Japanse tsuba-scholen: opengewerkt ijzer uit Owari, inlegwerk uit Higo en stootplaten van zachte metalen uit de Edo-periode

Het paard dat in beeld komt.

In het Edo-Tokyo Museum is er een klein stukje metaal, waarvan het onderwerp beter zou passen voor een sumi-e (inktekening). Een paard verschijnt in de mist. Het museum beschrijft het object als een tsuba (zwaardhouder) en noemt het beeld "openwerk". Er is een inscriptie die het met Akasaka in Edo verbindt. Een paard, wat mist, een deel van een stad en de ontbrekende ruimte in een stuk metaal komen samen in één catalogische beschrijving. Elk van deze elementen vertelt iets anders. Het lezen ervan in de juiste volgorde is een goede kennleiding tot de kunst van Japanse zwaardhouders.

Mist is bijzonder moeilijk om in metaal weer te geven. Een kunstenaar kan een vervagend object een laag van grijs geven, waardoor de contouren in nat papier vervagen. Een kunstenaar die in ijzer werkt, kan ervoor zorgen dat de blik van de toeschouwer een onderbroken lijn compleet maakt. Het is niet nodig om alle delen van het paard te representeren, zodat het dier herkenbaar blijft. De lege ruimte is evenveel voor het paard als voor de mist. Dit maakt sukashi, openwerk, veel interessanter dan een simpele verwijzing naar gaten. Het is een keuze over hoeveel metaal een afbeelding daadwerkelijk nodig heeft.

Zwaardbeschermer (Tsuba), The Metropolitan Museum of Art, 36.120.134
Zwaardbeschermer (Tsuba), The Metropolitan Museum of Art, 36.120.134. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Een tweede bewaker, in New York, verwijst naar de toeschrijving van het Metropolitan Museum aan de Akasaka-school. De gebruikte termen zijn hier van belang. Tokyo registreert een inschrijving, terwijl New York een mening over een werktraditie vastlegt. Beide verdienen de aandacht van de bezoeker. Geen van beide musea vraagt bezoekers te geloven dat elke cirkel van metaal met elegante openingen afkomstig is uit dezelfde regio van Edo. In de historische catalogus van het Ashmolean Museum is er een bijzonder nuttige reden voor voorzichtigheid: de auteurs vonden aanzienlijke overeenkomsten tussen vroege Akasaka-technieken en werk dat gerelateerd is aan Owari en de regio Kyoto.

Hoe een verbinding een vakgebied werd.

Een tsuba – het puntstuk dat de kling en het handvat verbindt in een wapen – bezit in Japanse kunstcollecties vaak een eigen leven, los van de kling zelf. De vorm is compact genoeg om een ontwerp direct te herkennen. Een nauwkeurige inspectie onthult dan een andere laag van details rond de centrale opening, langs de rand of in de nauwelijks zichtbare passages aan de achterkant. Het vermogen om zo'n klein object te draaien en de andere kant te zien, was een essentieel onderdeel van het waarderen van deze versieringen. Een museumfoto maakt deze keuze meestal voor ons.

Een bewaker op een bleke sokkel kan gemakkelijker te interpreteren zijn als openwerk, dan wanneer hetzelfde object is tentoongesteld tussen sterk gekleurde stoffen en lak. In een vitrine kan een licht achtergrond een opening omzetten in een helder beeld. In een zwart-wit illustratie kan hetzelfde beeld verdwijnen in diepe schaduw. Voordat men probeert te bepalen welke school een object heeft gemaakt, is het de moeite waard op te merken hoeveel van onze indruk afkomstig is van de huidige omgeving. Een papier-silhouette in een oude catalogus kan een uitstekend bewijs zijn van een kontuur, maar ook een nutteloos getuigen van de werkelijke kleur van het ijzer.

Het Japanse Zwaardenmuseum geeft een goed beeld van de reikwijdte van het begrip “zwaarden-versiering”. Hierin komen technieken als steken, lijnen graveerwerk, reliëf en diverse vormen van inlegdecoratie voor. Ook losse sierdetails werden gewaardeerd en verzameld, los van hun bevestiging aan een zwaard. Dit helpt te verklaren waarom een institutionele collectie honderden handbeschermers kan bewaren, ondanks dat er weinig zeker identificatie is van de zwaarden waarmee ze ooit werden gebruikt. De geschiedenis van een oude handbeschermer is niet beperkt tot de periode waarin deze werd gebruikt met een zwaard. Ook de periode waarin deze in een doos, album of verzameling werd bewaard, kan historisch gezien belangrijk zijn.

De eerste ijzeren categorieën en hun namen.

Tōshō betekent smid van zwaarden, en katchūshi betekent bewerker van harnassen. In de literatuur over tsuba (zwaardhandgrepen) komen beide termen ook voor als categorieën van handgrepen. Museumschrijvers gebruiken ze om anderszins anonieme exemplaren in betekenisvolle groepen te plaatsen. Een eenvoudige snede in een groot plaat kan vergeleken worden met werk dat traditioneel aan een zwaardsmid toegeschreven wordt; de behandeling van een rand kan een toeschrijving aan een bewerker van harnassen in de discussie brengen. De vergelijking betreft enerzijds het uiterlijk van het eindproduct, en anderzijds de beroepsgeschiedenis die vroegere geleerden achter deze objecten hebben hersteld. Dit zijn dus verschillende soorten kennis.

De late middeleeuwen en de overgang naar de vroege moderne tijd vormen een belangrijk kader voor discussies over vroege harnassen. Echter, een periode-etiket kan breder zijn dan een menselijk leven, en werken in een oudere stijl bleven aantrekkelijk voor latere opdrachtgevers. Een onregelmatigheid op het oppervlak is bewijs van wat men vandaag de dag kan zien. Het is geen datumstempel. Bovendien bewijst een dunne rand niet dat een specifieke maker zijn andere opdrachten opzond om dit exemplaar te maken. Een gedocumenteerd harnas dat aan een individuele kunstenaar is toegekend, zou een sterker bewijs leveren dan een ongemerkt exemplaar dat door gelijkenis wordt gegroepeerd.

Een oude discussie uit Oxford beschrijft een oorsprongssaga over gespecialiseerde kunstenaars in de hofhouding van een shogune, die daar specifiek werden ingezet als onderdeel van bepaalde autoriteiten’ bewijslang. Dit is waardevol als een geschiedenis van kunstbeoordeling, juist omdat de beschrijving ervoor zorgt dat de oorsprong zichtbaar blijft. Samenvattingen negeren vaak deze kleine kwalificatie en zetten een opgeslagen mening om in een zeker datumbase. Wanneer men een plaat naast een pagina met wetenschappelijke studies bekijkt, is het belangrijk om beide te observeren. Op de plaat kan een nauwelijks zichtbare grens rond een opening te zien zijn, terwijl op de pagina een enkele kwalificerende werkwoord een doorslaggevend kenmerk kan vormen.

Owari en Akasaka in hetzelfde licht.

Owari was een oude provinciale naam die verbonden is met het gebied rondom de moderne Nagoya. Akasaka is een plaatsnaam in Edo, dat tegenwoordig Tokyo is. Een bezoeker zou redelijkerwijs aannemen dat artefacten die aan deze verschillende locaties toegeschreven worden, gemakkelijk in aparte groepen kunnen worden verdeeld. In de geschiedenis van openwerk hekwerken is dit echter vaak het tegenovergestelde wat duidelijker blijkt. Men kan anonieme ijzeren objecten naast elkaar plaatsen en zien dat er een gedeelde interesse is in het behouden van een ontwerp op de schaal van een hand. Lokale tradities boden unieke oplossingen binnen een kunstvorm waarbij de materialen, opdrachtgevers en de afgewerkte objecten konden reizen.

Probeer de ruimte direct rond een element als onderdeel van het onderwerp te bekijken. Een tak in silhouet kan bijvoorbeeld een donkere ijzeren vorm zijn, terwijl het omliggende metaal ontbreekt. Een blad kan daarentegen een opening zijn, met het metaal eromheen behouden. Deze kunnen samen in één compositie bestaan. Herhaling van drie of vier elementen kan statisch lijken, totdat de kunstenaar een interval verandert en de blik rond de rand begint te bewegen. In dit soort ontwerp kan een opening die in een schets onbelangrijk lijkt, bepalen of men een bloem, een symbool of een abstract patroon ziet.

De discussie over vroege werken van Owari in de Oxford-collectie behandelt kunstwerken met bewakers, zoals Yamakichibei, en beschrijft stukken met onregelmatige oppervlakken en relatief ingetogen snijtechnieken. De discussie over Akasaka-archieven benoemt zowel de vroege overeenkomsten met Owari, als latere ontwerpen waarin de ingetogen ijzer een meer nadrukkelijk silhouet vormt. Dit zijn observaties binnen de collectie. Het gaat niet om twee tests die elk enkel stuk moet doorstaan. Een latere kunstenaar kan werken met een bewust archaische stijl; een ongebruikelijke opdracht kan onhandig passen binnen beide catalogische rubrieken.

Zwaardbeschermer (tsuba) met hek en bloem, Cleveland Museum of Art.
Zwaardbeschermer (tsuba) met hek en bloem, Cleveland Museum of Art.Cleveland Museum of Art.

De bewaker van het Cleveland Museum of Art, met een hek en bloemen, biedt een nuttig visueel oefening zonder de lezer te dwingen het tot één van beide categorieën te behooren. Het hek en de bloemen vormen een paar zeer verschillende tekenuitdagingen. Het hek kan begrepen worden door de herhaling van zijn elementen. De bloem wordt herkend door de onregelmatigheid van een organisch vorm. Beiden behoren tot een klein gebied, gemarkeerd door een centraal opening. De titel van het museum biedt de kijker een startpunt voor de erkenning van ritme en onregelmatigheid, die de observatie ondersteunen.

Higo was de locatie voor verschillende workshops.

De provincie Higo, met zijn rijke historie rond Kumamoto, heeft ruimte gecreëerd voor aanzienlijk verschillende manieren van werken. Binnen de patronage-omgeving die verbonden is aan het Hoshikawa-huis, komen namen als Hayashi, Hirata, Nishigaki en Shimizu vaak voor in de literatuur. De collectie van het Eisei Bunko geeft deze relaties concrete vorm. De tentoonstellingslijst wijst enkele werken toe aan individuele makers, met een kwalificatie, en andere via een overgeleverde handtekening. Een gedrukt label, zoals "Higo-kunstnijverheid", kan bijvoorbeeld guards, colliers en andere accessoires bevatten. Het is de individuele vermelding, niet de algemene titel boven een vitrine, die ons vertelt welke specifieke objecten er worden besproken.

Overweeg de veertigste vermelding in de lijst van de Eisei Bunko tentoonstelling. De bewaking uit de zeventiende eeuw is toegewezen aan Hirata Hikozō, gebaseerd op toewijzing. De vorm doet denken aan een hand van een perzik, en het ontwerp bevat een zeven-plan embleem in openwerk, samen met sierlijke versiering. Er zijn verschillende structuren zichtbaar voor de naam van de maker. Dit omvat de vorm van het hele plaat, het embleem daarin en extra beweging op het oppervlak. Een familievignet of heraldisch symbool hoeft niet de hele bewaking te vullen om herkenbaar te zijn voor iemand die deze vaak op kleding ziet.

De volgende catalogusvermelding is om een andere reden leerzaam. Ze beschrijft een metalen ring om de greep die in verband wordt gebracht met Shimizu Jingō. Het motief toont mensen die een boot voorttrekken. In een lijst van kunstenaars uit Higo zou je beide vermeldingen kunnen aanzien voor aanwijzingen over de vorm van de tsuba van één meester. Toch is er maar één stootplaat bij. Het andere voorwerp laat zien hoeveel verschillende objecten en verhalen onder dezelfde regionale noemer vallen. Vergelijking helpt om de smaak van een opdrachtgever te begrijpen. Wie de overgeleverde stootplaten telt, zou de telling al bij de bron vertekenen door beide voorwerpen gelijk te stellen.

Beschrijvingen van Higo-objecten tonen heldere bronsversieringen tegenover ijzer, evenals fijnere details in goud of zilver. Nunome-zōgan roept een textuurachtig oppervlak op, gekoppeld aan het gebruik van een contrasterend metaal. Uitgebreide inleg, draadversieringen en kleine, glinsterende details kunnen aanzienlijk verschillende effecten hebben. Men kan op afstand een groot bronsbeeld zien. Een detail in fijn goud onthult alleen de ritmiteit van zijn lijnen wanneer een bezoeker langs het object passeert. Het alles met goud te bestempelen, zou de materialiteit, techniek en optische effecten reduceren tot een enkele, onjuiste observatie.

Zwaardbeschermer (tsuba) met trom in golven, Cleveland Museum of Art.
Zwaardbeschermer (tsuba) met trom in golven, Cleveland Museum of Art.Cleveland Museum of Art.

Een bewaker in Cleveland, in Drum in Waves, toont hoe goed een motief op verschillende interpretatieniveaus kan blijven leven. Een drum is een begrensd object; water verschijnt als beweging rondom het. Op een bepaalde schaal herkent de kijker het onderwerp vanuit een silhouet. Op een andere, wordt de karakteristiek van de omliggende markeringen net zo belangrijk als het object dat ze omvat. De vergelijking met Higo gaat over manieren om een klein gebied samen te stellen. Het vereist niet dat een onderwerp, zo dynamisch als golven, exclusief is voor een bepaalde school.

Een sprinkhaan van koper, een andere van goud.

Een kleine stootplaat in New York laat een heel andere kant van het verhaal zien. Op de voorzijde zitten twee krekels: de ene is van koper, de andere van goud. Ernaast is een sprinkhaan uitgevoerd in goud en donker metaal. Tussen de insecten staat een klokjesbloem, een verwijzing naar het seizoen voor wie de bloemen van de herfst kent. De voorstelling is al herkenbaar voordat je weet welke materialen zijn gebruikt. Toch verandert die kennis wat je ziet. De krekels reageren verschillend op het licht. Dat contrast zit in het materiaal zelf en niet alleen in hun omtrek.

Zwaardhouder (Tsuba) met een motief van insecten en herfstvegetatie (秋草に虫図鐔), Metropolitan Museum of Art, 81.1.415
Zwaardhouder (Tsuba) met een motief van insecten en herfstvegetatie (秋草に虫図鐔), Metropolitan Museum of Art, 81.1.415. Metropolitan Museum of Art, open toegang.

Het museum dateert deze werkzaamheid van de achttiende eeuw. Het is een beschermer voor een tantō en heeft een hoogte van iets meer dan vijf en een halve centimeter. Een vergroot beeld van het kan doen denken aan een scène op een veel grotere, beschilderde panel. Denk aan de onwaarschijnlijke precisie die nodig is om verschillende benen, lichamen en planten op zo'n klein formaat herkenbaar te maken. Vergelijk dit vervolgens met de achterkant, waar de decoratie veel minder aanwezig is. De maker gebruikte de twee gezichten niet als identieke oppervlakken. Een expositie die alleen de rijkere kant laat zien, zou een bezoeker onbedoeld kunnen leren dat elk oppervlak van dit kleine werk volledig is ingevuld.

Machi-bori, een term die voorkomt in discussies over Edo-smidwerkers en hun klanten, verwijst naar gravures of snijwerk voor steden. Het helpt om verschillende sociale en werkplekcontexten te onderscheiden, maar betekent niet dat elke kleurrijke greep noodzakelijk het werk van dezelfde familie is. Met een reliëffunctie, ook wel takabori genoemd, kan een vorm een smalle highlight vastleggen tegen een relatief vlak oppervlak. Shakudō draagt een kenmerkend donkere afwerking; shibuichi behoort tot een andere familie van koper- en zilverlegeringen. Men kan binnen een onderwerp dat klein genoeg is om op een vinger te passen, verschillende metalen vinden. De lijst met materialen van de techniek lijkt meer op een kunstenaar's palet dan op een lijst met verwisselbare decoraties.

Zelfs de handtekening op deze specifieke bewaking, eindigt de historische onderzoek niet. Het Metropolitan Museum verklaart dat verschillende kunstenaars genaamd Masanaga in Edo werkten. De locatie in de inscriptie helpt het onderzoek te verfijnen, maar meer dan één kunstenaar kon die naam gebruiken op die locatie. Dit is een leerzaam voorbeeld, vergelijkbaar met de Akasaka paard. In Tokio verwijst de inscriptie de bewaking naar een wijk. In New York blijft de naam van een maker compatibel met meerdere personen. Een inscriptie is uitstekend bewijs voor de woorden op een object. Het identificeren van hun historische auteur is een verdere stap, met eigen ondersteunend bewijs.

Er is een belangrijk verschil tussen de twee transcripties die een lezer in een notitieboek kan maken. De ene kan een selectie maken van materialen, zoals koper, goud en shakudō, naast eenvoudige tekens die insecten representeren. De andere kan de continue uitgroeïng van de vegetatie, van de basis tot de uiteinden, vastleggen. De eerste registreert een keuze tussen verschillende materialen. De tweede registreert een richting in de ruimte. Een Edo-metaalbewerker die een beetle of cricket zichtbaar maakte in een bepaalde seizoensgebonden omgeving, moest dus tegelijkertijd in beide manieren denken. Een geschiedenis die uitsluitend gebaseerd is op de namen van metalen, zou moeite hebben om uit te leggen waarom dat insect zo opvallend is in vergelijking met de planten.

Waar de scholen samenkomen.

Er is een bekende manier om deze objecten in een rij te plaatsen, beginnend met vrij eenvoudige ijzeren exemplaren, overgaand naar openwerk en eindigend met opvallende reliëf. Dit leidt tot een aantrekkelijke tentoonstellingsopstelling, omdat elke overgang duidelijk zichtbaar is. Als een geschiedenis van smaak, is dit echter onvolledig. IJzer en verfijnd, gekleurd metaal vonden doorlopend aanhangers, terwijl een latere aanhanger bewust een ouder ogende schotel kon waarderen, en een hedendaagse stedelijke kunstenaar open ruimte net zo economisch kon gebruiken als zijn voorgangers.

Een ongebruikelijk nuttige museumlabel zou bezoekers in staat stellen om deze details te volgen zonder specialistische training. Een enkele zin zou kunnen aangeven wat zichtbaar is, bijvoorbeeld een paard dat gedeeltelijk verborgen is in de mist. Een andere zou kunnen vermelden welk metaal het museum identificeert en welke delen zichtbaar zijn. Een derde zou de tekst kunnen overschrijven. Een laatste zin zou kunnen uitleggen of de maker bekend is, of afgeleid kan worden, of onbekend is. Deze korte stukken informatie leiden tot verschillende vormen van bekijken. Iemand die compleet nieuw is in Japanse metalbewerking kan al beginnen met het vergelijken van de beschrijving van het paard met het object zelf. Een ervaren onderzoeker kan beginnen met de tekst en vervolgens verder gaan met het vergelijken met andere collecties.

Gezien samen, bieden de bewakers een laatste perspectiefwisseling. Stel je voor dat je een oude, doornenrijk plaat op een donkere ondergrond plaatst, en het kleine insect bewaker onder diffuus licht. Een deel van wat elk bewaker aanvankelijk spectaculair maakte, zou tijdelijk verdwijnen. Plaats de ijzeren plaat naar een licht achtergrond, en de patronen in de leegtes worden levendig. Verander de richting van het licht op het insect bewaker, en de kleine lichaamsdelen herwinnen hun volume. Deze verschillen helpen te verklaren waarom verzamelaars zo veel verschillende namen ontwikkelden voor relatief kleine objecten. De woorden behouden een specifieke manier van kijken, en de objecten laten ons deze woorden daadwerkelijk testen.

Veelgestelde vragen

Wat is een tsuba?

Een tsuba is de stootplaat van een Japans zwaard. Musea bewaren ook losse stootplaten als voorbeelden van metaalkunst en documenteren hun toeschrijving, materialen en geschiedenis.

Wat betekent "sukashi" op een label van een tsuba?

Sukashi verwijst naar openwerk. Zowel de uitgeknipte delen als het metaal eromheen kunnen een herkenbaar patroon vormen.

Kan een katana-beschermer aan Akasaka worden toegeschreven op basis van alleen zijn silhouet?

Een silhouet kan vergelijkingen suggereren. Oxford merkt aanzienlijke overlap met vroege werk van Owari en Kyoto. Een inscriptie of een gedocumenteerde vergelijking kan een toewijzing versterken.

Wat is het inlegwerk op een Higo-bescherming?

Inlay voegt een extra materiaal toe aan het ontwerp. De Higo-collecties presenteren verschillende benaderingen, waaronder het contrasteren van messing met delicate gouden of zilveren decoratie op ijzer.

Wat is shakudō in een Edo-periode schild?

Shakudō is een koper-gebaseerde legering, bestaande uit goud, die historisch gezien waarde heeft vanwege zijn donker, verroest oppervlak. Een museum kan het Shakudō afzonderlijk identificeren van gouddetails binnen hetzelfde ontwerp.

Wat is negatieve ruimte in de kunst van een tsuba?

Het is de vorm die ontstaat door een opening of door de ruimte rondom een solide element. Bij een openwerk hek is het belangrijk dat deze vorm net zo belangrijk is voor het ontwerp als het metaal zelf.

Films en lezingen

JASA: Japanese Art Society of America — Samurai Splendor: Sword Fittings from Edo Japan (Lezing door Markus Sesko)

De Kunst van de Samurai Introductie

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen