Mokume-gane i nanako-ji: usłojenie warstwowego metalu i puncowane tło na japońskich oprawach mieczy

Dwaj mali strażnicy i dwa pytania dotyczące ich wyglądu.

W jednej z japońskich tsuba (ozdobnych nasad) znajdującej się w Metropolitan Museum of Art, pasy wykonane z metalu o różnych kolorach biegną przez powierzchnię o szerokości około trzech palców. Na innej tsuba, złoty smok wznosi się z chmur i fal, górując nad ciemnym podłożem pokrytym drobnymi, zaokrąglonymi znakami. Oba obiekty zachęcają do powiększania. Zachęcają również do odłożenia lupy. Widoczne przez szybę wystawy, pierwsza tsuba przypomina arkusz zdobionego drewna. Na drugiej, wyraźne kontury podłoża ułatwiają dostrzeżenie smoka. Detale te tworzą kompozycję, którą można odczytać nawet przez osobę, która nigdy nie słyszała o technikach użytych do jej wykonania.

Pierwsza część stanowi przydatne wprowadzenie do mokume-gane, japońskiej techniki wzorzystego metalu warstwowego. Druga część prezentuje nanako-ji, rodzaj reliefu z tłoczonym wzorem, który przypomina ikry. Termin "ziarno" w tytule zbioru może odnosić się zarówno do wzoru w materiale, jak i do licznych, drobnych wypustek. Zrozumienie, w jakim sensie użył tego terminu katalogujący, determinuje, na co należy zwrócić uwagę. W jednym przypadku należy podążać za granicami między kolorami, w drugim – śledzić odbicie światła na rzędzie małych wypustek. Jedna obserwacja dotyczy materiałów widocznych na powierzchni, druga – sposobu, w jaki ta powierzchnia się wznosi i opada.

Tarcza miecza (tsuba), 14.142
Tarcza miecza (tsuba), 14.142. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Co Met rejestruje w odniesieniu do laminatu.

Muzeum Metropolitan identyfikuje swojego strażnika o numerze 14.142 jako dzieło pochodzące z pierwszej trzeciej części XIX wieku. Opis materiałów wskazuje na laminat, a także na obecność żelaza, miedzi oraz shakudō – stopu miedzi i złota, znanego z japońskich okuć. Ze względu na wysokość wynoszącą około siedmiu centymetrów, pojedynczy odcień koloru może wyglądać wyjątkowo wyrazowo na powięksowanym zdjęciu. Zbiory podają również wagę, grubość oraz ogólny zarys. Te wymiary przywracają dzieło do świata przedmiotów, które kiedyś ktoś wybrał, aby nosić, kolekcjonować lub podarować.

Porównanie wzorzystych metalowych elementów i otworów.
Powierzchnia.Funkcja do analizy.Numer referencyjny muzeum.
Mokume-ganeGranice kolorów przechodzące przez metal.Ochrona miecza, 14.142
Nanako-ji.Wbijane kropki w ciemną ziemię.Smok między falami, 91.1.786
Rzeźbienie reliefowe.Podwyższone elementy nad podłożem.Zbadać smoka oddzielnie od jego otoczenia.
Tsuba z przedstawieniem smoka wśród fal, Metropolitan Museum of Art · 91.1.786
Tsuba z przedstawieniem smoka wśród fal, Metropolitan Museum of Art · 91.1.786 · The Metropolitan Museum of Art · Public Domain / Open Access

Mokume to słowo zapożyczone z obserwacji drewna. Drewno cięte w różnych kierunkach może prezentować długie pasy, złożone kształty lub małe "oczy" pozornie umieszczone w szerszej przestrzeni. Wybór tej nazwy ma przypomnieć nam o tych obserwacjach, gdy patrzymy na metal. Nie oznacza to, że kawałek drewna służył jako stempel, ani że kolory konkretnego gatunku zostały dosłownie odtworzone. Artysta miał dostęp do kontrastów, których stolarz nigdy by nie znalazł w płycie. Obszar przypominający sęki w jednej części elementu może w następnej przypominać płynącą wodę.

Przydatnym eksperymentem myślowym jest wyobrażenie sobie ilustracji wydrukowanej tylko w jednym, ciemnym kolorze. W miejscach, gdzie różne metale mają podobną jasność, dwa kolory mogą zredukować się do jednego odcienia szarości. Projekt mógłby wydawać się znacznie prostszy, niż w wersji kolorowej. Zmieniając kierunek oświetlenia, niewielkie różnice w odbiciu mogą ponownie uwidocznić niektóre z tych granic. Opis materiałów w katalogu staje się szczególnie cenny, gdy historyczne zdjęcie utraciło informacje, które kiedyś sprawiały, że projekt był czytelny. Wczesna czarno-biała reprodukcja może dość dokładnie odzwierciedlać kształt dzieła, jednocześnie niedoszacowując bogactwa jego wzorów.

Shōami Denbei i dowody imienia.

Japoński Instytut Badań nad Techniką Mokumegane umiejscawia wczesny rozdział tej historii w Akita, w północnej Japonii. Według jego relacji, Shōami Denbei, po okresie szkolenia w Edo, wszedł w służby rodu Satake. W tej relacji, specjalista o jego imieniu, umieszczał na niewielkiej powierzchni kozuki – elementu przypominającego rękojeść noża – pasy wykonane z metalu o kontrastujących kolorach. Taka powierzchnia jest szczególnie wyraźna. Oferuje znacznie mniej miejsca niż szeroka powierzchnia naczynia, a jednocześnie daje oku wystarczająco dużą, ciągłą przestrzeń, aby śledzić pojedynczy pas w jego zmianach kierunku.

Instytut zwraca również uwagę na zdobioną lakierowaną powierzchnię, która może być uważana za prekursor technik guribori – powiązanej rodziny efektów wizualnych. Wcięcie wykonane przez kolejne warstwy koloru może ukazywać serię cienkich linii wzdłuż jego krawędzi. Porównanie to pomaga zrozumieć, w jaki sposób pomysł na daną technikę mógł być przekazywany między warsztatami, które pracowały z zupełnie różnymi materiałami. Zarówno lakier, jak i metal mogą prezentować oko poprzez kolorowe warstwy. Jednak ich właściwości, powierzchnie, a nawet odczucie dotknięcia gotowego przedmiotu w dłoni pozostają bardzo odmienne. Metalurg, czerpiąc inspirację w idei wykorzystania koloru, mógł więc stworzyć coś zupełnie nowego, jednocześnie zachęcając odbiorcę do przypomnienia sobie o cenionym naczyniu lakierowanym.

Inną tsubę ze zbiorów Metropolitan Museum of Art, o numerze 29.100.1043, katalog opisuje jako opatrzoną inskrypcją Shōamiego Denbeia. W spisie materiałów wymieniono żelazo i miedź. Warto ją porównać z tsubą 14.142. Nazwisko związane z początkami mokume nie oznacza, że wszystkie sygnowane nim przedmioty wykonano tą techniką. To późniejszą tsubę muzeum wyraźnie opisuje jako wyrób z metalu warstwowego. Wcześniejszy zabytek poświadcza związek konkretnego nazwiska z oprawą o udokumentowanym składzie materiałowym. Jeden przedmiot pozwala więc badać sam materiał, drugi zaś stanowi punkt wyjścia do rozmowy o sygnaturach i historii warsztatów.

Smok i jego pole ikry.

Ochrona Metropolitan Museum, przedstawiona z motywem smoka pomiędzy wzorami fal, stanowi zupełnie odmienne wyzwanie dla oka. Analiza dzieła wskazuje na zaznaczone, rytmicznie wykonane fragmenty znajdujące się pomiędzy motywami fal i chmur oraz na krawędzi. Ten ostatni szczegół zasługuje na uwagę. Widz, który od razu skupi się na złotym stworzeniu w centrum, może łatwo pominąć subtelną fakturę, która kontynuuje się na zewnętrznej krawędzi. Przesuwanie wzroku wzdłuż krawędzi ujawnia ciągłość pomiędzy odległymi fragmentami kompozycji. Widoczna dominacja smoka zależy częściowo od tego dyskretnego działania, które można zauważyć w innych miejscach.

Katalog Muzeum Ashmolean dotyczący kolekcji Church opisuje tradycyjny, okrągły znak, odwołując się do narzędzia z wgłębieniem, przypominającego stempel. Narzędzie to pozostawia niewielkie wklęsłe miejsce w istniejącym metalu. Na zdjęciach efekt może przypominać pole utworzone przez niezliczone drobne punkty. Rozróżnienie to jest istotne, gdy słowo "nanako" jest tłumaczone jako "granulacja". W innych tradycjach obróbki metali, to słowo może odnosić się bardzo precyzyjnie do nakładania pojedynczych, małych kulek. Dla etykiety w języku angielskim, umieszczonej na japońskim elemencie, wyrażenie "punched fish-roe ground" (wypukłość imitująca ikrę) oddaje zarówno wygląd, jak i wystarczające cechy fizyczne, aby uniknąć poważnego nieporozumienia.

Zastanówmy się, co się dzieje z fakturą, gdy światło słoneczne lub lampa oświetlająca się porusza. Każda, nawet najmniejsza, zaokrąglona powierzchnia ma jasną i zacienioną stronę. Tysiące takich par światła i cienia zmieniają się razem. Pole, które jest zbyt subtelne, aby dostrzec je z normalnej odległości, może zyskać delikatny blask. Na wypukłościach smoka, podświetlenia wyraźnie uwydatniają jego kształty. Na podłożu natomiast, zlewają się one w obszarze wokół niego. Artysta wykorzystał światło w dwóch rolach w ramach jednej kompozycji, nie wymagając od odbiorcy analizowania poszczególnych elementów ani nawet poznawania techniki użytej w tle.

Tarcza miecza (tsuba) przedstawiająca smoka pomiędzy falami (波龍図鐔), numer katalogowy 91.1.786.
Tarcza miecza (tsuba) przedstawiająca smoka pomiędzy falami (波龍図鐔), numer katalogowy 91.1.786.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Ile ziaren zmieści się w kwadracie o wymiarze jednego centymetra?

Doskonale można się zastanawiać, jak gęsto rozmieszczone są te drobne oznaczenia. Liczba staje się istotna dopiero wtedy, gdy inny obserwator może określić, który obszar został policzony. Zdjęcie wycięte z krawędzi oraz zdjęcie z szerokiej, płaskiej części osłony niekoniecznie odzwierciedlają tę samą gęstość. Część krawędzi będzie widoczna pod kątem. Jej pozorny odstęp między oznaczeniami zmniejszy się w jednym kierunku, podobnie jak okna znajdujące się na końcu sfotografowanego budynku wydają się być bliżej siebie. Licząc bezpośrednio na niepoprawionym obrazie, krawędź może wydawać się znacznie bardziej gęsto oznaczona, niż w rzeczywistości.

Wymiary fizyczne obiektu, zarejestrowane przez muzeum, mogą dać ogólne odniesienie wizualne, gdy cały obiekt jest widoczny na zdjęciu, skierowany w stronę aparatu. Nie można jednak automatycznie skalibrować drugiego zdjęcia wykonanego przy użyciu innego obiektywu i innego kadru. Dokładna analiza powinna zidentyfikować konkretny obszar terenu w skali, wskazać sposób traktowania oznaczeń przecinających jego granice oraz uwzględnić w pewnym stopniu odchylenia występujące na całym obiekcie. Pojedynczy, maksymalny wynik, odniesiony do szczególnie precyzyjnego fragmentu, nie może stanowić pełnego opisu produkcji całego warsztatu.

Nawet dokładne przyjrzenie się może dostarczyć cennych spostrzeżeń, nawet jeśli brakuje osi numerycznej. Obserwujmy ciąg elementów wzdłuż obrzeża dekoracyjnego reliefu. Czy ten ciąg podąża w tym samym kierunku, zmienia kierunek, czy też znika na krawędzi wzoru? Porównajmy odległość między poszczególnymi rzędami z rozstawem elementów wzdłuż jednego rzędu. To są obserwacje o charakterze względnym, które można sprawdzić, porównując je z innym zdjęciem tego samego obszaru. Często dostarczają one widzowi więcej informacji na temat struktury całego obszaru niż imponująca, ale nieudokumentowana liczba elementów na centymetr kwadratowy.

