Tsukamaki in het museum: roggenhuid, gevlochten koord en de kunst van de Japanse zwaardgreep

Een haasje dat nog geen twee vingers breed is, kan veranderen hoe je naar een Japans zwaard kijkt. Op het beslag van Ishiguro Masayoshi in het Metropolitan Museum of Art staan hazen tussen de paardenstaarten, een plantensoort. De kleine metalen sierstukken aan de greep heten menuki. Los uit hun montering lijken ze miniatuursculpturen. Aan een omwikkelde greep maken ze deel uit van een oppervlak vol openingen, kruisingen, glans en schaduw. Het textiel bepaalt mede welke delen van het metaal zichtbaar zijn.

Een vocabularium voor kijken

Tsuka is de greep, tsukamaki de greepwikkeling en ito het koord of de gevlochten band. Samegawa duidt vaak op de korrelige roggenhuid die op Japanse monteringen zichtbaar is. Menuki zijn kleine metalen greepornamenten. Die termen staan voor verschillende materialen en vormen van vakmanschap die achter het Engelse «sword handle» schuilgaan. Een catalogus die koord van huid en metaal van lak onderscheidt, laat zien dat de kunstenaar ook de overgang tussen twee texturen bewust heeft vormgegeven.

Een gemonteerde gevest lezen uit het collectiearchief.
Term Wat op te letten Wat het collectierecord kan aantonen
Tsukamaki De zichtbare wikkeling rond de greep Materiaal en datum van registratie
Hishigami Papieren steuntjes onder de wikkeling Een onderzoek- of restauratiedossier kan een verborgen draagvlak documenteren.
Samegawa De korrelige huid die in de openingen zichtbaar is Een explicite materiaalbepaling door de catalogusmaker
Menuki Twee kleine sierstukken op de greep Maker, ontwerp of latere combinatie, indien gedocumenteerd
Kashira Het metalen beslag aan het uiteinde van de greep Motief, metaal en relatie tot de andere beslagstukken

Gebruik het veld met materialen en de conservatiegeschiedenis wanneer de foto een constructiedetail verbergt.

Bronnen · Tokugawa-daishō, Metropolitan Museum of Art · Ishiguro Masayoshi, beslag met hazen en paardenstaarten

Een bekend kenmerk in de fotografie is een reeks van diamantvormige openingen. De diagonale lijnen trekken eerst de aandacht. Vervolgens vestigt het oog zich op de blootliggende grond tussen hen. Het zichtbare oppervlak kan wit, donker, uniform of sterk gepatroneerd lijken, afhankelijk van het onderliggende materiaal, zijn afwerking, zijn staat en de belichting. Wat op het eerste gezicht lijkt op een geometrisch ontwerp dat volledig van touw is gemaakt, heeft een tweede auteur in het materiaal dat het omlijst. De diamant is een ruimte door welke een ander oppervlak zichtbaar wordt.

In een museum is het vaak opvallender om één kleine verandering in dat ritme te volgen, dan om voor elk kruispunt een technische naam te zoeken. Trekt een gebied van korrelige huid de blik eerder dan het glinsteren van een metalen ornament? Verdwijnt een donker stukje vlechtwerk tegen de zwarte lak op de foto? Welk materiaal vangt licht op aan de rand van de kist? Dit zijn vragen die een bezoeker kan beantwoorden door te kijken. Ze blijven waardevol, zelfs waar de catalogus geen informatie biedt over een bepaald atelier of vezel.

Een familiecollectie met metaalwerk van verschillende generaties

Het Met registreert een daishō, een paar bestaande uit een lange en een korte zwaard, dat vroeger deel uitmaakte van de collectie van het geslacht van de shogun van de Tokugawa-dynastie. De twee zwaarden, de gouden ornamenten en de gevesten stammen niet allemaal uit één generatie. Het museum dateert het montageset in de negentiende eeuw. Eerdere gouden inrichtingselementen worden toegeschreven aan Gotō Tokujō, een lid van de vijfde generatie van de Gotō-school, en de gevesten worden in verband gebracht met Mitsuyoshi, lid van de vijftiende generatie. Dit ensemble geeft zichtbaar vorm aan een relatie die zich uitstrekt ver buiten het leven van enige enkele kunstenaar.

De catalogus maakt een wezenlijk onderscheid over de roggenhuid. Het museum beschrijft fijn gelakte roggenhuid op de scheden en gevlochten koord op de grepen. Wie roggenhuid vooral van zwaardgrepen kent, zou de beschrijving haast ongemerkt aan het verkeerde onderdeel kunnen koppelen. Nauwkeurig lezen herstelt dat verband. De schede verdient hier evenveel aandacht als een bezoeker anders misschien alleen aan de greep zou geven.

Het oog van één eigenaar kon beide zwaarden tegelijk omvatten. Een match betekent niet dat elk onderdeel dezelfde datum heeft, noch dat het ene werk slechts een kleinere kopie is. Het paar biedt een manier om gelijkenis over verschillende schalen te zien. Een klein goudvormpje, een stuk donker koord en een rustig lakveld kunnen elkaar over twee objecten beantwoorden zonder elk van hen identiek te maken. Dit is een esthetische en een historische relatie. Het overleven van het paar stelt ons in staat een samenstelling te bestuderen die veel moeilijker te reconstrueren zou zijn op basis van alleen losse onderdelen.

Een montering die de veronderstelde koordwikkeling ter discussie stelt

De negentiende-eeuwse dolkmontering met nummer 2018.833.19a–j in het Met laat zien dat een greepwikkeling niet altijd van zijde is. De catalogus beschrijft balein rond een ondergrond van roggenhuid. Zijde komt wel voor in de materialenlijst, maar op een andere plaats in het geheel. Voor een bijschrift bij de greep is de specifieke onderdeelbeschrijving nodig. Een opsomming van alle materialen van het object volstaat niet om de wikkeling te identificeren.

Greepornamenten (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c
Greepornamenten (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c. Het Metropolitan Museum of Art, Open Access. CC0. De tekst bespreekt ook de Blade for a Dagger (Tantō) met Mounting (Chisagatana).

Balein is dierlijk materiaal en verschilt van geweven of gevlochten textielvezels. Heel uiteenlopende materialen kunnen dus dezelfde visuele indruk wekken. Een donkere strook tegen een verlichte achtergrond is iets wat het oog kan vaststellen. Om die strook zwarte zijde, geverfd leer of balein te noemen is bewijs nodig. Hier levert het museum dat bewijs voor de greep zelf. In een andere collectie zou het bijschrift zich wellicht moeten beperken tot een donkere greepwikkeling.

Op hetzelfde dolk is de lakken schede versierd met vlinders en paulownia. De schelpen accenten introduceren een andere schaal van variatie naast de regelmaat van de greep. Een herhaalde geometrische eenheid kan het oog leiden naar een onregelmatig vlekje van kleur of een gebogen omtrek. Decoratieve kunstenaars konden die beweging benutten zonder dat ze een groot werkvlak nodig hadden. De twee fotografische weergaven van het museum maken het mogelijk om terug te gaan van ornament naar de algehele vorm en te zien welke details nog leesbaar zijn wanneer het gehele object op het scherm past.

Wat een konijn te maken heeft met de maan

Masayoshi’s beslagstukken, inventarisnummer 48.63.5a–l, zijn als groep bewaard. Het museum noemt stootplaten, greepringen, greepknoppen, kleine greepornamenten en mesheften. Hun oppervlakken verschillen van afmeting en omtrek, maar het onderwerp verbindt ze. Het Met brengt de hazen en de paardenstaart in verband met een verhaal waarin de maanhaas met deze plant de maan poetst. De plant verdient daardoor evenveel aandacht als het dier. Wat anders op een eenvoudige stengel lijkt, vertelt een deel van het verhaal.

Greepknop (kashira) met een voorstelling van rijstbouw, Cleveland Museum of Art
Greepknop (kashira) met een voorstelling van rijstbouw, Cleveland Museum of ArtCleveland Museum of Art. CC0. De tekst bespreekt ook 木賊兎図大小揃物 (Fittings for a Pair of Swords, Daishō Soroi-Mono).

De vorm van de beschikbare oppervlakte verandert de taak van de kunstenaar. Hetzelfde onderwerp moet zowel op een breed vlak als op een ornament van slechts enkele centimeters worden weergegeven. De ronde lichaamsvorm van een konijn is duidelijk leesbaar op een zeer kleine schaal; het dunne steelje ernaast kan het oog over een langere oppervlakte leiden. Een bezoeker kan deze effecten vergelijken zonder aan te nemen dat elk stuk exact dezelfde tekening herhaalt. In een reeks kan herkenning voortkomen uit een familie-achtige gelijkenis tussen motieven die zijn aangepast aan verschillende kaders.

Stootplaat (tsuba) met een hek en een bloem, Cleveland Museum of Art
Stootplaat (tsuba) met een hek en een bloem, Cleveland Museum of ArtCleveland Museum of Art. CC0. De tekst bespreekt ook 木賊兎図大小揃物 (Fittings for a Pair of Swords, Daishō Soroi-Mono).

De afmetingen van het voorwerp van het Met onderscheiden twee paren menuki. Het ene paar is ongeveer 2,7 centimeter lang, het andere ongeveer 2,5. Een foto, opgeschaald tot de breedte van een scherm, maakt die verschillen onzichtbaar, tenzij de toeschouwer terugkeert naar het label. Probeer een detail van de foto voor te stellen op de schaal van een postzegel. Een lijn die in digitale opschaling onduidelijk lijkt, kan op de beoogde schaal een efficiënte manier zijn om een omtrek leesbaar te maken. Het museum heeft een uitzonderlijk nauwkeurig beeld geboden. Het blijft de taak van de lezer om een gevoel voor schaal in dat beeld te brengen.

Een losstaand ornament heeft ook een geschiedenis na zijn associatie met een schede. Het kan worden gekatalogiseerd en gefotografeerd vanuit een hoek die geen enkele historische drager of bezoeker ooit zou hebben gezien op een compleet montuur. Dat is een winst voor het onderzoek naar metaalwerk en een verandering in het bewijsmateriaal voor de verschijningsvorm van het ensemble. Geen van beide perspectieven kan het andere vervangen. De losse set stelt ons in staat de artistieke behandeling van meerdere onderdelen samen te zien; een overgebleven montuur laat zien hoe textiel en leer een metaaloppervlak kunnen onderbreken en omlijsten.

Wat een diamant ons kan en niet kan vertellen

Termen voor oppervlaktepatronen circuleren onder ambachtslieden, verzamelaars en musea. Een foto kan er misschien toe leiden om een opening diamantvormig te noemen, maar het zelden onderbouwen van een volledig overzicht van de verborgen materialen achter het zichtbare oppervlak. Zo is hishigami een term die geassocieerd wordt met gevouwen papier onder traditionele verpakkingen. De relevantie van dit begrip voor de vakterminologie is af te scheiden van het bewijs dat een onzichtbaar papieren element in een bepaald accessie-nummer bewaard is gebleven. Een conservatieverslag, een historische beschrijving specifiek voor het object, of een gedocumenteerde inspectie kan de vraag beantwoorden. Een aantrekkelijk patroon op het scherm kan de conclusie niet alleen stellen.

Deze onderscheiding is vooral belangrijk wanneer een museum slechts één zijde zichtbaar maakt. Een diamant die onregelmatig lijkt, kan de kromming van de gefotografeerde oppervlakte, de hoek van de camera, een oudere reparatie of een echte variatie in het werk van iemand weerspiegelen. Het opsommen van die mogelijkheden is eenvoudig; het kiezen tussen hen vraagt bewijs. Als een tweede foto, genomen vanuit een andere hoek, de schijnbare onregelmatigheid wegneemt, is dat bewijs over de eerste weergave. Als beide foto's hetzelfde kenmerk tonen, versterken ze de waarneming van de locatie ervan. Ze laten de oorzaak ervan echter nog steeds open.

Montering met hazen op golven en een kling met een valse signatuur van Shinkai, Walters Art Museum, 51.1236
Montering met hazen op golven en een kling met een valse signatuur van Shinkai, Walters Art Museum, 51.1236Kurowa Katsubumi / Yoshioka Shigesada (via Wikimedia Commons). Publiek domein. De tekst bespreekt ook de schede en de opstelling voor een dolk (tantō).

Kleur, belichting en de levensduur van een textiel

Het Canadese Conservatieinstituut beschouwt cumulatieve lichtbelasting als een belangrijke oorzaak van verandering in textiel. Licht kan kleurstoffen vervaagen en bijdragen aan de verslechtering van vezels. In een museum creëert dit een werkelijk dilemma. Een bezoeker heeft licht nodig om de kleuren van een vlechtwerk te onderscheiden. Elke periode van tentoonstelling maakt ook deel uit van de voortdurende materiële geschiedenis van dat textiel. Een korte tentoonstelling, de rotatie van gevoelige objecten en een digitale afbeelding kunnen allemaal beïnvloeden hoe vaak een bezoeker een bepaald opstel tegenkomt. Zeldzaamheid in de galerij hoeft niet te betekenen dat het object zeldzaam is in de collectie.

Het zou een fout zijn om dit algemene behoudsprincipe als diagnose te gebruiken voor een specifiek gevest. Een lichte koord in een foto kan van nature licht zijn geweest. Een ander kan een keuze voor verlichting of een kleurencorrectie weerspiegelen die is gemaakt voor de publicatie. De objectendatabase zou zijde kunnen identificeren zonder iets over de kleurstof te zeggen. Een historicus moet deze observaties gescheiden houden. De richtlijnen van het instituut leggen uit waarom de huidige kleur een zorgvuldige interpretatie verdient. Het identificeert niet de oorspronkelijke kleur of een verbleekgeschiedenis voor elke Japanse inlijsting die in een boek wordt gereproduceerd.

De onderscheiding is eveneens van belang voor tentoonstellingslabels en wetenschappelijk onderzoek. Stel dat een ontwerper een historische foto naast een nieuwere plaatst om een verhaal te vertellen over het verlies van kleur. Verschillen in filmreactie, drukreproductie, geelverkleuring van papier, digitale scannen en weergave-instellingen spelen allemaal een rol. Om vast te stellen dat het object zelf is veranderd, zoekt een restaurateur naar gecontroleerde documentatie en andere corroborerende bewijzen. Een essay kan afbeeldingen die op verschillende tijdstippen zijn gemaakt gebruiken om te bestuderen hoe mensen een object hebben voorgesteld. Het moet expliciet aangeven of die afbeeldingen een fysieke verandering in het object niet kunnen demonstreren.

Het werk verborgen in een bescheiden woord

Het monteren lijkt een secundaire categorie. Niets van de hier besproken objecten ondersteunt het idee dat de mensen die er aan werkten een ondergeschikte plaats innamen in de kunstgeschiedenis. De Gotō-school verbindt generaties via kleine werken in metaal. Masayoshi geeft een thema uit het volksverhaal zoveel variaties dat het een compleet setje kan vormen. Een maker die vlechtwerk combineerde met een korrelige grond, componeerde verschillen in ritme en textuur op een schaal die weinig ruimte laat voor toeval in het uiteindelijke visuele effect. De overgebleven namen en de overgebleven vormen verdienen het om samen bestudeerd te worden.

Sommige makers worden in een catalogus genoemd omdat een inscriptie bewaard is gebleven of een werkplaatsattributie kan worden onderbouwd. Anderen blijven ongenoemd omdat hun vak een ander spoor in de documentatie heeft achtergelaten. Dit verschil in documentatie meet niet de hoeveelheid vaardigheid die erin is geïnvesteerd. Een collectieverslag kan een uitgebreide beschrijving geven van de metaalkunstenaar terwijl het aangrenzende element simpelweg als draad wordt aangeduid. De verantwoordelijke reactie is niet om een textielmaker uit te vinden noch aan te nemen dat het touw toevallig was. Het is om de zichtbare bijdrage te beschrijven en te identificeren welke verdere bewijsmateriaal nodig zou zijn voor een naam of datum.

Overweeg wat er gebeurt wanneer een object in een beeldbank terechtkomt. Een zoekopdracht op de achternaam van de metalen kunstenaar kan een uitstekende foto opleveren waarin het vlechtwerk duidelijk zichtbaar is. Een zoekopdracht op textiel kan nooit dezelfde pagina teruggeven, met name als de databank het ensemble indient onder wapens en pantser. Historici van kleding, metaalwerk en lak kunnen daarom verschillende fragmenten van dezelfde collectie tegenkomen. Het kruisverwijzen van een inkoopnummer in meer dan één vocabulaire helpt die verbindingen te herstellen. Een lezer die op vlechtwerk zoekt, kan worden geleid naar het zilveren konijn, en een lezer die op het konijn zoekt, kan het textiel ontdekken dat ooit zijn uiterlijk bepaalde.

Zes vragen over historische gevestversiering

Wat betekent 'tsukamaki' op een museumlabel?

De term verwijst naar het omwikkelen van de handgreep van een Japanse zwaard. Het lezen ervan naast de beschrijvingen van het touw, de onderliggende ondergrond en de ornamenten van het museum helpt bij het onderscheid tussen een ambachtelijke traditie en een specifiek materiaal. Alleen de aanwezigheid van een geometrische opening is niet voldoende om te bepalen welke vezel of het materiaal dat de kunstenaar heeft gebruikt.

Is elke donkere verpakking van zijde gemaakt?

Bij een negentiende-eeuwse dolkmontering vermeldt het Met balein rond een met roggenhuid beklede greep. Andere beschrijvingen noemen koord of vlechtwerk, soms zonder de vezel te benoemen. Zijde in de materialenlijst kan elders in de montering zijn gebruikt. Koppel de identificatie aan het onderdeel dat het museum daadwerkelijk beschrijft.

Waar zit de roggenhuid op het Tokugawa-paar?

Het Met beschrijft zorgvuldig afgewerkte roggenhuid op de scheden en gevlochten koord op de grepen. Dat roggenhuid vaak met Japanse zwaardgrepen wordt geassocieerd, bepaalt dus niet waar het materiaal zich op een specifieke montering bevindt. De catalogusbeschrijving van het onderdeel geeft de doorslag.

Wat doen de konijnen op Masayoshi's attributen daar?

Het museum brengt de hazen en de paardenstaart in verband met een overlevering waarin de maanhaas de maan met de plant poetst. Zo krijgt een klein botanisch detail een rol in het verhaal. Op de uiteenlopende vormen van de set is te zien hoe hetzelfde motief zich aanpast aan de ruimte die de kunstenaar had.

Kan een foto het bewijs leveren van het aanwezig zijn van gevouwen papier onder een verpakking?

Een foto van de buitenkant registreert het oppervlak en zijn openingen. Of er papier dat met de techniek samenhangt, onder een bepaalde bekleding is bewaard, is een andere vraag. Zonder een onderzoeksbewijs of betrouwbare documentatie specifiek voor die montage blijft het materiaal onder het zichtbare oppervlak onbekend.

Waarom zouden musea de tentoonstellingsduur voor historische vlechtwerkstukken beperken?

Voor textielcomponenten kan lichtbelichting cumulatieve en onomkeerbare veranderingen veroorzaken, waaronder vervaagging en verzwakking. Rotaties en gecontroleerde presentatieomstandigheden balanceren de mogelijkheden om een object te zien tegen zijn langere termijn conservering. Algemene richtlijnen leggen deze beslissing uit zonder aan te geven dat een specifiek object een bepaald type schade heeft geleden.

Het bekijken van de randen van het ornament

Voor een vitrine is er een eenvoudige manier om te beginnen: volg de rand van één opening totdat het oog beweegt van vlechtwerk naar korrelige huid of van metaal naar schaduw. Trek vervolgens een stapje terug en vraag je af wat er gebeurt met hetzelfde detail op de schaal van het hele object. Bij de Masayoshi-hulsels overleeft een diermotief die verandering van schaal. Bij de chisagatana-hulsels kan de verandering in textuur van op afstand makkelijker worden waargenomen dan de omtrek van een specifiek decoratief detail. Beide ervaringen behoren tot het werk.

De oude opstelling is meer dan een lijst voor een lemmet. Het bewaart een uitwisseling tussen kunstenaars in verschillende materialen, tussen objecten die op verschillende tijdstippen zijn samengesteld, en tussen lezers die geneigd zijn om verschillende dingen op te merken. Het kleine konijntje biedt een bijzonder genereus uitnodiging om die geschiedenis in te gaan. Het onderwerp leidt naar de maan, de schaal nodigt uit tot nauwkeurig kijken, en de positie op de schede leidt weg van het metaal alleen, naar de koord, de huid en het licht die het afgewerkte ornament zichtbaar maken.

Museumfilms

Het Met — De Japanse zwaardkunst en de Japanse esthetiek

Het Brits Museum — Hoe de zwaard van de samurai zich in 1000 jaar ontwikkelde | Curator's Hoek S10 Ep11

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen