Konserwacja i ekspozycja katany: olej chōji, proszek uchiko i tradycja stojaków

Skrzynka na przechowywanie wykonana wieki po swoich treściach.

W Metropolitan Museum of Art przechowywana jest oprawa miecza noszonego na rapciach wraz z jej pudełkiem. Katalog datuje oprawę na okres Edo, a pudełko na około 1932 rok. Wśród materiałów wymieniono złoto, drewno, lakę, skórę i tkaninę. Uderza brak stali w tym konkretnym wykazie. Zanim zaczniemy się zastanawiać, jak wyczyścić lub naoliwić przedmiot na zdjęciu, warto ustalić, co właściwie znajduje się w zbiorach muzeum. Są to zabytkowa oprawa i jej pudełko. Gdyby którekolwiek z nich potraktować jak wypolerowaną powierzchnię głowni, pomyłka dotyczyłaby już samej tożsamości przedmiotu, jeszcze przed wyborem metody.

To jest pierwszy zasada dbania o katana jako dzieło sztuki. Należy zidentyfikować, co jest obecne i co się z nim dzieje. Pył na zewnątrz nowoczesnej gabloty, odcisk palca na jej szybie, znak na starej lakierowanej oprawie oraz plamka zmieniającej się korozji na żelazie wymagają różnych reakcji. Niektóre z nich można rozwiązać poprzez zwykłe porządki domowe, daleko od zbioru. Inne są powodem do pozostawienia obiektu w spokoju i wezwania konserwatora, który zna japońskie metaloplastyki i lakierownictwo. Opisanie wszystkich czterech jako czyszczenia ukrywa różnice, które mogą decydować o przetrwaniu powierzchni.

Tradycyjne terminy są częścią tej opowieści. Olej chōji, uchiko oraz nugui-gami pojawiają się w relacjach dotyczących pielęgnacji wykończonych japońskich broni. Katanakake oznacza stojak powiązany z ich prezentacją. Słowa te pomagają nam zrozumieć historyczne zbiory, współczesną opiekę oraz historie przekazywane przez ich wystawy. Są najbardziej użyteczne, gdy przywiązane do konkretnego podłoża lub otoczenia. Etykieta butelki nie opisuje stanu antyku, a zdjęcie szafki muzealnej nie mówi nam wszystkiego o zużytej oprawie, jej podporze czy środowisku wewnątrz gabloty. Są to kwestie, które należy badać oddzielnie.

Oprawa dla miecza zawieszanego (Itomaki-tachi Koshirae) wraz z skrzynką na broń; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, widok 1.
Oprawa dla miecza zawieszanego (Itomaki-tachi Koshirae) wraz z skrzynką na broń; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, widok 1.. Muzeum Sztuki w Nowym Jorku.

Najpierw sporządź notatkę, którą inni będą mogli wykorzystać.

Jeśli rodzina zwraca się do muzeum z pytaniem, czy znak na mieczu jest nowy, najbardziej użyteczną rzeczą, jaką mogą zaproponować, jest wcześniejsze zdjęcie przedstawiające tę samą powierzchnię. Zdjęcie wykonane pod podobnym kątem, z widoczną tą samą częścią oprawy, może ustalić, czy nastąpiła jakaś zmiana. Nazwa pliku zawierająca datę i identyfikator obiektu sprawia, że zdjęcie będzie odzyskiwalne wiele lat później. Napisana uwaga powinna rozróżniać to, co obserwator widział, od tego, co uważa za jej przyczynę. Pojawienie się małego, pomarańczowego osadu pod konkretnym elementem oprawy jest obserwacją. Oświadczenie, że w pokoju było zbyt wilgotno, jest wyjaśnieniem, które wciąż należy zweryfikować.

Korzystny zapis stanu obejmuje również to, czego nikt nie dokonał. Jeśli obiekt znajdował się w zamkniętej gablocie przez określony okres, jest to istotne. Jeśli zdjęcie zostało wykonane przez szkło, a odbicie zasłania część powierzchni, również jest to istotne. W przypadku, gdy bok nie był widoczny bez przemieszczenia delikatnej oprawy, puste pole oznaczone jako „nieobserwowane" jest znacznie lepsze niż pewna oparta na wnioskach opis wydedukowany z przeciwnej strony. Osoba porównująca dwa zapisy w przyszłości musi wiedzieć, czy cecha pojawiła się, czy po prostu stała się widoczna po raz pierwszy. Dobry zapis może zaoszczędzić obiektowi wielu niepotrzebnych manipulacji.

Drugi zapis odnosi się do otoczenia. Głownia umieszczona w środku ściany wewnętrznej może zachowywać się inaczej niż pozornie identyczna, położona obok zimnego okna. Zmiana ogrzewania, prace budowlane w przyległym pomieszczeniu lub przeciek nad sufitem mogą mieć dla zbiorów większe znaczenie niż data wpisana w kalendarzu konserwacyjnym. Te zdarzenia rzadko wydają się na moment wystarczająco ważne, by je zapamiętać. Zapisanie ich daje konserwatorowi możliwe wyjaśnienia dla zmian, nie wymagając od nikogo przeprowadzania eksperymentów na przedmiocie. Pomaga również oddzielić historię budynku od dziedziczonej narracji dotyczącej częstotliwości, z jaką poprzedni właściciel zajmował się oprawą.

Olej, proszek i papier w kontekście

Chōji to termin japoński powszechnie kojarzony z goździkiem, a olej chōji to tradycyjna nazwa spotykana w relacjach dotyczących pielęgnacji mieczy. Produkty sprzedawane pod tą angielską nazwą nie muszą mieć identycznego składu. Historyczne odniesienie do zapachu lub składnika nie może ustalić, co znajdowało się w nieoznaczonym butelce z późniejszej kolekcji. Jeśli kurator posiada oznaczony produkt, to receptura oraz data na etykiecie stanowią przydatne dokumenty do zachowania. Należy je trzymać w dokumentacji obiektu, a nie przekształcać w przepis z pamięci. Przetrwanie zapachu jest szczególnie słabym dowodem na proporcje materiałów pierwotnie obecnych.

Na szerszym, chemicznym poziomie ciągła warstwa olejna może utrudniać dostęp wilgoci i tlenu do powierzchni metalowej. Kontinuitet filmu, zanieczyszczenia oraz zmiany w czasie wpływają na to, co w praktyce oznacza to wyjaśnienie. Warstwa olejna nie jest w stanie usunąć rozpuszczonych soli z uszkodzonej powierzchni ani naprawić przeciekającej gabloty. Jej obecność również nie stanowi dowodu na to, że dawne zabarwienie przestało się zmieniać. W zbiorach historycznych nieznana powłoka sama może stanowić dowód wcześniejszej konserwacji. Usunięcie lub odnowienie jej jest decyzją terapeutyczną z konsekwencjami dla badań, fotografii oraz przyszłej analizy. Jest uzasadnione udokumentowanie istniejącej powłoki przed podjęciem jakichkolwiek decyzji przez specjalistę.

Uchiko odnosi się do drobnego proszku do polerowania kojarzonego z tradycyjną pielęgnacją broni. Jego historyczna znajomość bywa czasem zasłoną dla faktu fizycznego, że cząsteczki mogą szorować powierzchnię polerowaną. Nawet bardzo drobna zmiana może wpłynąć na to, jak dany element odbija się pod kontrolowanym oświetleniem. Zdjęcie, które wydaje się pokazywać jedynie matowość, może w rzeczywistości przedstawiać wykończenie wybrane przez specjalistę, starą interwencję lub zmianę oświetlenia. Konserwatorską odpowiedzią na niepewność jest ochrona powierzchni i uzyskanie jej zbadania. Domowy środek ścierny lub ogólnodostępny poler do metali nie oferuje żadnej możliwości przywrócenia rozróżnienia, gdy materiał oryginalny został już usunięty.

Nugui-gami to papier do czyszczenia wspomniany w tej tradycji. Papier brzmi niewinny, co czyni go użyteczną ilustracją tego, że nadanie nazwy materiałowi nie jest tożsame z autoryzacją metody konserwacji. Stan tego papieru, cząsteczki, które na nim osiadły, oraz kruchość powierzchni w kwestii, mają znaczenie. Papierowe opakowanie noszące inskrypcję samo w sobie może posiadać wartość historyczną. Jeśli już zostało oddzielone, należy je odłożyć do identyfikacji wraz z pozostałą dokumentacją. W szczególności tradycyjny zestaw do pielęgnacji znaleziony obok miecza z rodziny zasługuje na to, by zostać zarejestrowany jako obiekt powiązany; samo powiązanie nie może nam powiedzieć, kiedy ostatnio używano tego zestawu ani w jakim celu.

Głownia i oprawa miecza (katana); 91.2.58, Metropolitan Museum of Art, widok 4
Głownia i oprawa miecza (katana); 91.2.58, Metropolitan Museum of Art, widok 4. Muzeum Sztuki w Nowym Jorku.

Pomiar powietrza wewnątrz gabloty.

Wilgotność względna wyraża, jak blisko powietrze znajduje się stanu nasycenia przy jego bieżącej temperaturze. Jeśli ilość pary wodnej w powietrzu pozostaje bez zmian, a temperatura spada, wilgotność względna zazwyczaj rośnie. To wyjaśnia, dlaczego odczyt pobrany w centrum pomieszczenia może nie odzwierciedlać warunków w pobliżu zimnej powierzchni. Ekspozycja może przechodzić codzienne cykle, podczas gdy pojedynczy odczyt pobierany co popołudniu od dnia do dnia wygląda uspokajająco podobny. Mały rejestrator danych umieszczony w celu charakterystyki gabloty, z uwagami dotyczącymi zmian w pomieszczeniu, jest znacznie bardziej informacyjny niż izolowana wartość procentowa w notatniku.

Dla stabilnego metalu w zbiorach mieszanych, Instytut Kanadyjski Konserwacji zaleca ogólny przedział wilgotności względnej od 35 do 55 procent. Aktywnie korodujący metal traktuje się jako oddzielny obiekt wymagający suchszego, kontrolowanego przechowywania oraz doradztwa od wykwalifikowanego specjalisty. Te rekomendacje odnoszą się do określonych warunków i materiałów. Wskazane wartości nie powinny być stosowane mechanicznie do całej japońskiej oprawy zawierającej lakier, tekstylia, skórę i drewno. Obniżenie wilgotności w celu dostosowania jej do niestabilnego żelaza może stworzyć problem dla innego elementu. Instytucja może zapewnić różne obudowy lub kontrolować lokalny mikroklimat; decyzja dotycząca zmieszanego zespołu historycznego musi uwzględniać najbardziej wrażliwe materiały w całości.

Należy monitorować zarówno szereg czasowy, jak i jego średnią. Gabinet, który utrzymuje się w pobliżu środka odpowiedniego zakresu, zachowuje się inaczej niż ten, który oscyluje między skrajnościami, generując przy tym tę samą średnią miesięczną. Należy porównać ten zapis z warunkami w pomieszczeniu oraz ze zmianami w budynku. Otwarcie gabloty w celu wydarzenia, przeniesienie jej na bezpośrednie światło słoneczne lub wyłączenie kontroli klimatycznej w okresie wakacji może wywołać zupełnie inne wzorce. Nawet rejestrator ma swoją historię. Należy dokonać rejestracji jego lokalizacji, kalibracji oraz interwału próbkowania. W przeciwnym razie możliwe jest bardzo precyzyjne opisanie temperatury ciepłego rogu, pomijając jednocześnie warunki, w jakich znajdowała się kolekcja.

Obiekt w gablocie przynosi korzyści wykraczające poza kontrolę wilgotności. Może on ograniczyć pył, odstraszyć przypadkowy kontakt oraz stworzyć dystans między przedmiotem a codzienną aktywnością w pomieszczeniu. Może również uwięzić zanieczyszczenia wprowadzone wraz z nieodpowiednimi materiałami. Zamykana gabiota jest zatem systemem do zrozumienia, a nie elementem przezroczystych mebli, który automatycznie rozwiązuje każdy problem. Twórcy oprawy w muzeach oraz konserwatorzy rozważają to, co znajduje się pod przedmiotem, jakie substancje są z nim zamknięte oraz czy elementy można zbadać bez dotyku. Taka planifikacja często pozostaje niewidoczna w dobrej wystawie, ponieważ uwaga zwiedzającego kieruje się tam, gdzie tego chciał projektant, ku dziełu sztuki.

Dlaczego w muzeach występują zarówno krawędź górna, jak i krawędź dolna.

Konwencjonalny kontrast między kataną a tachi jest realny. Katana była zazwyczaj noszona z ostrzem skierowanym w górę, przechodzącym przez pas, podczas gdy tachi, w swojej charakterystycznej oprawie, wisiało z ostrzem skierowanym w dół. Raport Agencji Turystyki Japonii dotyczący mieczy ze zbiorów Tokugawy wyraźnie łączy sposób prezentacji na stojaku z tymi różnicami w noszeniu. Stanowi to historyczne uzasadnienie dla dwóch orientacji, które w galerii mogłyby wydawać się wzajemnie sprzeczne. Te same zbiory mogą być eksponowane w obu tych sposobach, wiernych ich odpowiednio historycznym kontekstom. Zwrócenie wszystkich obiektów w ten sam sposób dla wizualnej porządkowości mogłoby w rzeczywistości utrudnić zrozumienie niektórych z nich.

Przegląd: eksponowanie i przechowywanie
Ustawienie Krawędź i oprawa Warunki w pomieszczeniu i w gablocie¹ Olej i powierzchnie
Katana na poziomej oprawie Ostrze ku górze, rękojeść często po lewej stronie widza. Stabilna zbiorowość mieszana: 35–55% wilgotności względnej. Bardzo cienka warstwa ochronnego oleju może być odpowiednia dla polerowanej stali. Lakier i tkaniny należy utrzymywać wolne od oleju.
Tachi wystawione Na poziomej podporze ostrze jest skierowane w dół. Przy stojaku pionowym stosuje się inny układ. Te same zasady dotyczące obiektów z różnych materiałów odnoszą się również do jedwabnych sznurów, na których zawieszano miecz. Traktować odsłoniętą stal oraz ozdobną oprawę jako odrębne powierzchnie.
Shirasaya w magazynie Ułożyć na stabilnej poziomej podporze ostrzem ku górze. Kierunek rękojeści odnotować w planie przechowywania. Monitoruj również zamkniętą gablotę oraz pomieszczenie; unikaj nagłych zmian. Zbyt duża ilość oleju może przedostać się do drewnianej części ustnej. Wnętrze zabrudzone lub wilgotne wymaga specjalistycznej interwencji.

¹ Wskazówki Instytutu Kanadyjskiego Konserwacji dotyczące zbiorów mieszanych sugerują ustalenie stabilnej wartości temperatury w przedziale 15–25°C. Zakres ten służy do wyboru punktu referencyjnego, a nie do cyklicznych zmian codziennych. Aktywna korozja oraz kruche elementy organiczne wymagają indywidualnego planu.

Źródła · Wyświetlanie Kunōzan Tōshōgū · Metale CCI do przechowywania · Wytyczne dotyczące klimatu w gablocie CCI

Związek między widoczną częścią broni a jej oprawą może pomóc w wyjaśnianiu inskrypcji i dekoracji. Projektant, który przewidział, która powierzchnia będzie skierowana do widza, działał w oparciu o tę oczekiwaną perspektywę. Muzeum może również chcieć pokazać konkretną inskrypcję, porównać obie strony za pomocą fotografii lub przedstawić głownię obok szablony oddzielnie utrzymywanej. Głownia skrócona w toku jej historii może skomplikować znane relacje między typem, podpisem a orientacją. Przedmiot ukazany samodzielnie w publikacji może nawet zostać obrócony w celu układu strony. Bez informacji o kontekście redakcyjnym lub kuratorskim, pojęcia „lewo" i „prawo" na stronie mówią zaskakująco niewiele o intencjach właściciela.

Okucie rękojeści (fuchi) z tygrysem wśród bambusów, Cleveland Museum of Art
Okucie rękojeści (fuchi) z tygrysem wśród bambusów, Cleveland Museum of Art. Cleveland Museum of Art.

W anglojęzycznych opracowaniach powraca opowieść, że rękojeść zwrócona w lewo zawsze oznaczała pokój, a zwrócona w prawo zapowiadała rychły konflikt. To interpretacja, która zapada w pamięć. Przytoczone tu muzealne opisy sposobów noszenia i eksponowania mieczy nie potwierdzają jednak, że taki kod obowiązywał powszechnie. Chcąc zinterpretować układ przedmiotów w konkretnym pomieszczeniu, należałoby sięgnąć do źródła z epoki, które wskazuje dom, okoliczności, miejsce obserwatora i przestrzeganą tam zasadę. Bez tych informacji można dokładnie opisać ustawienie, pozostawiając kwestię intencji otwartą. Szacunek dla etykiety zakłada również uwzględnienie rozmaitych tradycji lokalnych.

Wspaniała etykietka wystawiennicza mogłaby wyjaśniać, że obecna aranżacja wynika z udokumentowanej praktyki w konkretnej kolekcji. Równie użyteczna etykietka mogłaby stwierdzić, że delikatna oprawa jest utrzymywana w nietypowej pozycji, ponieważ tak wymaga jej jej stan. Fizyczne dobrostan obiektu i historyczna interpretacja jego prezentacji nie muszą się konkurować, jeśli zwiedzający zostanie poinformowany o decyzjach kształtujących gabinet. Kierunek, w jakim miecz był noszony, może być zilustrowany rysunkiem lub fotografią, jeśli przetrwały obiekt nie może być bezpiecznie utrzymywany w takiej orientacji. Dostępne wyjaśnienie jest często najbardziej konserwatywną interwencją w ogóle.

Terminologia japońska pomaga zachować precyzję w tej dyskusji. Tsuka odnosi się do całej rękojeści, podczas gdy kashira oznacza nakładkę na jej końcu. Uwaga dotycząca kierunku, w jakim skierowana jest tsuka, jest uwagą o orientacji całego zmontowanego zestawu. Uwaga dotycząca kashira może odnosić się zamiast tego do małego, ozdobnego przedmiotu, który od dawna został oddzielony od swojego pierwotnego ustawienia. Elementy montażowe są często wystawiane samodzielnie, aby zwiedzający mogli docenić rzeźbę metalu. Odczytywanie izolowanego elementu montażowego jako dowodu na pozycję kompletnego miecza na domowej półce byłoby mylące, ponieważ łączyłoby to dwa zupełnie różne rodzaje wystawy.

Jak oprawa przyczynia się do powstania problemu.

Obserwuj głąn i oprawę z metryką 91.2.58. Jej dokumentacja wskazuje na wiek XVII dla głąni oraz wiek XIX dla oprawy. Należy rozważyć kilka materiałów oraz kilka powierzchni historycznych. Działanie zmieniające wygląd oprawy może zniszczyć dowody z późniejszego, lecz równie znaczącego rozdziału historii całości. Głąń jest starsza; to jednak nie nadaje jej wyglądu automatycznego priorytetu nad konserwacją każdego innego elementu. Prośba o nadanie całej części wyglądu odpowiadającego jej wiekowi nie ma jednoznacznej odpowiedzi, ponieważ sama całość nie posiada jednego, określonego wieku.

Lakier jest w tym aspekcie szczególnie istotny. Kanadyjski Instytut Konserwacji omawia reakcję wykończonych obiektów drewnianych na światło oraz zmiany wilgotności, w tym szkody, które mogą wystąpić, gdy warstwa lakieru i jej podkład reagują inaczej. Zdjęcie może pokazywać spektakularną głębię barw w głowni z oprawą lakierowaną, nie ujawniając jednak kruchych obszarów na jej krawędziach. Narażenie na światło kumuluje się z upływem czasu. Głownia, która sprawia, że obiekt wygląda wspaniale w bezpośrednim słońcu przez popołudnie, może być słabym długoterminowym miejscem jego przechowywania. Oparcie, zmiana pozycji wystawowej lub okres odpoczynku w magazynie mogą zachować obiekt lepiej niż jakiekolwiek próby poprawy jego powierzchni po fakcie.

Małe elementy montażowe stawiają inne wyzwania. Stop miedziany, dekoracyjna patyna oraz ślady złocenia mogą zajmować to samo, niewielkie pole. To, co nieznajomemu oku może wydawać się ciemną brudną plamą, może być celowym kontrastem stanowiącym sedno projektu artysty. Restaurator, który zlecono by oświetlił każde ciemne zagłębienie, mógłby usunąć samą informację pozwalającą obserwatorowi odczytać scenę. Pokazany tutaj kołnierz i osłona rękojmi są przypomnieniem, by zidentyfikować materiały przed podjęciem decyzji dotyczących ich wyglądu. Jeśli szczegół stał się trudny do zobaczenia, należy poprawić układ eksponatu lub skonsultować istniejące zdjęcie muzealne, zanim założymy, że sam szczegół wymaga modyfikacji.

Tsuba (strój) z bębnem w falach, Cleveland Museum of Art
Tsuba (strój) z bębnem w falach, Cleveland Museum of Art. Cleveland Museum of Art.

Praktyczna praca wokół obiektu.

Wielu pracuje nad skuteczną konserwacją w odległości od zbioru. Należy utrzymywać aktualną listę elementów i ich lokalizacji. Sprawdź zewnętrzną część obudowy pod kątem oznak przecieków, skraplania się pary wodnej lub luźnych elementów montażowych. Zaplanuj czyszczenie otaczającego pomieszczenia, aby pył i rozpylane substancje nie dotarły do wystawy. Przechowuj dokumentację oraz numery telefonów alarmowych w miejscu dostępnym dla osoby inne niż zwykły opiekun. Jeśli planowane są prace budowlane, wcześniej zdecyduj, kto może ocenić, czy gablotę należy pozostawić na miejscu. Te środki mają ogromną wartość, ponieważ pozostawiają oryginalne powierzchnie dostępne do badania w przyszłości.

Załóżmy, że zwiedzający zauważa blady ślad pod elementem oprawy. Może to być stare zanieczyszczenie, fragment powłoki, materiał pochodzący od podłoża lub dowód świeżej zmiany. Datowany przegląd ogólny oraz zbliżone zdjęcie wykonane bez zakłócania wystawy mogą zachować lokalizację tego śladu. Jeśli pojawią się nowe ślady, seria obrazów będzie dla konserwatora bardziej informacyjna niż wypolerowana powierzchnia i wspomnienie, że coś tam kiedyś znajdowało się. To samo dotyczy nowego zabarwienia na podłożu. Pierwszym zadaniem jest zachowanie relacji między znakiem a obiektem przez wystarczająco długi czas, aby osoba upoważniona mogła go zinterpretować.

Stara oprawa oraz skrzynka z XX wieku przywodzą nas do szerszego pojęcia troski. Ktoś zlecił wykonanie pojemnika znacznie po powstaniu oprawy. Inna osoba zachowała tę relację zrozumiałą, aby muzeum mogło odnotować obie daty. Nowoczesny opiekun dodaje kolejny rozdział, dbając o te powiązania, obserwując zmiany i podejmując staranne decyzje co do pomieszczenia, w którym obiekt przebywa. Głownia, oprawa, gablota oraz dokumentacja każda zasługuje na inny rodzaj uwagi. Dobrze urządzona wystawa pozwala zwiedzającemu cieszyć się nimi wspólnie, jednocześnie zachowując ich powierzchnie oraz odrębne historie.

Pytania i odpowiedzi

Jak eksponuje się katanę?

W tradycyjnej ekspozycji poziomej katanę zwykle umieszcza się ostrzem ku górze. Dla zabytku ważne są również stabilna gablota i podpora dobrana do jego oprawy.

Czym jest olej chōji?

Olej chōji to historyczna nazwa oleju używanego do pielęgnacji japońskich głowni, kojarzona z zapachem goździków. Współczesne wyroby pod tą nazwą mogą różnić się składem.

Czym jest uchiko?

Uchiko to drobny proszek do polerowania, kojarzony z tradycyjną pielęgnacją broni. Jego charakter ścierny ma znaczenie, gdy konserwator ocenia historyczną, wypolerowaną powierzchnię.

Jak nazywa się stojak na katanę?

Katanakake to japoński termin oznaczający stojak na miecz. W aranżacji muzealnej tradycyjne ustawienia mogą być adaptowane w zależności od stanu dzieła oraz cech, które mają być wyjaśnione.

Jak czyści się katanę?

W przypadku przedmiotu historycznego należy najpierw zidentyfikować i sfotografować obszar problemowy. Kwalifikowany konserwator może odróżnić starą powłokę od osadu lub czynnej korozji przed rozważeniem jakiegokolwiek zabiegu powierzchniowego.

Jak przechowuje się katanę?

Zachowaj powiązanie między głownią, oprawą a dokumentacją. Monitoruj otoczenie pod kątem wilgoci, światła oraz fizycznych zakłóceń, a materiały mieszane oceniaj wspólnie, gdy ich potrzeby się różnią.

Filmy i wykłady

Met — Konserwacja japońskich dzieł sztuki w zagranicznych kolekcjach

Grupa Nomura — 熱田神宮 剣の宝庫 草薙館 (Atsuta Jingū, Kusanagi-kan)

Karty zbiorów i dalsza lektura

Powiązane artykuły