Wentylator, pnącze roślin i zestaw elementów wyposażenia.

Muzeum Sztuki Walters opisuje kozukę z XIX wieku, zdobioną wachlarzem, kwiatami i pnączami. Na tle widnieje delikatny motyw z ikry. Długi, wąski kształt przypomina smoka znajdującego się w Metropolitan Museum of Art – to porównanie rzuci się w oczy niemal każdemu. Na stosunkowo szerokiej twardzi wzrok skupia się na centralnym motywie i podąża wzdłuż krawędzi. Na mniejszym elemencie wzrok przesuwa się wzdłuż jego długości. Jednolita faktura łączy ze sobą fragmenty wzoru w trakcie tej dłuższej obserwacji. Termin, który poznaliśmy, analizując twardzę, okazał się przydatny przy innym obiekcie, choć niekoniecznie wskazuje to, że oba przedmioty należały do tego samego zestawu lub zostały wykonane przez tych samych twórców.

Kolekcja Królewska prezentuje inną relację. Na kilku elementach jednego szablę, osadzonego w oku, widoczne są motywy przedstawiające smoki, a całość zdobi wzór przypominający ikrę. Fakt, że poszczególne elementy są udokumentowane razem, dostarcza dowodów, których nie mogą dostarczyć odrębne pozycje w zbiorach muzealnych. Powtarzający się wzór pomaga połączyć ze sobą przedmioty o różnych rozmiarach, tworząc spójny zestaw. Projektanci musieli zadbać o zachowanie tej wizualnej spójności na różnych powierzchniach, które odbiorca mógłby zobaczyć z różnych perspektyw. Wzór, czytelny na rękojeści, musiał zachować pewne cechy charakterystyczne nawet na mniejszym akcesorium, częściowo schowanym w okowie.

Te dwa przykłady również pomagają wyjaśnić, dlaczego katalogi naprzemiennie podają nazwy obiektów, odwołując się do ich tematyki lub do materiałów, z których są wykonane. Wyszukiwanie słowa „dragon” lub „relief” może dać wyniki, których najbardziej pouczającą cechą dla metalurg może być w rzeczywistości podłoże. Wyszukiwanie słów „wentylator” i „pędzel” może ujawnić wyjątkowy fragment nanako, który znajduje się pod tytułem, który w ogóle nie wspomina o narzędziach. Ograniczenie wyszukiwania jedynie do techniki wymienionej w tytule spowodowałoby utratę istotnych informacji. Dopiero lektura opisu oraz informacji o materiale, umieszczonych obok tytułu, przywraca aspekt pracy, który nie może być uchwycony jedynie poprzez ikonograficzne indeksowanie.

Tarcza miecza (tsuba), nr kat. 29.100.1043
Tarcza miecza (tsuba), nr kat. 29.100.1043. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Materiał, który mógłby odpadać od ostrza miecza.

Kolejny obiekt w Metropolitan Museum całkowicie odbiega od kategorii elementów miecza. Jego inrō, pochodzący z połowy XIX wieku, składa się z czterech skrzynek. Katalog odróżnia korpus wykonany z mieszaniny metali i imitujący wzór drewna od zdobień wykonanych ze złota i srebra, a także wyróżnia oddzielną kulę i zapięcie. Motywy kwiatowe nadają powierzchni unikalny charakter. Oprócz niewielkiej, płaskiej powierzchni laminowanej rękojeści, delikatnie zakrzywiona powierzchnia skrzynki prezentuje inną możliwość obserwacji. Długi, kolorowy pas może odwrócić się od widza na krawędzi i pojawić się ponownie dopiero, gdy obiekt oglądany jest z drugiej strony.

Obudowy stanowią kolejne źródło wizualnych przerw. Zdjęcie muzealne może przedstawiać cały obiekt zawieszony, tak jak wyglądałby w zmontowanym stanie, lub może ukazywać poszczególne elementy ułożone do dokładnego obejrzenia. Wzór, który na pierwszy rzut oka wydaje się ciągły, może być rozproszony na więcej niż jednej fizycznej części. Opisując pojedynczą obudowę, warto zacząć od określenia jej położenia w całości. W przeciwnym razie, nawet precyzyjna obserwacja niewielkiego fragmentu powierzchni może zostać błędnie przypisana koralikowi lub zatrzaskowi, jedynie dlatego, że materiały wykorzystane do wykonania całego zestawu zostały opisane w jednym akapicie w katalogu.

Technika mokume rozprzestrzeniła się daleko poza elementy używane w okresie Edo. Muzeum Metropolitan w Nowym Jorku przeanalizowało tę technikę w kontekście historii światowego designu, badając różne sposoby, w jakie amerykańscy pracownicy metalu interpretowali japońskie powierzchnie. Takie porównania ukazują trudność w przełożeniu wyglądu na konkretną, techniczną tożsamość. Projektant mógł podziwiać wirujący wzór laminatu i odtworzyć podobny efekt wizualny w metalu, wykorzystując przy tym inną metodę wykonania. Obiekt może stanowić przekonę dowód na przyjęcie danego wzoru, nawet jeśli nie nadaje się on jako przykład wcześniejszej techniki warsztatowej. Dobra wystawa porównawcza pozwala na ukazanie obu tych historii.

Metalowy inrō z medalionami kwiatowymi, 91.1.1062.
Metalowy inrō z medalionami kwiatowymi, 91.1.1062.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

O czym należy pamiętać, analizując zdjęcie kolorowe.

Kolory obiektu wyświetlane na ekranie są wynikiem szeregu decyzji. Oświetlenie, reakcja aparatu, balans bieli, kompresja obrazu oraz sam ekran mogą wpływać na odcień głębokiej, granatowo-czarnej barwy, przesuwając go w kierunku brązu, lub na ciepły, miedziany odcień, przesuwając go w kierunku czerwieni. Zbiory danych identyfikujące shakudō dostarczają informacji o materiale, niezależnie od takich zmian. Jednak katalog może wymieniać kilka materiałów dla całego tsukę (ogonu miecza), nie przypisując każdego z nich do konkretnego odcienia koloru. Różnica jest szczególnie istotna, gdy czytelnik próbuje wykorzystać obraz do identyfikacji bardzo małego fragmentu oglądanego pod powiększeniem.

Obie techniki reagują inaczej na ograniczenia obrazu cyfrowego. W przypadku laminatu, kompresja może zacierać granicę między sąsiadującymi kolorami, aż wąska warstwa przestaje być widoczna. W przypadku podłoża z otworami, zmiana rozmiaru pliku może powodować, że rzędy kropek tworzą pozorny, rozległy wzór przypominający jedwab. Ten drugi efekt wynika z interakcji wzoru i siatki obrazu. Nie musi on występować na metalu. Drugie, opublikowane ujęcie, wykonane w innej skali, może pomóc w rozwiązaniu tej kwestii, bez konieczności manipulowania lub modyfikowania samego obiektu. Porównanie stron przedniej i tylnej jest szczególnie przydatne, gdy instytucja udostępnia obie.

Warto również uwzględnić kwestię zużycia. Na powierzchniach z perforacją, podniesiona część może odbijać światło w inny sposób, zwłaszcza tam, gdzie jej wierzch został spłaszczony. W przypadku laminatów, nawet niewielkie zarysowanie przecinające kilka kolorów może zakłócać zdolność oka do śledzenia poszczególnych fragmentów. Żadna z tych obserwacji sama w sobie nie pozwala zidentyfikować zdarzenia, które je spowodowało. Osoba oglądająca fotografię i zauważająca zmianę może zanotować jej lokalizację i porównać ją ze starszym zdjęciem, zanim zaproponuje historię uszkodzenia. Reprodukcja fotograficzna, sposób przechowywania kolekcji oraz wcześniejsze użytkowanie odzwierciedlają różne etapy w historii danego obiektu.

Cztery pozycje katalogowe, które należy traktować oddzielnie.

Ochronna płytka oraz płytka inskrybowana przez Denbei charakteryzują się zaskakującym zbiegiem liczb. Archiwa Metropolitan Museum podają dla obu płytek tę samą wagę, nieco ponad sto trzydzieści gramów, mimo że różnią się wymiarami i opisem materiału. Gdyby arkusz kalkulacyjny przechowywał tylko kategorię i wagę, mogłoby się wydawać, że są to duplikaty. Jednak odrębne numery katalogowe, daty i opisy pozwalają ponownie zidentyfikować oba dzieła. Trzecia płytka, przedstawiająca smoka pomiędzy falami, wyróżnia się od razu dzięki charakterystycznemu motywowi złotych rozprysków oraz fakturze krawędzi. Etui na medal prezentuje czwarty przykład, charakteryzujący się zupełnie inną konstrukcją i przeznaczeniem.

Dla osoby przygotowującej slajd edukacyjny, najczystsze porównanie często jest najmniej efektowne. Umieść osłonę laminowaną obok osłony "dragon", zachowując przy tym zbliżoną skalę fizyczną. W każdym z nich zidentyfikuj niewielki obszar, w którym motyw pierwszoplanowy nie rozprasza uwagi. Poproś odbiorców, aby opisali, co pozostałoby widoczne, gdyby oświetlenie było równomierne, a następnie, co mogłoby się ujawnić przy oświetleniu bocznym. Na koniec, przeczytaj na głos odpowiednie oznaczenia materiałów. Przejście od obserwacji do udokumentowanej identyfikacji staje się słyszalne. Osoba, która po raz pierwszy spotyka się z dwoma japońskimi słowami, może teraz powiązać każde z nich z konkretnym doświadczeniem wizualnym i z konkretnym obiektem w muzeum.

Spojrzenie na te powierzchnie ujawnia, że więź kulturowa przetrwała pomimo różnic technicznych. Japońscy pracownicy metalu prosili ludzi, by dostrzegali w materiałach, które należały do zupełnie innego świata, odniesienie do substancji lub form żywych. Linie w stopie metalu przypominają drewno. Drobne zmiany w tłoczonym wzorze kojarzą się z ikrą. Na etykietach eksponatów użyto krótkich, niemal potocznych metafor. W obecności tych obiektów, zarówno twórca, jak i odbiorca, muszą dokonać niezwykłego aktu interpretacji. Fakt, że te określenia tak łatwo przetrwały w językach tak odległych od miejsca ich powstania, świadczy o tym, jak dobrze to zaproszenie działa do dziś.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest mokume-gane?

Jest to metal laminowany wzorzysto. Różnokolorowe warstwy są widoczne na powierzchni, tworząc wzory często porównywane z rysunkiem drewna.

W czym różni się nanako-ji od mokume-gane?

Nanako-ji to obszar zdobiony drobnymi, tłoczonymi ornamentami. Jego wzór jest widoczny w strukturze powierzchni, natomiast technika mokume-gane opiera się na warstwach metalu.

Czy nanako miała na myśli, że luźne metalowe koraliki zostały przylutowane?

Klasyczna pasta z ikry jest aplikowana i wcierana w powierzchnię. Zaokrąglone ślady mogą przypominać koraliki, gdy zostaną sfotografowane.

Który strażnik muzeum prezentuje zarówno fale, jak i podłoże nanako?

Muzeum Metropolitanum dokumentuje fakturę ikry pomiędzy wzorami fal i chmur, a także wzdłuż krawędzi rzeźby "Smok pomiędzy falami".

Z kim kojarzone jest wczesne japońskie zdobienie metalu imitujące wzór drewna?

Japoński Instytut Badań nad Techniką Mokumegane umieszcza Shoami Denbei z Akity na początku tradycji okresu Edo i omawia sygnatury elementów zdobniczych.

Czy istnieje standardowa liczba ziaren nanako na centymetr kwadratowy?

Gęstość zależy od badanego obiektu i obszaru pobrania próby. Do przeprowadzenia liczenia konieczne jest użycie skalibrowanego obrazu, zdefiniowanego obszaru oraz jasno określonej metody liczenia.

Filmy i wykłady

AKT秋田テレビ(公式 ニュース) — 「金銀銅杢目金」の世界 秋田市で作品展 (19/09/11 19:00)

美術展ナビ — 根津美術館「甲冑・刀・刀装具展 光村コレクション・ダイジェスト」学芸員の見どころ解説

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły