Książka, której autor nigdy nie ujrzał współczesnego wydania.
Zwijany kawałek papieru, mający zaledwie niecałe osiemnaście centymetrów wysokości, niemal nie zakłóciłby widoku z biurka. Rozwinięty do pełnej długości, jeden z takich manuskryptów "Księgi Ognia" Miyamoto Musashiego ma ponad dwanaście metrów. Oba te wymiary dotyczą tego samego obiektu. Czytelnik, który zna "Księgę Pięciu Pierścieni" w wersji kieszonkowej, może od razu rozpoznać tytuł, a mimo to musi się dowiedzieć, jak ta książka niegdyś zajmowała całe pomieszczenie. Jej historia to w pewnym stopniu historia odległości między palcem wskazującym a kciukiem, odległości między jedną i kolejną kolumną pisma, oraz odległości między gablotą, w której leży rozwinięty zwoj, a znacznie większą częścią, która pozostaje ukryta.
Pięć zwojów, o których mowa, należą do Eisei Bunko, kolekcji powiązanej z rodem Hosokawa. Kyushu National Museum opublikowało ich wymiary, kiedy zbiór został zaprezentowany na wystawie skarbów Hosokawa. W Kumamoto, inna instytucja, Muzeum Sztuki Shimada, identyfikuje manuskrypt księgi "Wiatru", który jest szczególnie bliski czasowi życia Musashiego. Trzecia kolekcja, znajdująca się w Bibliotece Prefektury Kumamoto, przechowuje uszkodzone dokumenty, których sama identyfikacja jako fragmentów dzieła pozostaje pod znakiem zapytania. Dokładna historia "Gorin no Sho" wymaga uwzględnienia wszystkich trzech kolekcji. Oferują one tekst znany pod jedną nazwą, zbiory papieru o wyraźnie odmiennych historiach oraz imiona osób, które umożliwiły jego przekaz.

Gość w krainie Hosokawy.
Pięć lat, które Musashi spędził w Kumamoto pod koniec swojego życia, nadają tym obiektom wyjątkowo precyzyjne osadzenie w czasie. Hosokawa Tadatoshi zaprosił go tam w 1640 roku. Higo było prowincją, Kumamoto – miastem zamkowym, a Hosokawa – nazwą panującej dynastii. Utrzymanie tych trzech odrębności pomaga wyjaśnić, dlaczego dokumenty i obrazy związane z tą samą osobą pojawiają się obecnie w lokalnym muzeum sztuki, w bibliotece prowincji oraz w prywatnej kolekcji w Tokio. Prowincja nie może odziedziczyć manuskryptu. Natomiast rodziny, studenci i instytucje mogą to robić, i robią to na bardzo różne sposoby.
Sława Musashiego jako mistrza pojedynków może sprawić, że to ostatnie miejsce zamieszkania będzie wydawało się jedynie niewielkim dodatkiem. Dowody dotyczące autora i artysty są tutaj szczególnie bogate. Muzeum Shimady łączy lata spędzone w Kumamoto z kolejnym tekstem, składającym się z trzydziestu pięciu artykułów, a także z Gorin no Sho. Traktowanie tych dzieł jako odrębnych przywraca pewien kontekst historii. Nauczyciel mógł wielokrotnie formułować swoje przemyślenia, w różnych okolicznościach i o różnej długości. Czytelnik, który jest rozczarowany tym, że wcześniejsze stwierdzenie nie zgadza się z układem późniejszego tekstu, być może oczekuje od niego zadania, do którego nigdy nie został napisany.
Nazwisko Hosokawa również zmienia swoje znaczenie w zależności od źródła. W biografii może wskazywać na związek, który doprowadził Musashiego do prowincji Higo. W wystawie czasowej może identyfikować historię kolekcji, sięgającą pokoleń. Sam fakt relacji z XVII wieku nie pozwala na datowanie arkusza na podstawie późniejszej, XIX-wiecznej oprawy. Dobrym przykładem jest album ze zdjęciami rodzinnymi, zawierający odbitkę wykonaną znacznie później z oryginalnego negatywu. Album może dostarczyć niezwykle istotnych dowodów na to, co rodzina zachowała, mimo że poszczególne odbitki niekoniecznie pochodzą z okresu, w którym zostały wykonane.
Co ocalało z książki "Wiatr"?
Japoński oficjalny, wielojęzyczny przewodnik poświęcony kolekcji Shimady identyfikuje rękopis "Wiatr" jako kopię wykonaną w 1651 roku przez Terao Magonojō, ucznia, który otrzymał tekst Musashiego. Musashi zmarł w 1645 roku. Sześć lat to stosunkowo krótki okres dla przekazu dzieła epoki nowożytnej, jednak wystarczająco długi, aby odróżnić akt komponowania od aktu stworzenia tego świadectwa. Przewodnik informuje, że żaden rękopis tego dzieła, napisany własnoręcznie przez Musashiego, nie przetrwał. To stwierdzenie dotyczy fizycznego spisania tego konkretnego dzieła. Nie eliminuje to jednak odrębnych zbiorów pociągnięć pędzlem, powiązanych z jego osobą, które posiada muzeum.
| Świadek. | Co się zachowało | Do czego odnosi się ta data. |
|---|---|---|
| Wiatrołap. | Kopia rękopisu w Muzeum Shimada. | Rok 1651 widnieje na zachowanym egzemplarzu. |
| Księga pięciu kręgów | Tekst przekazany za pomocą kopii. | Wydanie drukowane może być znacznie późniejsze niż tekst, który przekazuje. |
| Malowanie pędzlem. | Katalog prac, skatalogizowany według tematu i autorstwa. | Data katalogu lub wystawy przypisana jest do danego rekordu, chyba że data ta odnosi się również do samego obrazu. |
| Tsuba z motywem strzykw | Wzór z ażurowymi motywami, kojarzony z Musashim. | Obiekt oraz późniejsze przykłady jego projektu mają odrębne historie. |
W przypadku odniesień do rękopisów, należy podać numer rękopisu, imię skryby, datę sporządzenia oraz nazwę instytucji posiadającej dany egzemplarz, jeśli katalog te informacje zawiera.
Źródła · Notatki dotyczące wystawy w Kumamoto. · Muzeum Sztuki Shimada.
Na stronie kolekcji Shimada, krótkie japońskie oznaczenia zachęcają do uważnego czytania. Imię autora, informacja o tym, że dany egzemplarz jest kopią, oraz okres, do którego należy, znajdują się blisko siebie. Angielski opis, który powtarza imię autora, ale pomija słowo o kopii, zmienia postrzeganie tego, co znajduje się w gablocie. Jeśli jest miejsce tylko na jedną linię, należy podać tytuł dzieła, zachowany fragment oraz stan zachowania. Jeśli jest miejsce na dwie linie, należy podać imię autora kopii oraz datę, co pozwala lepiej umiejscowić dokument w kontekście historycznym.
Wiatr wprowadza dodatkową dwuznaczność dla czytelnika języka angielskiego. Jest to jeden z elementów, które nadają pięciu działom ich powszechnie znane nazwy, ale postać ta należy również do słownictwa stylów, sposobów i przekazywanych z pokolenia na pokolenie manier. Tytuł w języku angielskim może wspaniale zachować tę pierwotną harmonię, jednocześnie tracąc to drugorzędne powiązanie. Oznaczenie w katalogu, że dotyczy zwoju "Wiatr", ma zaletę bycia precyzyjnym i konkretnym. Informuje zwiedzającego, która fizyczna część zachowała się w Shimadzie. Nie wymaga, aby każde wystąpienie tego słowa w każdym fragmencie tekstu było czytane w dokładnie taki sam sposób.
Długość tych pięciu książek.
Zestaw Eisei Bunko umożliwia zaskakujące porównanie. Każdy z wałków "Ziemia" i "Ogień" ma długość około dwunastu metrów, natomiast wałki "Woda" i "Wiatr" osiągają nieco ponad dziewięć metrów, a zachowany wałek "Pustka" ma mniej niż cztery metry. Wysokości tych wałków są w zasadzie zbliżone, różnią się o zaledwie kilka milimetrów. Gdyby zestaw ten przedstawić w formie tabeli, odczyty mogłyby sugerować pięć ustandaryzowanych tomów, zawierających bardzo różną ilość tekstu. Jednak osoba oglądająca eksponat w witrynie może odnieść zupełnie inne wrażenie. Pięć odsłoniętych fragmentów o podobnej wysokości może sprawiać wrażenie znacznie bardziej jednorodnych, niż są w rzeczywistości całe obiekty.
Te wymiary należą do zestawu uwzględnionego w liście eksponatów. Nie stanowią one bezpośredniego odniesienia do wymiarów kart znajdujących się przed Musashim. Rozmiar pisma, szerokie marginesy, puste kartki na końcach, sposób łączenia pojedynczych kart oraz późniejsze oprawy – wszystko to może wpływać na długość. Można zasadnie zapytać, dlaczego "Pustka" wydaje się tak krótka w porównaniu z "Ogniem", nie uwzględniając proporcji ich długości w odniesieniu do liczby słów Musashiego. Lista eksponatów podaje ogólny zakres datowania dla tego zestawu, charakterystyczny dla okresu Edo. Precyzyjny pomiar długości, z dokładnością do milimetra, może spokojnie współistnieć z niepewnością co do daty trwającą ponad sto lat.
Muzeum zaznaczyło, że w trakcie trwania wystawy prezentowane będą różne zwoje. Rotacja eksponatów wpływa na historię, którą zwiedzający może odtworzyć. Dwie osoby, które obejrzały tę wystawę w różne dni, mogą równie dobrze pamiętać oglądanie Gorin no Sho, ale zobaczyły różne pismo, tytuły lub fragmenty. Zdjęcie oznaczona jedynie nazwą wystawy nie pozwala ustalić, który zwój był wyeksponowany. Dobrze jest skopiować etykietę przedmiotu, dopóki można zauważyć związek między etykietą a dokumentem. Kiedy zdjęcie opuści galerię, odzyskanie nazwy brakującej księgi może być zaskakująco trudne.

Dwa wątpliwe wpisy, które mówią nam wiele.
Z dala od głośnych spraw, katalog dokumentów sztuk walki Tominagi w bibliotece prefektury Kumamoto oferuje odmienne wprowadzenie do badań. Pozycje pięćdziesiąt pierwsza i pięćdziesiąt druga nie posiadają zachowanych tytułów, których katalogujący mógłby z całą pewnością podać. Obie są opisane jako teksty napisane atramentem na zwiniętych kartkach; obie są uszkodzone. Katalog prowizorycznie łączy je z "Pięcioma Kręgami". Jedna rozpoczyna się od tekstu, który jest już w trakcie pisania, a odniesienie do księgi "Wiatru" pojawia się w pierwszych słowach transkrybowanych dla drugiej. Te fragmenty informacji są bardziej pouczające niż byłby ukończony, ale niezarejestrowany tytuł.
Katalog biblioteczny podaje wymiar wysokości zaledwie trochę ponad dwadzieścia cztery centymetry. Osoba porównująca ten wymiar z obiektami z kolekcji Eisei Bunko porównuje dwie odrębne grupy dowodów materialnych. Nie ma potrzeby tworzenia konkurencyjnej szkoły literackiej, aby wyjaśnić różnicę w wysokości zwoju. Nie ma również powodu, aby zmuszać wszystkie zachowane egzemplarze do prezentacji składającej się z pięciu części, znanej z nowoczesnych wydań. Szczegółowe informacje o uszkodzeniach, uwzględnione w inwentarzu, w tym uszkodzenia spowodowane przez owady oraz braki, ograniczają to, co bibliotekarz mógł ustalić na podstawie początku i końca dokumentów. Szczegóły dotyczące konserwacji mają bezpośredni wpływ na interpretację literacką.
Katalog odtwarza nazwiska i daty z końcowych uwag. Daty z XVII i XIX wieku pojawiają się razem w zapisie pierwszego dokumentu. To właśnie taki szczegół znika, gdy cyfrowy interfejs pozwala jedynie na podanie jednej daty dla każdego obiektu. Oświadczenie o kopiowaniu lub przekazania może zachować datę wcześniejszego przekazania, nawet jeśli dokument, na którym znajduje się takie oświadczenie, dotyczy znacznie późniejszej transakcji. Dla rodziny prowadzącej zapisy, wcześniejsza data była częścią wartości dokumentu. Dla historyka, zachowanie obu dat ujawnia łańcuch, który pojedyncza liczba ukryłaby.
Czytanie colofonu ołówkiem i na oddzielnej kartce.
Jedną z metod analizy takiego katalogu jest podzielenie arkusza papieru na trzy kolumny. W pierwszej należy zanotować, co historyk może zaobserwować lub co bibliotekarz zmierzył fizycznie. W drugiej – co manuskrypt mówi o swojej własnej historii. W trzeciej – co wnioskowali późniejsi wydawcy lub tradycja rodzinna. Dokumenty Tominagi, budzące wątpliwości, wypełniają wszystkie trzy kolumny w nierównym stopniu. Ich wysokość z łatwością mieści się w pierwszej kolumnie. Nazwa umieszczona w zakończeniu manuskryptu powinna znaleźć się w drugiej. Proponowany tytuł dla uszkodzonego tekstu umieszczono w trzeciej kolumnie, zachowując znak zapytania.
To niewielkie ćwiczenie odpowiada również na często zadawane pytanie dotyczące kopii. Kopia może być najwcześniejszym dostępnym dowodem dla danego fragmentu tekstu, a jednocześnie późnym potwierdzeniem roszczeń dotyczących praw autorskich. Skrybowie zachowują oryginalne pisownię, modyfikują ją, uzupełniają luki z pamięci lub pozostawiają puste miejsca, których nie potrafią rozwiązać. Jeśli dwie kopie się różnią, wizualnie starsza wersja nie zawsze odzwierciedla wcześniejszą wersję tekstu. Dwie późniejsze kopie mogą pochodzić ze źródła starszego niż zachowana, najwcześniejsza wersja. Ustalenie takiego związku wymaga porównania powtarzających się zgodności i charakterystycznych błędów w rozbudowanym fragmencie tekstu.
Dla czytelników korzystających z tłumaczeń, istnieje odpowiednie ćwiczenie. Umieść obok siebie dwa tłumaczenia krótkiego fragmentu i najpierw przyjrzyj się aparacie edytorskim. Czy któryś z tłumaczy identyfikuje użyty tekst japoński? Czy podział na akapity jest taki sam? Czy jeden z nich umieszcza nagłówek tam, gdzie drugi pozostawia linię nieprzerwaną? Różnice mogą się pojawić zanim tłumacz dokona nawet pojedynczego, spornego wyboru słowa. Fizyczny podział między rolkami, podział wprowadzony przez współczesnego redaktora oraz pusta linia na ekranie cyfrowym reprezentują trzy różne momenty w historii tego dzieła.
Element metalowy i malowanie pędzlem.
Musashi można dostrzec w kolekcji Shimady poprzez obiekty, które w ogóle nie zawierają ciągów słów. Do najbardziej znanych należą obraz pędzlem przedstawiający dzięcioła siedzącego na suchym gałązie oraz żelazna tarcza zdobiona ażurowym motywem, który tradycyjnie interpretowany jest jako para morskich ogórków. Muzeum przypisuje obraz Musashiemu, a tarczę opisuje z uwzględnieniem określenia "den", co jest przypisaniem przekazanym przez tradycję. Różnica jest łatwa do przeoczenia, gdy obiekty te są prezentowane razem pod nazwiskiem słynnego człowieka. Zmienia to sposób, w jaki można wykorzystać każdy z nich jako dowód jego działalności artystycznej.
Rozważmy rozmieszczenie przestrzeni pustych. Na papierze ptak zajmuje niewielką część dostępnej powierzchni. Oko obserwatora musi podążać wzdłuż gałęzi i przez niezajęte fragmenty arkusza. W przypadku ażurowej oprawy, ściana lub tkanina znajdująca się za obiektem stają się widoczne przez rzeczywiste otwory. To, co wydaje się być niezaznaczoną częścią kompozycji, w jednym przypadku jest fizycznie obecny papier, a w drugim – brak metalu. Porównanie to samo w sobie ma wartość wizualną. Wspólny gust oszczędności pozostaje jedynie porównaniem; nie pozwala zidentyfikować osoby, która pociągnęła pędzlem po papierze lub zleciła wykonanie płyty metalowej.
Nazwa "morski jeż" zaskakująco precyzyjnie odnosi się do motywu, który w zarysie może wydawać się niemal abstrakcyjny. Sama nazwa daje obserwatorowi możliwość rozpoznania żywej formy, nie wymagając przy tym naturalnych szczegółów, takich jak konkretna faktura skóry. Prezentacja na jasnym tle zachęca oko do interpretacji otworów jako kształtów. Natomiast w przypadku ciemnego tła, może dominować żelazna linia. Dwa zdjęcia z katalogu mogą wzbudzić u czytelnika zupełnie odmienne odczucia dotyczące projektu, mimo że przedstawiają ten sam element. Żadna z tych aranżacji oświetleniowych nie pozwala na jednoznaczne potwierdzenie tradycyjnego przypisania.

Jaskinia, portret i oczekiwanie na podobieństwo.
Reigandō, położone poza Kumamoto, zajmuje ważne miejsce w lokalnych wspomnieniach związanych z pisaniem. Odwiedzający wciąż mogą poczuć przechodzenie od otaczającego krajobrazu do zamkniętej przestrzeni kamiennej. To, co przetrwało na miejscu, nadaje realny wymiar geograficznej tradycji. Dostarcza ono zupełnie innych informacji niż kolofon w kopii. Erozja skał nie pozwala ustalić, na jakim etapie pięć ksiąg przybrało swój obecny kształt. Najlepsza informacja wizualna dotycząca tego miejsca to podpis pod zdjęciem, który podaje lokalizację i datę wykonania fotografii. W ten sposób może ono spokojnie towarzyszyć manuskryptom, nie udając obrazu autora podczas pracy.
Portrety stwarzają pokrewny problem, choć wykorzystują odmienne środki wizualne. Widząc twarz, odwiedzający instynktownie oczekuje zobaczenia osoby, która kiedyś pozowała artyście. Historia portretu Shimada, przekazywana przez miasto Kumamoto, zachowuje tradycję, zgodnie z którą obraz przeszedł przez rodzinę Terao i był uważany za autoportret. Katalog muzeum pozostawia autora portretu nieznanym. Oba te szczegóły są istotne. Historia rodziny wyjaśnia, dlaczego ten portret cieszył się tak dużym uznaniem i dlaczego późniejsze obrazy od niego się wzorowały. Powściągliwość muzeum pozostawia otwartą kwestię, której sama historia rodziny nie może ostatecznie rozstrzygnąć.
Pozostałe elementy kolekcji przedstawiają Musashiego, wykraczając daleko poza czas istnienia uczniów, którzy go znali. Obrazy z jego młodości, później druki przedstawiające spotkanie na wyspie Ganryūjima oraz znacznie później powstałe reprezentacje wcześniejszych wydarzeń, tworzą swego rodzaju historię odbiorców. Datowanie tych dzieł odnosi się do ich własnych epok i nadaje im większe znaczenie. Grafika może ujawnić, czego oczekiwała od słynnego wydarzenia publiczność w późnym okresie Edo, a także jakie elementy akcji wymagały wyjaśnienia w tekście. Żaden świadek z XVII wieku nie mógł przewidzieć wszystkich tych późniejszych oczekiwań.

Co można wynieść z Higo.
Nawet określenie „zabytki Higo” zasługuje na uwagę. Może ono odnosić się do przedmiotów zachowanych w regionie, przedmiotów przypisywanych mężczyźnie, który spędził tam swoje ostatnie lata, lub do zbiorów zgromadzonych przez współczeszą instytucję, aby opowiedzieć tę historię. Muzeum sztuki Shimada jest prywatne, natomiast Eisei Bunko przechowuje kolekcje związane z wybitną rodziną, a biblioteka prefektury kataloguje darowiznę, której nazwę nosi. Różne pochodzenia tych instytucji pomagają wyjaśnić zarówno niezwykłą różnorodność dostępnych materiałów, jak i pewne braki. Osoba poszukująca wyłącznie dzieł sztuki może pominąć najbardziej pouczające, choć wątpliwe, pozycje znajdujące się w katalogu biblioteki.
Następnym razem, gdy sprzedawca książek lub plakat wystawy pokaże te pięć tytułów razem, wyobraźcie sobie trzy obiekty obok znanego okładki. Jest egzemplarz "Wiatru", bliski osób, które przekazywały ten tekst. Jest długa zwinięta księga "Ognia", fragment której mógł się zmieniać podczas wystawy muzealnej. Jest uszkodzony fragment, którego brakujący początek skłonił bibliotekarza do umieszczenia na nim znaku zapytania. Każdy z nich zachowuje fragment materialnej historii czytania, której nie oddaje idealnie wydana edycja. Razem wyjaśniają, jak książka Musashiego mogła zachować rozpoznawalną tożsamość, jednocześnie zmieniając się pod względem pisma, wymiarów, własności, odbiorców i języka, w ciągu prawie czterech wieków.
Istnieje praktyczne następstwo związane z opisywaniem książki w języku angielskim. W katalogu, jeśli dane na to pozwalają, należy podać książkę w dwóch miejscach: jedno dla miejsca, w którym powstała, a drugie dla instytucji, która przechowuje ten konkretny egzemplarz. Należy również zarezerwować trzecie miejsce dla kolekcji, z której pochodzi. Dzięki temu nazwisko autora, a także kolekcja z Tokio, mogą pojawić się na jednej etykiecie, bez żadnych sprzeczności. Podobne podejście pomaga również w przypadku reprodukcji obrazu. Należy odnotować autorstwo artysty tak, jak zostało podane w informacjach od pożyczającego, a fotografa lub wydawcę zidentyfikować oddzielnie. Sto lat od teraz czytelnik może być równie zainteresowany historią tej reprodukcji, jak my jesteśmy zainteresowani historią egzemplarza wykonanego po śmierci Musashiego.
Pytania i odpowiedzi
Czy zachował się oryginalny manuskrypt książki "Księga Pięciu Pierścieni"?
Oficjalny katalog kolekcji Shimady informuje, że żaden manuskrypt w odręcznym piśmie Musashiego nie zachował się do dziś.
Która część "Gorin no Sho" znajduje się w Muzeum Sztuki Shimada?
Muzeum wymienia manuskrypt książki "Wiatr". Katalog zbiorów rządowych identyfikuje go jako kopię wykonaną przez Terao Magonojo w 1651 roku.
Jak nazywają się te pięć zwojów?
Ziemia, Woda, Ogień, Wiatr i Pustka to tradycyjne angielskie nazwy podziałów. Eisei Bunko przechowuje komplet pięciu zwojów pochodzących z okresu Edo.
Jak długi jest historyczny zwoj Five Rings?
W zbiorze Eisei Bunko, zwój "Ogień" ma ponad dwanaście metrów długości, natomiast zwój "Pustka" ma poniżej czterech metrów. Inne egzemplarze charakteryzują się własnymi wymiarami.
Czy to Musashi wykonał tsubę z motywem strzykw ze zbiorów muzeum Shimada?
Muzeum podaje tradycyjnie przypisywane autorstwo: Musashi. Zrozumienie oznaczenia wymaga uwzględnienia japońskiego pojęcia "den".
Dlaczego Kumamoto ma tak duże znaczenie w historii książki?
Musashi osiedlił się tam na zaproszenie Hosokawy Tadatoshi w 1640 roku. Lokalne muzeum i biblioteka zachowały różne źródła świadczące o przekazywaniu jego dzieł.
Filmy i wykłady
Kumamoto Museum Network — Musashi i jego związki z Kumamoto w muzeum Shimada
Oficjalny kanał dzielnicy Nishi w Kumamoto: dom z epoki Meiji i muzeum Shimada
Karty obiektów i dalsza lektura
- Muzeum Sztuki Shimada · Zbiory Musashi.
- Rzeczowy przewodnik po kolekcji Shimady.
- Muzeum Narodowe Kyushu · Katalog wystawy Hosokawa.
- Kumamoto Prefectural Library · Katalog Tominaga.
- Kumamoto · portret.
- Autentyczne miecze Miyamoto Musashiego: analiza zachowanych daisho, tsuba oraz geometrii szkoły Niten Ichi-ryu.
