Een katana bewaren en tentoonstellen: chōji-olie, uchiko en de traditionele zwaardstandaard

Een opbergdoos die eeuwen later is vervaardigd dan de inhoud.

Het Metropolitan Museum of Art bewaart een montering voor een aan draagriemen opgehangen zwaard, met de bijbehorende opbergdoos. De catalogus dateert de montering in de Edoperiode en de doos omstreeks 1932. Als materialen noemt de beschrijving goud, hout, lak, leer en textiel. Opvallend genoeg staat staal niet op de lijst. Voor we ons afvragen hoe het voorwerp op de foto moet worden schoongemaakt of geolied, is het de moeite waard om vast te stellen wat het museum bezit: een historische montering en de doos waarin die wordt bewaard. Wie een van beide behandelt als het gepolijste oppervlak van een kling, vergist zich al in het voorwerp zelf, nog voordat de vraag naar de methode aan de orde komt.

Dat is het eerste beginsel van de zorg voor een katana als kunstwerk. Bepaal wat aanwezig is en wat er met het object gebeurt. Stof aan de buitenkant van een moderne vitrine, een vingerafdruk op het glas, een vlek op een oude lak schede en een plek met veranderende corrosie op het ijzer vereisen verschillende reacties. Sommige kunnen worden opgelost via gewone schoonmaak, ver weg van de collectie. Anderen zijn redenen om het object onaangetast te laten en een conservator in te schakelen die bekend is met Japans metaalwerk en lak. Het beschrijven van alle vier als schoonmaken verbergt verschillen die kunnen bepalen of een oppervlak overleeft.

Traditionele termen maken deel uit van dit verhaal. Chōji-olie, uchiko en nugui-gami komen voor in verslagen over de verzorging van gepolijste Japanse klingen. De term katanakake verwijst naar een standaard die geassocieerd wordt met de presentatie ervan. Deze woorden helpen ons om historische collecties, moderne bewaring en de verhalen die door hun presentatie worden verteld, beter te begrijpen. Ze zijn het meest bruikbaar wanneer ze aan een specifiek oppervlak of in een bepaalde setting worden gekoppeld. Een fleslabel beschrijft niet de staat van een antiek voorwerp, en een foto van een museumrek vertelt ons niet alles over de versleten montering, zijn ondersteuning of de omgeving binnen de vitrine. Dit zijn onderwerpen die afzonderlijk moeten worden onderzocht.

Montering voor een in een hoes opgehangen zwaard (Itomaki-tachi Koshirae) met opbergdoos; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, weergave 1
Montering voor een in een hoes opgehangen zwaard (Itomaki-tachi Koshirae) met opbergdoos; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, weergave 1. Het Metropolitan Museum of Art.

Maak eerst een registratie die door anderen kan worden gebruikt.

Als een familie een museum vraagt of een teken op een zwaard nieuw is, is het meest nuttige wat zij kunnen bieden een eerdere foto van hetzelfde gebied. Een foto genomen onder een vergelijkbaar hoekpunt, waarbij hetzelfde deel van de montering zichtbaar is, kan aantonen of er een verandering heeft plaatsgevonden. Een bestandsnaam die een datum en een objectidentificatiecode bevat, maakt de foto jaren later terugvindbaar. De schriftelijke notitie moet onderscheid maken tussen wat de waarnemer heeft gezien en wat zij denkt dat de oorzaak daarvan is. De opmerking dat er onder een bepaald onderdeel een kleine oranje afzetting verscheen, is een waarneming. De stelling dat de ruimte te vochtig was, is een verklaring die nog getoetst moet worden.

Een nuttig staatsonderzoek omvat ook wat niemand heeft gedaan. Als het object gedurende een vastgestelde periode in een gesloten vitrine heeft verbleven, is dat van belang. Ook als de foto door glas is gemaakt en een reflectie een deel van het oppervlak verbergt, is dat relevant. Waar een zijde niet zichtbaar was zonder dat een kwetsbare montering werd verplaatst, is een blanco met de vermelding 'niet waargenomen' veel beter dan een zelfverzekerd beschrijving die wordt afgeleid van de andere zijde. Iemand die later twee onderzoeken met elkaar vergelijkt, moet weten of een kenmerk is opgetreden of slechts voor het eerst zichtbaar is geworden. Een goed onderzoek kan het object veel onnodig gebruik besparen.

Een tweede registratie betreft de omgeving. Een vitrine in het midden van een binnenwand kan zich anders gedragen dan een schijnbaar identieke vitrine naast een koude raamopening. Een verandering in verwarming, bouwwerkzaamheden in een aangrenzende ruimte of een lekkage boven het plafond kunnen voor de collectie van meer belang zijn dan de datum op een onderhoudskalender. Deze gebeurtenissen lijken op dat moment zelden belangrijk genoeg om opgetekend te worden. Het noteren ervan biedt een restaurator mogelijke verklaringen voor een verandering zonder dat er iemand hoeft te experimenteren met het object. Het helpt ook om de geschiedenis van het gebouw te scheiden van een erfde verhaal over hoe vaak een eerdere eigenaar de kling heeft onderhouden.

Olie, poeder en papier in context

Chōji is de Japanse term die gewoonlijk wordt geassocieerd met kruidnagel, en chōji-olie is een traditionele benaming die in verslagen over zwaardverzorging wordt aangetroffen. Producten die onder die Engelse naam worden verkocht, hoeven geen identieke samenstelling te hebben. Een historische verwijzing naar een geur of ingrediënt kan niet vaststellen wat zich in een ongelabeld flesje in een latere collectie bevond. Als een bewaarder een gelabeld product heeft, zijn de samenstelling en de datum van het label nuttige documenten om te behouden. Deze moeten bij de documentatie van het object blijven en niet uit het geheugen in een recept worden omgezet. Het overleven van een geur is met name zeer zwak bewijs voor de oorspronkelijke verhoudingen van de aanwezige materialen.

Op een breed chemisch niveau kan een continue olielaag de toegang van vocht en zuurstof tot een metaaloppervlak belemmeren. De continuïteit van de laag, verontreiniging en veranderingen over de tijd bepalen alleszins wat die uitleg in de praktijk betekent. Een olielaag kan opgeloste zouten niet verwijderen van een beschadigd oppervlak noch een lekende vitrine repareren. Ook het feit dat deze aanwezig is, garandeert niet dat een oude verkleuring de verandering heeft laten varen. In een historische collectie kan een onbekende coating zelf bewijs zijn van eerdere zorg. Het verwijderen of vernieuwen ervan is een behandelingsbeslissing met consequenties voor onderzoek, fotografie en toekomstige analyse. Het is redelijk om een bestaande coating te documenteren voordat een specialist beslist wat er met deze moet gebeuren.

Uchiko verwijst naar een fijne polijstpoeder die geassocieerd wordt met traditionele klingzorg. De historische bekendheid met dit poeder kan soms de fysieke realiteit verbergen dat deeltjes een gepolijst oppervlak kunnen schuren. Zelfs een zeer geringe verandering kan beïnvloeden hoe een kenmerk onder gecontroleerd licht wordt waargenomen. Een foto die alleen matheid lijkt te tonen, kan in werkelijkheid een afwerking weergeven die door een specialist is gekozen, een oude ingreep of een verandering in de verlichting. Het conservatorische antwoord op onzekerheid is het beschermen van het oppervlak en het inwinnen van een onderzoek. Een huishoudelijk schuurmiddel of een generiek metaalpolijstmiddel biedt geen mogelijkheid om de onderscheidbaarheid te herstellen zodra oorspronkelijk materiaal is verwijderd.

Nugui-gami is het in deze traditie genoemde wisselpapier. De term 'papier' klinkt onschuldig, wat een nuttig voorbeeld is om te illustreren dat het benoemen van een materiaal niet hetzelfde is als het autoriseren van een behandeling. De staat van het materiaal, de deeltjes die het heeft opgevangen en de fragiliteit van de betrokken oppervlakken zijn allemaal van belang. Een papieromslag met een inscriptie kan zelf historische waarde hebben. Zet het ertegenover om het te identificeren met de rest van de documentatie, indien het al gescheiden is. In het bijzonder verdient een traditioneel verzorgingspakket dat zich naast een familiezwaard bevindt, de status van een geassocieerd object; de associatie alleen kan ons niet vertellen wanneer het pakket voor het laatst is gebruikt of hoe.

Kling en montering voor een zwaard (Katana); 91.2.58, Metropolitan Museum of Art, weergave 4
Kling en montering voor een zwaard (Katana); 91.2.58, Metropolitan Museum of Art, weergave 4. Het Metropolitan Museum of Art.

De lucht binnenin de vitrine meten.

De relatieve vochtigheid geeft aan hoe dicht de lucht bij verzadiging is bij de huidige temperatuur. Als de hoeveelheid waterdamp in de lucht gelijk blijft terwijl de temperatuur daalt, stijgt de relatieve vochtigheid doorgaans. Dit verklaart waarom een meting in het midden van een ruimte de omstandigheden naast een koud oppervlak niet noodzakelijk weergeeft. Een object kan een dagelijkse cyclus doorlopen, terwijl een enkele meting die elke middag wordt genomen van dag tot dag opvallend vergelijkbaar lijkt. Een klein datalogger, geplaatst om de conditie in de vitrine te karakteriseren, met aantekeningen over veranderingen in de ruimte, is verre informatiever dan een geïsoleerd percentage in een notitieboekje.

Voor stabiel metaal in een gemengde collectie geeft het Canadian Conservation Institute een algemene reeks aan van 35 tot 55 procent relatieve luchtvochtigheid. Actief corrosieerend metaal wordt behandeld als een apart hilt dat drogere, gecontroleerde opslag vereist en gekwalificeerd advies. Deze aanbevelingen verwijzen naar gespecificeerde omstandigheden en materialen. De cijfers mogen niet mechanisch worden toegepast op een volledige Japanse montering die vernis, textiel, leer en hout omvat. Het verlagen van de luchtvochtigheid om onstabiel ijzer te accommoderen kan een probleem creëren voor een ander component. Een instelling kan verschillende behuizingen bieden of een lokaal microklimaat reguleren; een beslissing over een gemengd historisch geheel moet rekening houden met de meest kwetsbare materialen tezamen.

Bewak de tijdsreeks evenals het gemiddelde. Een vitrine die zich nabij het midden van een geschikt bereik houdt, gedraagt zich anders dan een die tussen de uitersten oscilleert, terwijl beide dezelfde maandelijkse gemiddelden produceren. Vergelijk die meting met de omgevingscondities van de ruimte en met veranderingen in het gebouw. Het openen van een vitrine voor een evenement, het verplaatsen ervan in direct zonlicht of het uitschakelen van de klimaatbeheersing tijdens de vakanties kan vrijwel altijd tot zeer verschillende patronen leiden. Zelfs een logger heeft een geschiedenis. De plaatsing, kalibratie en het meetinterval ervan moeten worden vastgelegd. Zonder dat is het mogelijk om de temperatuur van een warme hoek zeer precies te beschrijven, terwijl de omstandigheden die de collectie heeft ervaren, ongemerkt blijven.

Een behuizing biedt voordelen die verder gaan dan de controle van de luchtvochtigheid. Het kan stof verminderen, onbedoeld contact ontmoedigen en afstand creëren tussen een object en de gewone activiteiten in een ruimte. Het kan ook verontreinigingen vasthouden die worden ingebracht met ongeschikte materialen. Een gesloten behuizing is derhalve een systeem om te begrijpen, in plaats van een stuk transparante meubels dat automatisch elk probleem oplost. Museummonteurs en conservatoren overwegen wat zich onder het object bevindt, welke stoffen ermee worden ingesloten en of onderdelen zonder contact kunnen worden geïnspecteerd. Die planning is vaak onzichtbaar in een goede tentoonstelling, omdat de aandacht van de bezoeker gaat waar de ontwerper het wilde, naar het kunstwerk.

Waarom zowel 'edge up' als 'edge down' in musea voorkomen

De conventionele tegenstelling tussen een katana en een tachi is reëel. Een katana werd normaal gesproken gedragen met de kling naar boven door de montering, terwijl een tachi, in zijn karakteristieke montering, hing met de kling naar beneden. Een rapport van de Japan Tourism Agency over zwaarden in de Tokugawa-collectie verbindt expliciet de presentatie op een rek met deze verschillen in draagwijze. Dit biedt een historische basis voor twee oriëntaties die anders in een galerij tegenstrijdig kunnen lijken. Dezelfde collectie kan beide op manieren worden tentoongesteld die getrouw zijn aan hun respectievelijke geschiedenissen. Het draaien van alle objecten op dezelfde manier voor visuele netheid zou ze in feite moeilijker te begrijpen kunnen maken.

Overzicht van presentatie en opslag
Instelling Rand en montering Klimaat van de ruimte en de vitrine¹ Olie en oppervlakken
Katana op een horizontale montering Snede omhoog, greep vaak links voor de kijker. Stabiele gemengde collectie: 35–55% relatieve luchtvochtigheid. Een zeer dunne beschermende olielaag kan geschikt zijn voor gepolijst staal. Houd lak en textiel olie-vrij.
Tachi in de vitrine Op een horizontale steun ligt de snede onder. Voor een verticale standaard geldt een eigen oriëntatie. Dezelfde richtlijnen voor samengestelde objecten gelden ook voor zijden ophangkoorden. Behandel het blootgestelde staal en de versierde montering als afzonderlijke oppervlakken.
Shirasaya in opslag Leg op een stabiele horizontale steun, met de snede omhoog. Leg de richting van de greep vast in het bewaarplan. Monitor zowel de gesloten vitrine als de ruimte; vermijd plotselinge veranderingen. Overmatige olie kan het houten mondstuk binnendringen. Een verkleurde of vochtige binnenkant vereist de aandacht van een specialist.

¹ De richtlijnen van het Canadian Conservation Institute voor gemengde collecties stellen een stabiel temperatuurdoelwit vast binnen 15–25°C. Het bereik dient om een doelwit te kiezen, niet voor dagelijkse temperatuurcycli. Actieve corrosie en kwetsbare organische componenten vereisen een individueel plan.

Bronnen · Uitstalling Kunōzan Tōshōgū · CCI opslag van metalen · CCI-richtlijnen voor het klimaat

De relatie tussen het zichtbare vlak en de montering kan helpen bij het verklaren van inscripties en decoratie. Een ontwerper die vooraf wist welke zijde de toeschouwer zou zien, werkte met die verwachting. Een museum kan ook willen tonen dat een bepaalde inscriptie, twee zijden via fotografie vergelijken, of een kling naast een losse schede presenteren. Een kling die in de loop der tijd is verkort, kan de bekende relatie tussen type, handtekening en oriëntatie verstoren. Een object dat alleen in een boek wordt afgebeeld, kan zelfs worden gedraaid voor de paginalay-out. Zonder informatie over de redactionele of curatorenlijke context zeggen links en rechts op de pagina verrassend weinig over de intenties van de eigenaar.

Greepring (fuchi) met een tijger tussen bamboe, Cleveland Museum of Art
Greepring (fuchi) met een tijger tussen bamboe, Cleveland Museum of ArtCleveland Museum of Art.

In Engelstalige teksten duikt geregeld het verhaal op dat een greep links altijd vrede betekende en een greep rechts een naderend conflict aankondigde. Het is een aansprekende uitleg. De hier aangehaalde museumbeschrijvingen van draagwijze en presentatie leveren echter geen bewijs voor een algemeen geldende historische code. Om de inrichting van een bepaalde kamer te duiden is een bron uit die tijd nodig die het huishouden, de gelegenheid, de plaats van de beschouwer en het plaatselijke gebruik benoemt. Ook zonder zo’n bron valt de zichtbare stand nauwkeurig te beschrijven. Wat men ermee bedoelde, blijft dan open. Wie etiquette serieus neemt, laat ruimte voor verschillen tussen plaatselijke tradities.

Een uitstekend tentoonstellingslabel kan uitleggen dat de huidige indeling volgt op een gedocumenteerde praktijk binnen een benoemde collectie. Een even nuttig label kan aangeven dat een kwetsbare montering wordt ondersteund in een ongebruikelijke positie, omdat de toestand van het object dat vereist. De fysieke welzijn van het object en de historische interpretatie van zijn presentatie hoeven niet te concurreren als de bezoeker wordt verteld welke beslissingen de vormgeving van de vitrine hebben bepaald. De richting waarin een zwaard tijdens het dragen was gericht, kan geïllustreerd worden in een tekening of een foto, indien het overgebleven object niet veilig in die oriëntatie kan worden ondersteund. Een toegankelijke uitleg is vaak de meest conservatieve ingreep van allemaal.

Japanse terminologie helpt deze discussie precies te houden. Tsuka verwijst naar de hilt als geheel. Kashira noemt de fitting aan het uiteinde. Een notitie over de richting waarin de tsuka wijst, is een notitie over de oriëntatie van een assemblage. Een notitie over de kashira kan in plaats daarvan verwijzen naar een klein versierd object dat al lang gescheiden is van zijn oorspronkelijke setting. Fittings worden vaak apart tentoongesteld, zodat bezoekers de smeedwerk kunnen waarderen. Het lezen van een geïsoleerde fitting als bewijs voor de positie van een compleet zwaard op een huishoudelijke rek zou twee vrij verschillende soorten tentoonstelling verwarring stichten.

Wat de montering aan het probleem toevoegt

Kijk naar de kling en de montering van het Metropolitan Museum, genummerd 91.2.58. Het dossier dateert de kling van de zeventiende eeuw en de montering van de negentiende eeuw. Er zijn diverse materialen en meerdere historische oppervlakken om in overweging te nemen. Een ingreep die de uitstraling van de montering verandert, kan bewijsmateriaal uit een later, even belangrijk hoofdstuk van het leven van het ensemble vernietigen. De kling is ouder; dat geeft zijn uiterlijk geen automiteit voorrang boven de conservatie van elk ander onderdeel. Een verzoek om het gehele object eruit te laten zien alsof het van één leeftijd is, heeft geen enkelvoudig antwoord, omdat het gehele object geen enkele leeftijd heeft.

Lak is in dit opzicht bijzonder belangrijk. Het Canadese Conservatieinstituut bespreekt de reactie van afgewerkte houten objecten op licht en vochtveranderingen, inclusief de schade die kan optreden wanneer een laklaag en zijn ondergrond verschillend reageren. Een foto kan een spectaculaire kleurdiepte tonen in een lakscabbard zonder dat kwetsbare gebieden aan de randen zichtbaar zijn. Blootstelling aan licht accumuleert over tijd. Een vitrine die een object in direct zonlicht een middag lang prachtig laat lijken, kan een slechte lange-termijnopslag zijn. Een gordijn, een verandering in de tentoonstellingspositie of een periode van rust in de opslag kunnen meer bewaren dan elke poging om de oppervlakte later te verbeteren.

Kleine onderdelen stellen andere uitdagingen. Een koperlegering, een decoratieve patina en sporen van vergulding kunnen zich in hetzelfde kleine veld bevinden. Wat voor een onbekend oog als donkere vuil lijkt, kan een bewuste contrast zijn dat centraal staat in het ontwerp van de kunstenaar. Een restaurateur die wordt opgebed om elke donkere nis op te helderen, kan de informatie verwijderen die een toeschouwer nodig heeft om de scène te lezen. De hier getoonde hiltkolf en de wachthandgreep zijn herinneringen om de materialen te identificeren voordat men beslissingen neemt over hun uiterlijk. Als een detail moeilijk zichtbaar is geworden, verbeter dan de bekeuringssituatie of raadpleeg een bestaand museumfoto voordat men aannimt dat het detail zelf wijziging nodig heeft.

Zwaardbeschermer (Tsuba) met trommel in golven, Cleveland Museum of Art
Zwaardbeschermer (Tsuba) met trommel in golven, Cleveland Museum of ArtCleveland Museum of Art.

De praktische werkzaamheden rondom het object

Veel nuttig behoudswerk vindt op afstand plaats ten opzichte van de collectie. Houd een actuele lijst bij van de onderdelen en hun locaties. Controleer het buitenste deel van de behuizing op tekenen van lekkage, condens of losse hardware. Zorg voor schoonmaak van de omliggende ruimte zodat stof en nevels de tentoonstelling vermijden. Bewaar documentatie en noodnummers op een plek waar ze door iemand anders dan de gebruikelijke beheerder te vinden zijn. Als er gepland werk is aan het gebouw, beslist van tevoren wie kan beoordelen of de vitrine op zijn plaats moet blijven. Deze maatregelen hebben de grote verdienste dat oorspronkelijke oppervlakken morgen nog beschikbaar zijn voor onderzoek.

Stel dat een bezoeker een bleek vlekje opmerkt onder een montering. Het kan oud afval zijn, een fragment van de afwerking, materiaal van de ondergrond of bewijs van een recente verandering. Een gedateerd overzicht en een nauwkeuriger foto, genomen zonder de presentatie te verstoren, kunnen de locatie ervan behouden. Als er nieuwe vlekjes verschijnen, zal de reeks beelden voor de restaurator informatiever zijn dan een gepolijst oppervlak en de herinnering dat er iets daar eerder was. Hetzelfde geldt voor een nieuwe vlek op de ondergrond. De eerste taak is om de relatie tussen het teken en het object lang genoeg te behouden zodat iemand die daartoe bevoegd is, het kan interpreteren.

De oorspronkelijke montering en de daaropvolgende kist uit de twintigste eeuw brengen ons terug naar een bredere opvatting van zorg. Iemand heeft lang na de vervaardiging van de montering een behuizing in opdracht gegeven. Een ander persoon heeft de associatie zo duidelijk en begrijpelijk gehouden, dat een museum beide data kan registreren. Een moderne bewaker voegt een nieuw hoofdstuk toe door die verbindingen te behouden, veranderingen te observeren en zorgvuldig keuzes te maken over de ruimte waarin het object thuishoort. De kling, de montering, de vitrine en het dossier verdienen elk een eigen vorm van aandacht. Een goede presentatie stelt een bezoeker in staat om ze samen te waarderen, terwijl hun oppervlakten en hun afzonderlijke geschiedenissen onaangetast blijven.

Vragen en antwoorden

Hoe wordt een katana tentoongesteld?

Bij een traditionele horizontale opstelling ligt een katana meestal met de snede omhoog. Bij een historisch stuk spelen ook de stabiliteit van de vitrine en een steun die bij de montering past een rol.

Wat is chōji-olie?

Chōji-olie is een historische benaming voor een olie die werd gebruikt bij de verzorging van Japanse klingen en die geassocieerd wordt met de geur van kruidnagel. Moderne producten met deze etikettering kunnen in hun samenstelling verschillen.

Wat is uchiko?

Uchiko is een fijn polijstpoeder dat geassocieerd wordt met traditionele klingverzorging. De schuurende eigenschappen zijn van belang wanneer een conservator een historisch gepolijst oppervlak beoordeelt.

Hoe heet een standaard voor een katana?

Katanakake is een Japanse term voor een zwaardhouder. Museumarrangementen kunnen traditionele oriëntaties aanpassen aan de staat van het werk en de te verklaren kenmerken.

Hoe wordt een katana gereinigd?

Voor een historisch object moet u eerst het betrokken gebied identificeren en fotograferen. Een gekwalificeerde conservator kan een oude afwerking onderscheiden van een aanslag of actieve corrosie voordat er aan oppervlaktebehandeling wordt gedacht.

Hoe wordt een katana bewaard?

Bewaar de associatie tussen de kling, de montering en de documentatie. Controleer de behuizing op vocht, licht en fysieke verstoring, en laat gemengde materialen gezamenlijk beoordelen wanneer hun behoeften verschillen.

Films en lezingen

Het Met — Het conserveren van Japanse kunstwerken in buitenlandse collecties

Nomura Group — 熱田神宮 剣の宝庫 草薙館 (Atsuta Jingū, Kusanagi-kan)

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen