dat begon met vijf namen eindigt als een manier om te observeren wat individuele werken bewaren, wat hun catalogi uitleggen en wat een foto nog steeds openlaat.

Vragen en antwoorden

Wat betekent hamon in een museumcatalogus?

Het is het zichtbare patroon dat geassocieerd wordt met de geharde sectie van een Japanse kling. Beschrijvingen registreren de loop, de rand en gerelateerde kenmerken in het omliggende staal.

Wat is het verschil tussen suguha en notare?

Suguha loopt een overwegend rechte lijn. De notare stijgt en daalt in golven die het beste herkend worden over een langere strekking van de kling.

Hoe onderscheid je gunome van chōji?

Bij gunome keert het ritme van toppen en dalen terug. Chōji doet denken aan kruidnagelknoppen, soms in trosjes. Beide kunnen op één kling voorkomen.

Waarin verschilt hitatsura van de vier andere termen?

Het beschrijft de verdeling van de hardeningeffecten goed verder dan de hoofdzone van de kling. De rand zelf kan nog steeds een herkenbaar golf- of kerslookje hebben.

Kunnen op één kling meerdere hamonpatronen voorkomen?

Ja. Het Nationaal Museum van Tokio beschrijft op de Ishida Masamune zowel golvende als gunome-vormen. Hun onderlinge verband hangt af van de plek en de schaal waarop men kijkt.

Is de smid alleen aan de hamon te herkennen?

Een hamon biedt vergelijkingsmateriaal. Kenners betrekken bij een toeschrijving ook de vorm, het staal van het klingvlak, de angel, de staat van het werk, historische bronnen en andere betrouwbaar geïdentificeerde stukken.

Films en lezingen

Het Met — De Japanse zwaardkunst en de Japanse esthetiek

徳川美術館チャンネル — 徳川美術館 刀剣解説 展覧会見どころ紹介

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen