Urushi-lak en de kleur van zwaardscheden in de Edo-periode: zwart roiro-nuri, vermiljoenrood shu-nuri en de kledingvoorschriften voor samoerai

Twee kleuren in één familiecollectie.

Het museum van Kasteel Hikone bewaart een collectie glanzende, zwarte schede die geassocieerd worden met Ii Naosuke, de heer van Hikone in de negentiende eeuw. Hetzelfde museum bewaart een heel ander paar, dat volgens familiegeschiedenis verbonden is met een eerdere heer, Ii Naotaka. Bij dit eerste paar is zelfs de bekleding van de handgrepen rood. Als kleuren op zichzelf loyaliteit of karakter zouden onthullen, zouden de twee groepen wellicht tot verschillende families behoren. In werkelijkheid kwamen ze van dezelfde familie. De gelegenheid, de generatie en het overgebleven materiaal in de monturen vertellen een veel rijker verhaal dan een woordenboek van samurai-kleuren.

De zwarte ensemble is een daishō, het lang-kort paar, en wordt op deze presentatie aangevuld met een kleinere, losse bevestiging. De beschrijving plaatst het in de context van formele aanwezigheid bij het kasteel van Edo. De karmozijnrode ensemble is verbonden met de bekende rode uitrusting van het huis Ii. De expositiegeschiedenis en de namen die op het hout zijn aangebracht, compliceren de vraag wie het precies ooit heeft gedragen. De kleuren vormen het startpunt van beide presentaties. Wat de kijker verder in staat stelt, is de precisie van een museum dat de eigenaren kan noemen, de onderdelen kan beschrijven en de mate van zekerheid achter elke associatie kan specificeren.

Een saya is een schede. Urushi is lak, afkomstig van het hars van de lakboom, en vormt eveneens de basis van een uitgebreide groep Japanse decoratieve kunstvormen. De Engelse uitdrukking "black sword" verbergt het verschil tussen een gelakte hoes en het metalen object dat deze soms omhulde. Een rode schede kon een wijziging van het zwaard overleven. Een zwaard kon door een reeks radicaal verschillende buitenhoezen glijden. Een museum voor historische kleding zou wellicht het meest belang hechten aan het onderdeel dat een museum voor metallurgie had geselecteerd. Voor de vraag hoe een persoon in het openbaar verscheen, is de schede van cruciaal belang.

Het zien van glans op een gebogen oppervlak.

De diepe zwarte kleur van roiro-nuri trekt de aandacht van de bezoeker, door een strook licht heen. Een gladde, zwarte schede kan op een slecht verlichte foto bijna vlak lijken. Verplaats het licht of bekijk het vanuit een andere positie in de galerie, en het oppervlak onthult zijn ronding door een lange, smalle reflectie. Wat een Engelse beschrijving reduceert tot een kleur, omvat in werkelijkheid ook een bepaalde kwaliteit van afwerking. Roiro roept die diepte en gepolijste glans op. Het feit dat het soms in de naam 'wax' (was) wordt weergegeven, is onvoldoende bewijs dat een curator beschrijft dat het zwarte roiro uit was bestaat.

Sjaboonafwerkingen in het collectieregister.
Oppervlak.Detail in het dossier.Wat het bewijs ondersteunt.
Zwart lak.Bevestigingen die geassocieerd worden met II Naosuke.Formele aanwezigheid bij Kasteel Edo.
Kermesrood lak.Bevestigingen die geassocieerd worden met Ii Naotaka.Een familietraditie van toeschrijving.
Raden.Schelpen, ingelegd in lak.Veranderen van kleur in functie van de lichtinval.
Lakkast in nanbanstijl, Asian Civilisations Museum in Singapore
Lakkast in nanbanstijl, Asian Civilisations Museum in Singapore · Bjoertvedt (via Wikimedia Commons) · CC

Shu-nuri wijst in plaats daarvan op een karmozijnrode lakafwerking. Het oppervlak kan visueel net zo indrukwekkend zijn als goud, in combinatie met een rustigere achtergrond. Een museum in Japan zou de afwerking mogelijk simpelweg identificeren met de overgeërfde naam. Een conservator-wetenschapper zou een andere vraag stellen, namelijk over het specifieke pigment dat aanwezig is in een laag van een individueel object. Historisch gezien is karmozijnrood geassocieerd met zwavelwaterstof. Het is echter niet zo dat elk rood gebied in een digitale afbeelding wijst op dat specifieke bestanddeel. Licht, oude restauraties, een gekleurde onderlaag en de keuzes die zijn gemaakt bij de fotografie, hebben allemaal invloed op het beeld dat we zien.

Daishō-monteringen met gouden banden op vermiljoenrode lak, Nationaal Museum van Tokio, F-19872
Daishō-monteringen met gouden banden op vermiljoenrode lak, Nationaal Museum van Tokio, F-19872. Nationaal Museum van Tokio, ColBase (via Wikimedia Commons). Licentie.

Het zestiende-eeuwse daishō van het Nationaal Museum van Tokio, met gouden versieringen op een rode achtergrond, maakt deze onderscheidenheden opvallend gemakkelijk zichtbaar. Het goud en het vermiljoen trekken om beurten de aandacht over de lengte van elke schede. Herhaling brengt de langere en kortere onderdelen samen in één geheel, voordat het oog de kans heeft gehad om ze afzonderlijk in detail te bekijken. Het paar dateert uit de periode Azuchi-Momoyama. Het levert direct bewijs van een prestigieus rood ensemble, voorafgaand aan de formele conventie uit de zeventiende eeuw die beschreven wordt in Hikone. Het kan niet het resultaat zijn van een reactie tegen een latere conventie van het kasteel Edo, die nog geen bekende vorm had aangenomen.

In deze context verwijzen twee termen naar verschillende niveaus. "Daishō" beschrijft de relatie tussen de grote en kleine componenten. "Hirumaki" verwijst naar een spiraalvormige of gestreepte uitstraling. Geen van beide termen specificeert de kleur, de maker of de beoogde drager, afzonderlijk beschouwd. Een catalogustitel die deze observaties combineert, vormt bijna een compact visueel overzicht. De lezer die de woorden afzonderlijk bekijkt, kan de betekenis volgen over het hele object. De lezer die de gehele aanduiding beschouwt als de naam van één specifiek zwaardtype, kan mogelijk het kenmerk verliezen dat deze bajonet in eerste instantie zo onderscheidend maakte.

Kleding voor Kasteel Edo.

Ii Naosuke's formele set biedt een verouderd referentiepunt, ver verwijderd van de oudste oorsprongen die aan deze stijl worden toegeschreven. Hikone identificeert hem als de dertiende heer en associeert de montage met gelegenheden zoals aanwezigheid bij het kasteel van Edo. Het museum plaatst de vaststelling van deze conventie in de Shōhō-periode, van 1644 tot 1648. Die data beschrijven de ontwikkeling van een bepaald type kleding. Ze dateren echter niet de persoonlijke uitrusting van Naosuke, die generaties later leefde. De scheiding werkt op dezelfde manier als bij hofkleding die over een lange periode in Europa of elders in Azië is doorgegeven.

De conventie omvatte veel meer dan alleen zwart. De langere en kortere schede hadden verschillende vormen, terwijl bleekgeel leer en zwarte versieringen een tweede contrast vormden bij de kling. Donkere metalen details zetten het kleurenschema voort met een ander materiaal. Shakudō, een koperlegering met goud, kon een donkere patina ontwikkelen. Een familiewapen, geplaatst tegen een fijn, gedetailleerd metalen oppervlak, maakte de identiteit goed zichtbaar van dichtbij. Wat op een foto misschien als soberheid zou overkomen, ondersteunde in werkelijkheid een verfijnde combinatie van gepolijst lak, draad, leer, metaal, textuur en details.

Een bekende fout is om al deze voorschriften direct toe te schrijven aan de Buke shohatto, de reglementen voor militaire woningen, alsof er een enkele clausule is die de items in dit geval opsomde. De regels die het gedrag van een heer reguleerden en de gedetailleerde gebruiken rondom aanwezigheid zijn daarentegen gerelateerde historische onderwerpen. Een specifieke toeschrijving aan een tekst vereist een editie en een passage. Hikone kan uitleggen hoe een formele montage eruitzag, aan de hand van een bewaard gebleven set, een beschrijving van de gebruikelijke praktijken en een specialistisch catalogus. Er is geen noodzaak om een citaat uit een shogunale code te verzinnen om dat bewijs overtuigender te laten klinken.

Afmetingen bieden een andere kleine les in precisie. De museumrecords vermelden een totale lengte van honderd centimeter voor het grootste object en iets meer dan zeventig-vijf centimeter voor het bijbehorende object. Het derde, afzonderlijk beschreven object heeft een totale lengte van meer dan zeventig-zeven centimeter. Het zou eenvoudig zijn om deze cijfers in een tabel met de kop 'bladlengtes' over te nemen, vooral als de Japanse term voor totale lengte in de vertaling is verdwenen. Zo'n tabel zou een perfect overzicht opleveren, maar een onjuiste weergave van drie stalen onderdelen. In een geschiedenis van mode zijn de complete afmetingen precies de informatie die we zoeken.

Het museum registreert bovendien een inscriptie van Ōoka Masatsugu op de bajonet en een klein, bijbehorend onderdeel. Het wijst de bredere groep metalen objecten toe aan dezelfde maker. Masatsugu werkte in Edo en diende later het huis Owari Tokugawa. Hier kan men een direct verband met Owari heel precies vaststellen. Het object behoort tot het werk van een metaalbewerker. Het afleiden van een voorkeur voor een specifieke kleur van de schede, gebaseerd op dit verband, zou de werkgever van de kunstenaar verwarren met de opdrachtgever en de drager van de set in Hikone. Het gedetailleerde, gesigneerde onderdeel geeft ons iets waardevoller dan een algemene regionale smaak.

Een karmijnrode set met twee namen in haar geschiedenis.

In het Hikone paar in karmijnrood lopen de versieringen in een spiraal over de schede. Het museum schrijft de rode kleur op de bekleding van de kling en het aanzien van het geheel toe aan de context van de "Ii rood" uitrusting. Er is ook de traditie dat dit paar toebehoorde aan de tweede heer, Naotaka. Alleen al deze geschiedenis zou meer inhoud bieden dan de gangbare opvatting dat iemand die een rode schede droeg, noodzakelijk een flamboyante buitenstaander moest zijn. Het verslag gaat echter verder, met iets dat minder in het oog springt en historisch gezien meer onderzoek vereist dan de kleur zelf.

Op het hout, in de buurt van het heft, bevindt zich inkttekst, waarin de jeugdnaam van de derde heer, Naosumi, vermeld staat. Het museum overweegt daarom de mogelijkheid dat de jongeman de gehele outfit droeg. De naam van een afstammeling kan een later stadium in de geschiedenis van een familieobject aangeven. Het hoeft niet noodzakelijk elke traditie over een voorganger in twijfel te trekken. De catalogus laat beide beweringen in hun volle waarde staan. De ene is een erfelijk kenmerk van het paar; de andere is een fysiek aanwijzing, aanwezig op een onderdeel, die wijst op een mogelijke eerdere connectie van een ander familielid.

Vergelijk die eenvoudige inktinscriptie met de gouden versiering van het paar in Tokyo. Bij dit laatste zijn goud en rood direct zichtbaar, zelfs in een kleine reproductie. Inkt die verborgen is in een montage, is niet toegankelijk voor het brede publiek, maar kan wel het geloofwaardige verhaal over het bezit ervan veranderen. Een bezoeker van een galerie heeft alle reden om de meest onopvallende regel op een museumlabel te zoeken. De vermelding dat een markering is gevonden onder een bevestiging kan meer historisch inzicht verschaffen dan de prachtige foto die de bezoeker in eerste instantie naar de vitrine heeft gelokt.

Lemmet en bevestigingsstuk voor een dolk (tantō); 91.2.32, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 1.
Lemmet en bevestigingsstuk voor een dolk (tantō); 91.2.32, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 1.. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Een dolk en de bijbehorende bevestiging in het Metropolitan Museum bieden een nuttige vergelijking van de afmetingen. Een enkel, kort ensemble kan op zichzelf al een compleet decoratieprogramma bevatten. Het hoeft niet per se een onderdeel van een daishō te zijn, en het feit dat twee objecten compatibele kleuren hebben, bewijst nog niet dat ze een paar vormen. Documentair bewijs, overeenkomstige versiering en de registratiegeschiedenis kunnen helpen om die vraag te beantwoorden. Binnen de groep van Hikone zwarte voorwerpen is het derde geregistreerde stuk een herinnering aan het feit dat zelfs een samenhangend geheel van bevestigingen meer interne verschillen kan vertonen dan het woord 'paar' in eerste instantie suggereert.

De weelde van een Kyoto-scherm.

Amusements bij de Kitano-schrijn, The Metropolitan Museum of Art, 2026.361
Amusements bij de Kitano-schrijn, The Metropolitan Museum of Art, 2026.361. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Rond het midden tot de latere jaren van de zestiger jaren, schilderden kunstenaars in het atelier van Kanō Takanobu scènes van ontspanning in de buurt van de Kitano-schrijn in Kyoto. Het vouwscherm dat nu in het Metropolitan Museum staat, is laag en breed. In de voorgrond zien we groepen die zich bezighouden met vrijetijdsactiviteiten, spelletjes en optredens. De curatoren identificeren flamboyant geklede kabukimono in de linkerhoek. Het schilderwerk documenteert een artistieke interesse in ongebruikelijke verschijningen op een specifieke plaats en op een bepaald moment. Het is een bijzonder aantrekkelijk document, omdat de toeschouwer kleding, accessoires en gezelschap samen kan bekijken, in plaats van te proberen een volledig sociaal profiel af te leiden uit een geïsoleerd schede.

Het ontwerp van het scherm helpt om de afbeelding te dateren. Op de achtergrond is een vorm van een schrijn te zien, herbouwd onder Toyotomi Hideyori in 1607. De gebouwen op de achtergrond dienen een ander bewijskundig doel dan de opvallende kleding in de voorgrond. Ze helpen om een zo vroeg mogelijke datum vast te stellen, terwijl de figuren het schilderij een gevoel van een sociaal diverse stedelijke menigte geven. De weergave van modieuze mensen die van hun tijd genieten, is nog steeds een artistiek constructie. De schilder kon verschillen accentueren voor de kijker, figuren arrangeren om een ritme te creëren of juist opvallende kleding selecteren. De scène is geen overzicht van de garderobe van alle inwoners van Kyoto.

Kabukimono wordt vaak vertaald met woorden als excentrieken of dandy's. De aantrekkingskracht van opvallende kleuren maakt het gemakkelijk een kring van associaties te creëren, waarin elk karmozijnrode schede die identiteit lijkt te bevestigen. Een huishoudelijk register uit Hikone doorbreekt deze kring. Een rode versiering kan toebehorend zijn aan een adellijk geslacht, terwijl een opzichtige kledingstijl in een kleurrijke menigte veel meer kan betekenen dan slechts één kleur. Een documentair bewijs om een accessoire van een historische persoon toe te schrijven aan die stedelijke mode zou een verband vereisen tussen die persoon, de plaats, de gelegenheid en het object.

Een tentoonstelling in het Tokugawa Kunstmuseum voegt hieraan een geografisch aspect toe. Een overzichtlijst kan objecten uit verschillende instellingen in dezelfde ruimte samenbrengen, waaronder bruiklenen uit Hikone. Een modern museum in Nagoya, verbonden aan de Owari-familie, kan een rode schede presenteren die elders in bezit is. De locatie van de tentoonstelling, de collectie die wordt uitgeleend en de oorspronkelijke eigenaar zijn drie verschillende stukjes informatie, die vaak in aangrenzende kolommen staan vermeld. Het is belangrijk om de juiste rij te volgen. Dergelijke tentoonstellingen maken het mogelijk om de collecties van voormalige domeinen met elkaar te vergelijken. Ze maken niet elk tentoongesteld object tot een voorbeeld van de smaak van één domein.

Wanneer de textuur van een schede het ontwerp draagt.

Kawari-nuri is een uitgebreide familie van diverse lakafwerkingen. In een ruimte met zwarte omhulsels kunnen de verschillen tussen deze afwerkingen duidelijker worden wanneer ze vanuit een bepaalde hoek worden bekeken. Ishime roept de textuur van steen op. De naam identificeert een visueel of tactiel effect; het hoeft niet te impliceren dat er een stenen onderlaag aanwezig is. Fijne versieringen van schelpen kunnen in direct licht bijna ingetogen lijken, maar kunnen dan juist groen of blauw oplichten wanneer de kijker van positie verandert. Een enkele foto van de felste reflectie is een onvoldoende weergave van de ervaring om die verschuiving over een gebogen oppervlak te observeren.

Aogai mijin decoratie maakt gebruik van kleine deeltjes of stukjes iriserende schelp. Het oog registreert een veld van minuscule reflecties, waarvan de kleur deels afhangt van de structuur van de schelp. "Raden" is een bredere term voor schelpdcoratie in lak. Één schede kan bijvoorbeeld grote, herkenbare vormen tonen, terwijl een andere kleine fragmenten kan verspreiden over een achtergrond, zodat de kijker een glinstering ziet voordat hij het materiaal herkent. Deze termen identificeren niet alleen keuzes met betrekking tot de schaal, maar ook met betrekking tot het materiaal. Ze maken het mogelijk om twee donkere scheden op verschillende manieren te beschrijven, zelfs wanneer de woordenschat van specifieke kleuren uitgeput is.

Een andere familie van oppervlakken onthult de bleke knobbeltjes van de rog huid in een donkerdere achtergrond. Hikone vermeldt een zwart gepolijste rog huid daishō in de gerelateerde collecties. Het patroon krijgt veel van zijn expressie dankzij de onregelmatigheid van een natuurlijk oppervlak. De positie van een prominente knobbel en de wisselende grootte van de omliggende knobbeltjes creëren een accent dat een volledig uniform patroon zou missen. Het woord "gepolijst" in een Engelse titel kan zowel de glans van een monochroom oppervlak als het ontstaan van een contrasterend materiaal beschrijven. Een foto en een zorgvuldige beschrijving van het materiaal maken het onderscheid duidelijk.

Schrijfdoos (Suzuribako) met het ontwerp "Droom in Naniwa"; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 2.
Schrijfdoos (Suzuribako) met het ontwerp "Droom in Naniwa"; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, afbeelding 2.. Metropolitan Museum of Art.

Een schrijfkist in het Metropolitan Museum, met een ontwerp dat verwijst naar Naniwa, brengt de zoektocht naar een ander gebied van de Edo-cultuur. Een schrijfinstrument en een onderdeel van een krijgerstenue dienden verschillende opdrachtgevers en gelegenheden, maar hun oppervlakken konden deel uitmaken van dezelfde verfijnde visuele wereld. De kist nodigt uit tot aandachtig bekijken van een groot vlak. Een lange schede biedt slechts een klein deel van haar omtrek tegelijkertijd. Een effect dat op een deksel een afbeelding kan vormen, kan ook een reeks glinsteringen of een vluchtig inzicht in een saya zijn. De vergelijking betreft ontwerp en waarneming, onafhankelijk van de bewering dat dezelfde werkplaats beide objecten heeft geproduceerd.

Wat een schede kan vertellen over een persoon.

Op zichzelf verraadt een glanzende oppervlakte niet wie de eigenaar is. Door inscripties, familielijn of een eigentijds portret, dat op ongebruikelijke wijze details prijsgeeft, kan het helpen een beeld te reconstrueren dat van belang was. De formele Hikone-set verwijst naar de toegang tot een specifieke ruimte en een bepaalde sociale status. De vermilion Ii-collectie roept vragen op over de overdracht van generatie op generatie. De Tokyo daishō biedt een goed gedocumenteerd, vroeg voorbeeld van een combinatie van rood en goud. Het beschilderde scherm brengt modieuze figuren, locaties en toeschouwers terug naar een onderwerp dat vaak wordt benaderd via lege etuis. Geen van deze objecten kon voor de andere worden vervangen.

Als de drie objecten en het scherm in een enkele ruimte waren geplaatst, zou het meest inzichtelijke perspectief wellicht van één uiteinde van de kamer zijn. Een bezoeker zou eerst het zwarte schittering, de gouden spiraal en de afbeelding van de menigte zien, voordat ze iets zouden lezen. Het naderen van de vitrines zou de details herstellen die door de afstand waren vervaagd, van een negentiende-eeuws hofkostuum tot de naam van een kind, in inkt geschreven. Die beweging richting de objecten weerspiegelt de geschiedenis van de schede zelf. Ze werden gemaakt om deel uit te maken van een openbare gelegenheid, maar de verhalen die ermee verbonden zijn, bevinden zich vaak in details die geen toeschouwer bij de oorspronkelijke gelegenheid kon zien.

Vragen en antwoorden

Wat is een "saya" in een museumcatalogus?

Een saya is een schede. De lak, het hout, de versieringen, de datum en de herkomst kunnen onafhankelijk van het lemmet dat erbij hoort, worden geregistreerd.

Wat is een daishō, en hadden alle paren zwarte schede?

Een daishō is een set bestaande uit een lang en een kort onderdeel. Zwart was van belang in formele kleding uit de Edo-periode, hoewel bewaarde sets ook andere kleuren kunnen bevatten, zoals de set in vermiljoen en goud die te zien is in het Nationaal Museum van Tokio.

Wat betekent "vermilion" in een Japanse beschrijving van lak?

Het is een rode tot oranjerode kleur, die historisch gezien geassocieerd werd met specifieke pigmenten. Een catalogusbenaming voor een kleur en een laboratoriumidentificatie van een pigment zijn verschillende soorten bewijs.

Wat is Japanse lak, of urushi?

Urushi is een materiaal dat gewonnen wordt uit de hars van de lakboom en de basis vormt voor een reeks duurzame, decoratieve oppervlakken. Een schede kan een eenvoudig, gestructureerd of ingelegd lakafwerking dragen.

Wat is raden?

Raden is een decoratie op schelpen, aangebracht met lak. Kleine stukjes kunnen van kleur veranderen in verschillende lichtomstandigheden, wat het uiterlijk onderscheidt van platte, geverfde puntjes.

Wat was de Edo-periode in Japan, en waarom is de periode ervan relevant voor mode?

De Edo-periode loopt traditioneel van 1603 tot 1868. De vroege, formele gebruiken en de bewaarde, negentiende-eeuwse versieringen die voor Ii Naosuke zijn gemaakt, scheiden generaties van elkaar.

Films en lezingen

Victoria and Albert Museum — Hoe Japan's kostbare lakwerk met de hand wordt gewonnen | Urushi-kunstenaar Kenji Honma.

Museum of Fine Arts, Boston — Japanse lakwaren: cultuur en de aantrekkingskracht van urushi.

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen