Sageo-koorden en kumihimo: zijden vlechtwerk, kurikata-koordenogen en bewaarknopen op Edo-scheden

Een touw met een eigen serienummer.

Het Tokyo National Museum bezit een lange textiel met een zegel van de Tokugawa-dynastie. Deze heeft een eigen nummer, I-1406. Op de afbeelding uit de collectie kan men de textiel volgen zonder deze te moeten onderscheiden van lak, metalen bevestigingen en de achtergrond van een ingerichte zwaard. De Japanse term “tsuzuki-hirao” verbindt dit stuk met de bevestiging van een zwaard. De veelgebruikte Engelse foto beschrijft het als een “tachi cord” gemaakt van kumihimo. Zelfs voordat de kleuren aan de orde worden geroepen, bieden deze twee beschrijvingen een klein voorbeeld van de nauwkeurigheid van terminologie.

Tachi zwaard met Tokugawa-zegels, Tokyo Nationaal Museum – I-1406
Tachi zwaard met Tokugawa-zegels, Tokyo Nationaal Museum – I-1406. Nationaal Museum van Tokio, ColBase, via Wikimedia Commons. Licentie.

In het Engels is de zoektocht naar een katana-koord meestal gericht op sageo. Dit is een koord dat verbonden is met de scabbard, of saya. Kumihimo verwijst naar breien, een manier om een textiel te maken. Een kurikata is een bevestiging op de scabbard; musubi verwijst naar het binden of een knoop. Elk van deze termen adresseert een andere vraag. Sommigen vertellen ons over de rol dat een koord in een geheel speelde, anderen geven informatie over het textiel zelf, een derde identificeert de harde bevestiging naast het koord, en de vierde betreft de opstelling van een afgewerkt geheel. Een enkele museumetiket kan dus alle vier deze elementen vereisen.

De Tokio-textiel waarschuwt ook tegen het alles in één keer categoriseren van elke wikkel of touw dat aan een zwaard is bevestigd als een onderdeel van een katana. De touwen van een ‘tachi’ dat aan een riem is bevestigd, behoren tot een andere traditie dan die van een ‘uchigatana’. Het Japanse Zwaardenmuseum behandelt de namen van de onderdelen binnen deze ensembles als zaken van periode en type. Door het Tokio-stuk op zijn eigen termen te beschrijven, wordt het waardevoller als vergelijkingsmateriaal. We kunnen zien hoe wikkelen een familiewapen hadden en een rol speelden in de kleding, zonder te veronderstellen dat elk getekend touw altijd met dezelfde soort schede werd gebruikt.

De bevestiging die overblijft na de textiel.

Kurikata, een woord dat verwijst naar de vorm van een kastanjes, benoemt een bevestiging aan de buitenkant van een schede. Het behoort tot het duurzame deel van een bevestiging en kan meerdere generaties van touwen overleven. Een museumdocument dat een kurikata identificeert, maar niets over het textiel vermeldt, kan dus verrassend compleet zijn over wat er behouden is. Het registreert een voorziening voor een touw, in plaats van een daadwerkelijk restant daarvan. Een foto die een eeuw eerder is genomen, een inventaris die een kleur of een afzonderlijk textiel in een gelabelde doos noemt, kan veranderen wat een curator over het geheel kan zeggen.

Een expositierapport van het Museum van Yatsushiro in Kumamoto geeft onverwacht overtuigende redenen om gebruik te maken van lokale catalogi. Een van de beschrijvingen verwijst naar een wit en bruin platte touw met een testpatroon. Elders wordt een blauw touw afgebeeld tegen een donker harnas. Het rapport besprekt de verschillende onderdelen van de beugels afzonderlijk. Een op het eerste gezicht eenvoudige catalogustitel onthult een reeks beslissingen over materiaal, kleur en patroon. Blauw is een kleur. Plat is een vorm. Het testpatroon in deze beschrijving is een geometrisch motief, bekend uit de herhaalde cellen van een testafdruk.

Die laatste onderscheiding is echter gemakkelijk te missen. Een vertaling die simpelweg "schotsmot" noemt, kan suggereren dat het om een object gaat dat is gemaakt van een dierschaal. In een textielbeschrijving kan het woord dan juist verwijzen naar een familie van verbonden, hexagonale vormen. Op dezelfde manier is de "chestnut" in de naam van een kurikata geen botanische identificatie van het materiaal van de beker. De Japanse vaktaal wisselt voortdurend tussen levende wezens en patronen. Een aandachtige lezer moet, op basis van de zin, bepalen of er sprake is van een dier of plant als materiaal, een afgebeeld onderwerp of een metafoor voor een vorm.

Een overgebleven touw naast zijn bevestiging biedt informatie over lengte, kleur en samenstelling op het moment van aankoop of fotografie. Eenzelfde foto identificeert zelden wie het laatste heeft opgesteld. Een museumtechnicus, een eerdere familiekosten of een voormalige verzamelaar hebben mogelijk allemaal bijgedragen aan de presentatie. Een label dat de Edo-periode noemt, impliceert niet noodzakelijk dat de textiel sinds de Edo-periode in deze specifieke samenstelling is gebleven. Het identificeren van een knoop is een andere taak dan het dateren van een metalen bevestiging. Deze twee data kunnen op één museumkaart staan.

Geknoopt, geweven en vastgebonden zijn verschillende observaties.

Van een korte afstand kan een strook zijde eruitzien alsof ze geweven is, omdat ze een herhaald patroon heeft. Bij het weven worden de warp- en weefdraden doorgaans als twee verschillende draden onderscheiden. Bij een vlecht, volgen de individuele draden elkaar in een kruiselings patroon langs de groeiende lengte. Deze onderscheiding geeft onderzoek naar kumihimo een eigen terminologie. Men kan een platte strook herkennen, zonder te weten hoe de draden in elkaar zijn geweven. Omgekeerd kan een maker's notitie een specifieke vlecht benoemen, zelfs als de overgebleven foto van het complete object te klein is om te zien hoe de draden lopen.

De verschillen worden duidelijker aan de rand van een vlakke strook. Een patroon dat de rand bereikt en terug naar het midden loopt, kan aantonen hoe verschillende kleuren door de textiel bewegen. Een motief op een oppervlak kan ook via een andere techniek zijn ontstaan. Een Tokugawa-motief is bewijs van een motief. Uit de foto alleen is het niet mogelijk om te bepalen hoe elk kleur element is toegevoegd, welke werkplaats het werk heeft verricht, of welke specifieke familielid het droeg. Een vergroot detail en een specialistische beschrijving zijn nodig voordat de kleur als bewijs kan worden gebruikt.

De dichtheid lijkt een eenvoudige term, totdat men probeert deze te meten. Een recorder kan bijvoorbeeld herhaalde ontwerp-eenheden over een bepaalde lengte tellen, zichtbare kruisingen van vezels over dezelfde afstand, of het aantal fijne draden die in een groter element zijn verzameld. Deze drie resultaten beschrijven verschillende aspecten van hetzelfde textiel. Zelfs de gemeten lengte is afhankelijk van de staat van het materiaal en de schaal in de foto. Een aantrekkelijke online afbeelding geeft geen universele dichtheid voor alle voorbeelden van een kruising. Een nuttige museummeting noemt haar eigen eenheid, beschrijft het waargenomen deel en behoort tot een specifiek geïdentificeerd object.

Shigeuchi, kaku-asa en kōrai-uchi zijn namen die men tegenkomt in beschrijvingen van Japanse kabels. De spelling en de samenstelling van deze termen variëren in Engelse transcripties. Sommige termen worden gebruikt binnen de woordenschat van een werkplaats of leverancier, terwijl andere een familie van constructies aanduiden, zoals besproken door textielspecialisten. De beschrijving van Tokyo braiding door de gemeente Tokyo, onthult namen met historische associaties die terugreiken naar de Koreaanse penis en Azië. Dergelijke woordenschat kan cultureel geheugen bewaren. Het alleenstaande gebruik van een woord in een moderne lijst kan niet bepalen waar een bestaande Edo-kabel is vervaardigd.

Een goed gedocumenteerde vergelijking toont het voordeel van het gebruik van specifieke terminologie. Art Platform Japan vermeldt een sash-koord van Kawashima Nobufusa in het Nationaal Ambachten Museum. De Japanse titel noemt het “kaku-genji-gumi”, en het archief benoemt zijde en breien. “Kaku” komt ook voor in andere brenaam, maar dat gedeelde element rechtvaardigt niet om het werk van het museum stilom stil te hernoemen als “kaku-asa”. Belangrijker nog, de catalogus identificeert het object als een obijime, verbonden aan een sash. Een mooi geïdentificeerde kruissteek in een kledingaccessoire kan een textielvocabulaire verhelderen, zonder dat het per analogie een sash-koord wordt.

Kyoto, Iga en Edo: drie verzamelingen bewijs

In Kyoto, de Adachi Kumihimo Galerie houdt een verzameling van braiding-uitrusting en documentatie, evenals afgewerkte koorden. De Vereniging van Musea in Kyoto beschrijft reproducties met betrekking tot vroege boeddhistische textiel, naast recentere koorden voor kimono-binders. Een reproductie in deze context is een bijzonder informatieve vorm van tentoonstelling. Een specialist moest bepalen welke kenmerken van het vroege voorbeeld voldoende begrepen waren om opnieuw te representeren. Het moderne werk maakt het intrekkingsproces duidelijker. Het heeft zijn eigen datum, maker en doel, zelfs als het uiterlijk sterk lijkt op een oud model.

De onderscheiding is belangrijk voor de geschiedenis van Boeddhistische en hoftextiel. Het behouden van deze objecten in een tempelverzameling of archief kan soorten vroege zijde bewaren die elders schaars zijn. Een moderne onderzoeker kan ze vergelijken met latere kledingstukken. Verschillende eeuwen en aanzienlijke veranderingen in gebruik kunnen deze objecten van elkaar onderscheiden. De aanwezigheid van een oude vlecht toont de oorsprong van vlechwerk, niet noodzakelijkerwijs een gelijkaardige leeftijd voor alle latere namen, knopen of soorten harnes. Een expositie kan deze ontwikkelingen verbinden, terwijl de tussenliggende periodes zichtbaar blijven.

Iga, in de prefectuur Mie, biedt een andere uitgangspositie. De moderne ambachtsplek en de erkenning van Iga kumihimo als traditioneel ambacht documenteren de overdracht van een regionale industrie. Hier kunnen afgeronde voorbeelden en de gebruikte materialen om deze te maken worden gepresenteerd als bewijs van lokale kennis. De ligging is belangrijk. Iga is geen wijk van Kyoto, noch is het het Ueno-district van Tokyo, waar de Dōmyō-workshop zijn eigen geschiedenis heeft. Door overeenkomsten in plaatsnamen en de reis van de afgewerkte draden, is het voor Engelse beschrijvingen bijzonder gemakkelijk om het juiste ambacht in de verkeerde stad te plaatsen.

Dōmyō, dat in de zeventiende eeuw werd opgericht, heeft met Japan House een reizende tentoonstelling over Japanse zijdebreiding georganiseerd. Dōmyō Kiichirō spreekt over de studie van oude textieltechnieken door de werkplaats, als onderdeel van hun huidige werk. Er zijn hier twee vrij verschillende continuïten. Een bedrijf kan ervaring over generaties doorgeven. Ook kunnen de leden terugkeren naar een oud object om praktijken te onderzoeken die ze tegenwoordig niet meer begrijpen, puur door de herinneringen van de werkplaats. De reconstructie erkent een kennisgat en probeert dit te overbruggen. Het is zowel een intellectuele prestatie als een uiting van handigheid.

Montuur van een hangend gedragen zwaard (itomaki-tachi koshirae) met opbergkist. Metropolitan Museum of Art, 2023.735.6a–e (aanzicht 1).
Montuur van een hangend gedragen zwaard (itomaki-tachi koshirae) met opbergkist. Metropolitan Museum of Art, 2023.735.6a–e (aanzicht 1).. Metropolitan Museum of Art.

De bevestiging van het Metropolitan Museum voor slungswonden met een opbergdoos plaatst deze textielgeschiedenissen naast een verzameling objecten met een andere focus. Een uitgebreide presentatie kan als een indrukwekkende verticale of horizontale weergave worden opgesteld. Een textielhistoricus kan daarentegen een klein gebied op een veel grotere schaal willen bekijken. Een foto van het complete object en een detail vormen complementaire documentatie. De eerste behoudt de relaties tussen de onderdelen; de andere kan een draad van zijde onderscheiden van een schaduw. Een afdeling gewijd aan kleding kan daarom terecht zowel het complete object als de informatie in enkele millimeters bieden, in plaats van te kiezen tussen het prachtige geheel en de details.

Het lezen van een Edo-boek over wikkelen en binden.

De bibliotheek van de Universiteit Waseda bezit een gedrukt werk dat aan de 18e-eeuwse geleerde Ise Sadatake is toegeschreven, waarin de kunst van wikkelen en binden wordt behandeld. De bibliografische gegevens van dit werk bevatten zowel de namen die werden gebruikt voor de verschillende delen, als een variant van de titel. Een aparte zoekopdracht in de Nationale Bibliotheek registreert een passage uit 1764, verbonden aan een bijschrift. De datum van een citaat in een boek en de datum van de overgeleverde gedrukte versie zijn dus verschillende bewijsstukken. Een lezer kan dus een auteur uit de 18e eeuw via een uitgave uit de 19e eeuw tegenkomen, zonder een tegenstrijdigheid te ontdekken.

De indeling van de onderwerpen in deze traditie is net zo onthullend als een individuele tekening. Touwen voor dozen, tassen en kledingstukken worden behandeld in dezelfde brede kennisgebied als touwen die bij schilden worden gebruikt. Duidelijke onderscheidingen maken het verschil tussen de sageo van een zwaard, een korter wapen en de bevestigingen voor een tachi duidelijk. Deze manier van ordenen, met een systematische indeling, plaatst het gedrag, de presentatie en de identiteit van het object centraal. Het boek gaat ervan uit dat er al een touw bestaat, gemaakt door iemand anders.

De bijlage, zoals beschreven in het archief van de Nationale Bibliotheek, bevat een bijzonder waardevolle nuance. De auteur onderscheidt gangbare vormen van een bewering dat deze uitsluitend tot zijn eigen familie traditie behoren. Het gebruik van het woord ‘school’ in de vertaling kan historische gebruiken overzichtelijker en als meer vastgevestigd doen dan degenen die ze beschreven. De bereidheid van een Edo-schrijver om circulerende praktijken te benoemen, is een reden om te bezweren dat rigide moderne categorieën retrospectief opgedrongen moeten worden. Vergelijkbare visuele vormen kunnen verschillende lokale namen hebben; vergelijkbare namen kunnen migreren tussen verschillende sociale contexten.

Rōnin-musubi, daimyō-musubi en myōga-musubi vereisen bijzonder precieze en levendige vertalingen. “Rōnin” roept een zonder meester zijnde krijger op, “daimyō” een territoriaal edelman, en “myōga” Japanse gember, met een gevouwen bloem die als een motief herkenbaar is. Een memorabele naam is geen bewijs van een exclusieve rangorde. Ook mag de naam van de edelman en de naam van de gember niet als universeel verwisselbaar worden beschouwd, omdat twee moderne beschrijvingen ze toevallig op een vergelijkbare vorm toepassen. Een sterkere historische identificatie zou mogelijk zijn als een genaamd knoop, een afgebeeld object en een gedateerde beschrijving van het gebruik, allemaal in dezelfde bron kunnen worden gekoppeld.

Bruidsuitzet, uit de bundel Lenteregen (Harusame shū), deel 1. Metropolitan Museum of Art.
Bruidsuitzet, uit de bundel Lenteregen (Harusame shū), deel 1. Metropolitan Museum of Art.. Metropolitan Museum of Art.

Een gravure in het Metropolitan Museum, getiteld "Accessoires voor een bruid", biedt een verhelderende afwijking. Het onderwerp is een verzameling voorwerpen, begrepen binnen een specifieke sociale gelegenheid. Het nodigt de kijker uit om na te denken over voorbereiding, presentatie en de relaties tussen objecten. Een oud boek, dat arrangementen voor dozen nabij die voor kleding weergeeft, toont een vergelijkbaar breed begrip van uiterlijkheden. De gravure is een bewijs van hoe een groep objecten samen kan worden weergegeven. Het kan niet dienen als een documentaire identificatie van een knoop op een ongerelateerde riem in een ander museum.

Een knoop in een foto heeft zijn eigen datum.

Zelfs een zeer helder foto kan de kijker misleiden over de leeftijd van een compositie. Een textiel kan zijn verwijderd zijn voor conservering en later op een manier worden tentoongesteld waardoor kwetsbare delen rustten. Een modern touw kan een oude schede vergezeld hebben bij toevoeging aan een collectie. Een huishoudportret kan kleding tonen die is geïdealiseerd voor een ceremonie, in plaats van de normale verschijning van de eigenaar. Dit zijn verschillende mogelijkheden, niet conclusies over de praktijk van een individuele museum. Een foto van een gevestigde compositie of een vroege toevoegingsfoto kan soms precies aantonen wanneer een huidige compositie al bestond.

Kling en montuur van een kortzwaard (wakizashi). Metropolitan Museum of Art, 91.2.52 (aanzicht 1).
Kling en montuur van een kortzwaard (wakizashi). Metropolitan Museum of Art, 91.2.52 (aanzicht 1).. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Bekijk een opgesteld wakizashi en vraag wat de foto daadwerkelijk wil vastleggen. Een museum kan bijvoorbeeld de relatie tussen de buitenste kleding en het lemmet tonen, de veranderende vorm van de schede, of de kwaliteit van de metalen verbindingen. Een foto die voor een van deze doeleinden is genomen, kan bijvoorbeeld de onderkant van een touw in de schaduw laten staan. De afwezigheid van een duidelijke weergave van een knoop is daarom een beperking van deze foto. Het toont niet aan dat het ensemble geen touw had, of dat enig aanwezige textiel overeenkomt met de exacte opstelling die in een andere collectie te zien is.

Een afzonderlijk object in het Museum of Art van de Universiteit van Michigan brengt de aandacht terug naar de textiel zelf. De obijime – een soort strikken – is omschreven als geweven zijde met zilveren metalen draden en een tassel. De verschillende reflecterende materialen vormen een klein probleem voor de fotografie. Een element dat er wit lijkt, kan afkomstig zijn van een heldere zijdestraat, een metaalstuk of de door de fotograaf gekozen belichting. Daarom levert het museum's materiaalidentificaties informatie die het beeld op zichzelf niet betrouwbaar kan opleveren. De algemene term "sash band" beschrijft de functie, zonder een verbinding aan militaire kleding aan te nemen.

Er is een bijzonder nuttige manier om over de oude verschillen tussen productie, eigendom en ordening na te denken. Stel je een textielregister voor, waarin vier verschillende namen op dezelfde regel kunnen staan. Iemand zou bijvoorbeeld de breder, een andere de kleurmaker, een derde de voormalige eigenaar (die gedocumenteerd is) en de vierde de persoon die het object arrangeerde voor een bestaand foto. Vaker dan niet weten we echter helemaal niets van deze vier. Soms kennen we er één zeer goed. Door aan elke mogelijke naam een aparte plaats te geven, voorkom je dat een herkenbare familieweze de rol van een anders onbekende ambachtsman/vrouw vervult.

Een touw biedt daarmee een geschiedenis van Japanse materiële cultuur, die anders wordt verteld door een mes of een laklaag. Het heeft een continu structuur, gevormd uit vele strengen, en een tijdelijke vorm die kan veranderen zonder die structuur te vernietigen. Het kan overleefd worden, losgekoppeld van een geheel, en zijn eigen accession nummer verwerven. Het kan een familiewapen dragen, terwijl de persoon die het voor het eerst bezat, anoniem blijft. In Tokyo, Kyoto, Iga en de collecties in het buitenland, bieden de meest opmerkelijke voorbeelden de kijker de mogelijkheid om verschillende aspecten van die geschiedenis te volgen, met verschillende graden van zekerheid. Een netjes knoop trekt wellicht eerst de aandacht. De kleine textiel die de samenstelling mogelijk maakte, heeft een langere geschiedenis.

Veelgestelde vragen

Wat is een sageo-koord?

Een sageo is een koord dat bij de schede van een Japans zwaard hoort. De naam duidt de functie aan. Voor de precieze vlechtstructuur, kleurstof of knoop is afzonderlijk bewijs nodig.

Wat is kumihimo?

Kumihimo is een Japanse breitechniek. De producten omvatten draden voor kleding, ceremonieel textiel, scheed en andere objecten. Een overgeleverde braid hoeft niet noodzakelijk een zwaarddraden te zijn.

Wat is een vlecht, en hoe verschilt deze van een knoop?

Een vlecht is de structuur van een reeks verweefde draden. Een knoop zorgt voor een reeds gevormde touw. De twee kenmerken van een museumobject kunnen verschillende datums hebben.

Waar is Iga in Japan, en waarom is het verbonden met draden?

Iga ligt in de prefectuur Mie. De traditie van het breien daar, bekend als Iga kumihimo, wordt door de stad bewaard en wordt in een centrum waar bezoekers de kunst kunnen leren, onderhouden.

Wat is een saya, en waar komt de kurikata voor?

De saya is de schede. De kurikata is een bevestiging aan de buitenkant, verbonden met de touw, en een museum kan dit beschrijven, zelfs als het textiel is verdwenen.

Wat is een bobbin in een kumihimo-display?

Een bobijn draagt een groep draden tijdens het breien. Bobijnen en stands vormen het gereedschap van de maker, terwijl de afgewerkte draad het resulterende textiel weergeeft.

Films en lezingen

Japan House London — KUMIHIMO: Dōmyō Kiichirō over de geschiedenis en schoonheid van kumihimo | Japan House London

Japan House Londen — Kumihimo Tentoonstelling – Japan House Londen

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen