Metalurgia katany i europejskiego miecza długiego: stal z pieca tatara, hartowanie różnicowe i wyważenie

Ostrze weszło do laboratorium.

Japoński miecz może trafić do muzeum z obszerną dokumentacją, a mimo to pozostawić badaczy z zaskakująco podstawowym pytaniem: jaki jest metal w środku? W aktach można znaleźć nazwisko kowala, odpis inskrypcji, opis powierzchni i historię przekazania miecza kolejnemu właścicielowi w domu sioguna. Żaden z tych dokumentów nie ukazuje jednak przekroju stali. Na drugim końcu świata europejski miecz wydobyty z osadów rzecznych może mieć zupełnie inną historię. Uszkodzenie krawędzi mogło pozwolić badaczowi zajrzeć w strukturę metalu, choć nie znamy ani imienia wytwórcy, ani daty, kiedy miecz znalazł się w wodzie.

Te dwa obiekty mogłyby stanowić fascynujące porównanie, pod warunkiem, że pamiętamy, na jakie pytania może odpowiedzieć każdy z nich. Katana to kategoria historycznych przedmiotów. Podobnie długi miecz, który charakteryzuje się zmienną terminologią w różnych kolekcjach. Żadne z tych określeń nie odnosi się do gatunku metalu. Słowa „tatara”, „martensyt” i „nasada” należą do trzech różnych etapów w historii powstania danego przedmiotu. Jedno dotyczy produkcji żelaza, drugie – stanu, w jakim część tego żelaza może być badana, a trzecie – elementu, który może pozostać po zniszczeniu lub wymianie rękojeści.

Poniższe porównania rozpoczynają się od analizy japońskich obiektów, a następnie zastanawiają się, jakie europejskie dane można w sposób uzasadniony zestawić z nimi. Celem jest zrozumienie rzeczywistych pomiarów katalogowych oraz opublikowanych analiz. Bez takiego podejścia, nawet najdokładniejsza liczba może prowadzić do błędnych wniosków. Pomiar masy całego, kompletnie złożonego przedmiotu niewiele mówi o twardości kilku milimetrów kwadratowych stali. Nawet bardzo precyzyjnie zbadowana mikrostruktura nie powie nam, gdzie znajdowało się kiedyś centrum ciężkości utraconego mocowania. Muzeum potrzebuje zarówno jednego, jak i drugiego rodzaju dokumentacji oraz terminologii pozwalającej odróżnić je od siebie.

Co oznacza słowo "tatara"?

Tatara to japońska tradycja produkcji żelaza, ściśle związana z piaskiem żelaznym i węglem drzewnym. Historycy odnajdują jej ślady na różnych poziomach – od miejsc produkcji, przez dokumenty dotyczące osób i dostaw, po historyczne próbki produktów piecowych oraz gotowe przedmioty, które mogły przechodzić przez liczne warsztaty. Artykuł naukowy opublikowany w czasopismie „Tetsu-to-Hagané” zawiera dane historyczne dotyczące żelaza i stali pochodzących z dwóch pieców działających pod koniec XIX wieku. Te informacje są szczególnie cenne, ponieważ autorzy precyzyjnie wskazują lokalizacje, daty oraz rodzaje produkowanych wyrobów. Tego rodzaju tabele stanowią dowód na różnorodność występującą w ramach tej tradycji.

Tamahagane często tłumaczony jest jako stal jubileowa. Termin ten odnosi się do wyselekcjonowanego materiału i nie może być używany w odniesieniu do każdego fragmentu metalu lub żużlu związanego z piecem tatara. Ruda, piasek żelazny, bryła lub skonsolidowana masa, wyselekcjonowana stal oraz gotowa ostrze reprezentują różne grupy, z których można było pobrać próbkę. Interpretowanie składu podanego dla jednego materiału tak, jakby dotyczył innego, byłoby jak przypisywanie średniego składu kamieniołomu do każdego pigmentu w obrazie. Znajomość źródła jest bardzo ważna. Droga od źródła do konkretnego dzieła sztuki to z kolei odrębne zagadnienie historyczne.

Powtarzane obróbki i łączenia materiałów stanowią część historii wytwarzania wielu japońskich ostrzy. Pomagają one wyjaśnić, dlaczego wygląd obrobionej stali może mieć zarówno znaczenie artystyczne, jak i techniczne. Widoczna struktura (hada) jest jednym z elementów, które koneserzy uwzględniają podczas katalogowania ostrza o dobrej jakości polerunku. Nie jest to analiza chemiczna piasku żelaznego ani precyzyjne zestawienie kroków w procesie wytwarzania. Umiejętność wytworzenia powierzchni, która nawiązuje do wcześniejszej, regionalnej tradycji, dodatkowo komplikuje wnioski. Podobne, widoczne rezultaty nie muszą wynikać z użycia identycznego surowca ani nie wymagają nieprzerwanej historii pochodzenia.

Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.54, Metropolitan Museum of Art, widok 3.
Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.54, Metropolitan Museum of Art, widok 3.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Montaż noża przedstawiony na ilustracji ponownie kieruje uwagę do galerii. Opis muzealny identyfikuje typ ostrza i prezentuje kompletny obiekt, zmontowany z materiałów o różnej historii. Stal mogłaby być przedmiotem badań metaloznawczych, natomiast powierzchnia montażu może wymagać wiedzy specjalistycznej w zakresie lakierów, drewna lub metali zdobniczych. Zdjęcie jest dowodem na wygląd i katalogowanie tego konkretnego obiektu. Nie jest to ilustracja próbki laboratoryjnej, chyba że badanie wyraźnie odnosi się do tego samego numeru inwentarzowego. Ta niewielka różnica ma znaczenie w publikacjach, które umieszczają obok siebie atrakcyjne, polerowane ostrze i obraz mikrostruktury.

Węgiel jako świadek historii.

Artykuł „Tetsu-to-Hagané” dotyczący datowania radiowęglowego mieczy wykorzystuje związek między paliwem a metalem, który nie jest widoczny na pierwszy rzut oka. Węgiel związany z produkcją węgielka może zachowywać sygnał nadający się do pomiaru radiowęglowego. Naukowcy porównali skalibrowane zakresy dat z dowodami chronologicznymi dotyczącymi kowali wymienionych w inskrypcjach. Wyniki ilustrują zarówno bogactwo, jak i ograniczenia tej metody. Skalibrowany pomiar może generować więcej niż jeden możliwy przedział czasowy. Należy również uwzględnić wiek drewna używanego do produkcji węgielka oraz powtarzanie się nazwisk kowali w kolejnych pokoleniach podczas interpretacji wyników.

Związek między wynikiem badań laboratoryjnych a dokumentacją potwierdzającą pochodzenie zasługuje na szczególną uwagę. Kowal pracował w określonym momencie historii. Węgiel zawarty w obiekcie odzwierciedla procesy, które rozpoczęły się wcześniej, kiedy rosło drzewo. Podpis może podać imię, ale imię może należeć do kolejnych pokoleń w warsztacie. Znalezienie przedziału czasowego zgodnego z przypisaniem jest istotnym dowodem. Niemniej jednak, jest to odrębne zagadnienie w porównaniu z bezpośrednim odczytaniem daty produkcji z samego metalu. Dobrze prowadzone raporty z badań zachowują tę różnicę, ponieważ informują kolejnego badacza, jakie wątpliwości pozostają.

Podobna ostrożność dotyczy również twierdzeń o wyjątkowej czystości. Analizy konkretnych japońskich ostrzy wykazały niskie stężenia kilku pierwiastków, z wyjątkiem węgla. Aby użyć słowa „czysty” w porównaniu, autor musi precyzyjnie określić, o jakim pierwiastku, materiale i granicach wykrywalności metody mowa. Stal zawierająca węgiel nie jest chemicznie czystym żelazem. Inkluzje żużla opowiadają zupełnie inną historię. Mały obszar wybrany do analizy może zawierać inkluzję, której brak w sąsiednim obszarze. Pytanie, co można powiedzieć o całym ostrzu, rozpoczyna się od określenia lokalizacji i wielkości obszaru, który faktycznie został zbadany.

Co mówią ślady obróbki cieplnej

Termin „hamon” odnosi się do obszaru granicy związanej ze strefą utwardzoną na japońskim ostrzu. Wygląd tej granicy może być niezwykle zróżnicowany. W metaloznawstwie, martensyt to struktura, która może powstać w wyniku przemiany austenitu podczas wystarczająco szybkiego schłodzenia. Perlity to nazwa dla innej konfiguracji, obejmującej ferryt i cementyt. Są to określenia odnoszące się do obserwacji dokonywanych w odpowiedniej skali. Osoba, która widzi jasną linię wzdłuż wypolerowanego ostrza, obserwuje światło oddziałujące z powierzchnią, która ma własną historię obróbki, a także odzwierciedla właściwości materiału, z którego została wykonana.

Historyczne stosowanie różnicowego traktowania pomaga wyjaśnić, dlaczego dwa miejsca na tym samym obiekcie mogą dostarczać odmiennych obserwacji. Relacje dotyczące japońskiego rzemiosła łączą tę praktykę z procesem nakładania powłoki oraz chłodzenia wodą. Potrzebne byłyby dodatkowe dowody, aby jednoznacznie zidentyfikować konkretny proces, jaki został zastosowany do pojedynczego eksponatu muzealnego, jedynie na podstawie jego wyglądu. Współczesny opis procesu może zilustrować jeden ze sposobów, w jaki powstają różnice. Nie pozwala jednak ustalić, jaki wybór podjął średniowieczny rzemieślnik, tworząc konkretny, zachowany do dziś sztylet. Dlatego laboratoriom badawczym zależy na ostrożnym rozróżnianiu wyników pomiarów własnych eksponatów od informacji, które stały się podstawą prowadzonej analizy.

Koryū Kagemitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase
Koryū Kagemitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio (ColBase).

Badania Yoshiakiego Kiyanagi, opublikowane w czasopiśmie, wykorzystują neutrony i muony do analizy japońskiego miecza pochodzącego z okresu Muromachi. Metody te dostarczają komplementarne informacje dotyczące wariacji krystalograficznych oraz rozkładu węgla. Raport opisuje nierównomierności występujące w całym przedmiocie oraz różnice między krawędzią a grzbietem. Tang również wykazywał odmienny wzór w porównaniu z fragmentami ostrza. Odkrycia te stanowią zaletę w stosunku do ogólnego schematu konstrukcji katany. Opisują obserwacje dokonane w konkretnych częściach jednego, fizycznego przedmiotu. Mają również ograniczenie, które może być postrzegane jako korzystne – badany egzemplarz nie dostarcza danych dotyczących średnich wartości dla danego kraju.

Fotografia Koryū Kagemitsu ilustruje, dlaczego wybór odpowiedniego egzemplarza jest istotnym krokiem w każdym badaniu. Renomowana japońska broń, znajdująca się w łatwo dostępnej kolekcji, stanowi wygodne odniesienie dla osób, które chcą zapoznać się z wypolerowaną powierzchnią. Fakt, że jest dostępna jako fotografia, nie oznacza, że jest to miecz z okresu Muromachi, który został zbadany przez Kiyanagi. Oddzielne nazywanie fotografowanego dzieła i badanego obiektu pozwala uniknąć subtelnego błędu, który zaskakująco łatwo można powtórzyć. Publiczność może docenić słynny obiekt i zrozumieć wyniki eksperymentu, nie będąc zmuszoną wierzyć, że oba mają tę samą historię.

Porównanie archeologiczne z Europy.

W swoim badaniu ośmiu wczesnośredniowiecznych mieczy, David Edge i Alan Williams odkryli więcej niż jeden sposób wykonania. Niektóre egzemplarze zostały wykonane z jednego kawałka stali, podczas gdy inne charakteryzowały się bardziej złożoną konstrukcją. Już ten sam fakt wystarczy, by pokazać słabość prostego porównania między japońską tradycją, opartą na technice kompozytowej, a jednolitym europejskim podejściem. Przejście od wczesnośredniowiecznych znalezisk do piętnastowiecznych długich mieczy obejmuje znaczną część historii Europy. Odkrycie dotyczące wczesnośredniowiecznego miecza pozostaje cenne samo w sobie, bez konieczności traktowania go jako miernika późniejszych przedmiotów.

Książka Williamsa, "Miecz i tygiel", śledzi historię europejskiej metalurgii mieczy na przestrzeni czasu i zawiera dowody dotyczące żelaza uzyskiwanego w piecach hutniczych, bardziej skomplikowanych konstrukcji oraz materiałów związanych ze stalą tyglową. W piecach hutniczych proces redukcji wytwarza masę żelaza oraz uwięzione w niej materiały, które muszą być poddane dalszej obróbce. Huta krzemu to odrębna linia produkcji, w której kluczową rolę odgrywa stopiony żelazo oraz późniejsza obróbka. Obecność hut krzemu w średniowiecznej Europie nie pozwala zidentyfikować surowców wykorzystywanych do produkcji konkretnych europejskich mieczy. Ani wiek danego przedmiotu, ani obecna lokalizacja muzeum, które go posiada, nie dostarczają brakującego elementu.

Badania przeprowadzone przez Williamsa i Tomaža Lazarza, obejmujące materiały znajdujące się w Narodowym Muzeum Słowenii, w szczególności uwidaczniają kwestię skali. Niektóre badania wykorzystywały metody pomiaru twardości powierzchni. Badania metalograficzne obejmowały pobieranie niewielkich próbek z określonych fragmentów, takich jak krawędź lub rdzeń. Ta druga metoda może ujawnić lokalne fazy i inkluzje, których nigdy nie można wykryć za pomocą pomiarów sylwetki lub masy. Pobieranie próbek stanowi również ingerencję w obiekt archeologiczny. Decyzja, które fragmenty mogą zostać poddane badaniom, wpływa na to, jakie rodzaje prac historycznych zostaną najlepiej reprezentowane w publikacjach naukowych.

Ocalałe europejskie znaleziska obejmują różne kombinacje ferrytu, perlitu oraz struktur utwardzonych, a ich charakterystyka zależy od badanego obiektu i pobranego fragmentu. Możliwe jest znalezienie martensytu popielcowego, co ma konkretne znaczenie metalurgiczne. Zupełnie inną kwestią jest wnioskowanie o zastosowaniu chłodzenia w oleju dla całego kontynentu na podstawie takiego znaleziska. Stan obiektu, późniejsze podgrzewanie, renowacje oraz ograniczony rozmiar próbki wpływają na historię, którą analityk może odtworzyć. Zarówno w przypadku porównań, jak i analiz, autorzy powinni określić, które obserwacje zawężają możliwe scenariusze, a które szczegóły pozostają otwarte na więcej niż jedną interpretację.

Cięciak, 2006.564
Cięciak, 2006.564. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Twardość, sztywność i energia – każda z tych wielkości ma swoje jednostki.

Często powtarzane twierdzenie przypisuje japońskim ostrzom wartość sześćdziesiąt HRC, jakby to wyjaśniało, jak całe ostrze zachowuje się podczas zginania. HRC to skala twardości Rockwella. Odczyt tej skali rejestruje opór materiału podczas wpychania, w warunkach tego konkretnego testu. Nie dostarcza ona jednak modułu sprężystości ani nie mierzy energii pochłoniętej przez cały przedmiot. Badacz, który chce podać informację o sztywności sprężystej, musi precyzyjnie określić, co było obciążane i jaka odkształcenie zostało zaobserwowane. Zachowanie materiału pod względem energii i odporności na pękanie wymaga uwzględnienia dodatkowych parametrów. W języku angielskim te słowa mogą wydawać się powiązane, ponieważ materiały można w sposób ogólny opisać jako twarde lub wytrzymałe. Przeprowadzane eksperymenty odpowiadają na odrębne pytania.

Badania mikrościerpliwości historycznych próbek stali często podają wartości metodą Vickersa. Autorzy mogą określić obciążenie oraz zestaw pozycji na polerowanej powierzchni. Kolejne wartości mogą ujawnić gradient w badanym materiale. Porównanie tej sekwencji z pojedynczą wartością metodą Rockwella, której pochodzenie jest nieznane, eliminuje większość zawartych w niej informacji. Podobnie, najwyższy odczyt w danym obszarze nie charakteryzuje wszystkich punktów na ostrzu. Naukowo rzetelny opis zawiera informację o skali, pozycji oraz identyfikacji próbki. Opis, który podaje jedynie kraj i liczbę, traci informacje, które umożliwiają interpretację pomiaru.

Istnieje podobne rozróżnienie między przekrojem poprzecznym i widokiem bocznym obiektu wzdłuż jego długości. Pierwszy przedstawia fragment w jednym konkretnym miejscu. Drugi pokazuje zmiany szerokości i głębokości na znacznie większym odcinku. Żaden z tych sposobów, rozpatrywany samodzielnie, nie pozwala określić rozkładu masy w całościowym, zamontowanym obiekcie. Powierzchnia i przekrój mogą również się różnić w zależności od tego, co wydarzyło się po procesie produkcji. Długotrwałe polerowanie usuwa część materiału, korozja może usunąć więcej, a naprawy mogą wprowadzać materiały o zupełnie innych właściwościach. Pomiar wykonany obecnie może być całkowicie precyzyjny, jednocześnie pozostawiając nieznaną jego pierwotną wartość.

Naboje wygrawerowane słowem „MARIA”.

Miecz jednoręczny z kolekcji Metropolitan Museum, oznaczony numerem katalogowym 2006.564, datowany na lata około 1400–1430, jest szczególnie wartościowym obiektem, który pozwala sprawdzić założenia dotyczące europejskich rękojeści. Na zakończeniu rękojeści widnieje słowo „MARIA”, co stanowi wezwanie do Najświętszej Marii Panny. Muzeum zwraca również uwagę na niezwykły kształt zakończenia rękojeści oraz odwrócony kształt osłony. Opis, który określa zakończenie rękojeści jedynie jako przeciwwaga, pominąłby inskrypcję, którą ktoś chciał, aby inna osoba odczytała. Podobnie, japońska tsuba może odgrywać istotną rolę w rozmieszczeniu materiałów w całości, jednocześnie będąc dziełem sztuki religijnej, narracyjnej lub dekoracyjnej.

Muzeum Met opublikowało dane dotyczące tego europejskiego przedmiotu zamontowanego na podstawce, podając jego całkowitą długość jako 124,8 centymetra, długość ostrza jako 97,8 centymetra oraz masę jako 1560 gramów. Każda z tych wartości odnosi się do konkretnego elementu lub komponentu. Żadna z nich, ani w pojedynkę, ani w połączeniu z innymi, nie określa położenia jego środka ciężkości. Zbiory Wallace Collection stanowią pouczający przykład w odniesieniu do przedmiotu A460, który jest mieczem bojowym, a nie mieczem jednoręcznym. Tam wyraźnie podano, że punkt równowagi znajduje się 6,5 centymetra przed blokiem rękojeści. Jest to przykład precyzyjnego pomiaru udokumentowanego przez muzeum, a nie wartości, którą można przenieść na miecz znajdujący się w kolekcji Met lub na nieokreślony katany.

Cięty miecz jednoręczny, 1988.26.
Cięty miecz jednoręczny, 1988.26.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Kolekcja Wallace'a, egzemplarz A476, posiada kolejne przydatne określenie. Nazywany jest mieczem długim, datowanym na lata około 1525–1550, a jego waga została zanotowana jako 1,16 kilograma. Opisuje się go jako jednosieczny. Nawet sama nazwa „miecz długi” nie gwarantuje, że czytelnik wyobrazi sobie konkretny kształt ostrza. Gdyby porównanie bazowało na masie podanej w tym wpisie, punktu równowagi z wpisu dotyczącego A460, a zdjęcia pochodziły z Metropolitan Museum of Art, wynik byłby przekonującym opisem przedmiotu, który nigdy nie istniał. Dlatego właśnie numer inwentarzowy, zestawiony z wartością, jest bardziej przydatny niż obietnica, że ten numer odzwierciedla typowy styl narodowy.

Co pozostawia otwartym takie porównanie.

Badacz mógłby przygotować użyteczną tabelę porównawczą dla jednej japońskiej katany i jednego europejskiego miecza długiego. Każdy wiersz rozpoczynałby się od numeru inwentarzowego i precyzował, czy dany egzemplarz jest pozbawiony osadki, czy też osadzony. Wiersz poświęcony badaniom laboratoryjnym wskazywałby miejsce przeprowadzenia analiz oraz skalę testów. Wiersz dotyczący pomiarów podawałby punkt odniesienia oraz stan rękojeści, rękojeści i nasady lub innych elementów. Nawet puste pola w tabeli mogłyby dostarczyć cennych informacji. Jeśli publiczny katalog podaje wymiary bez wskazania konkretnego punktu odniesienia, rzetelne podanie informacji polega na stwierdzeniu, że ta wartość nie została tam opublikowana.

Szczególnie pouczający przykład dotyczy wytrzymałości. Można posiadać wizerunek pięknego hamonu, datowanie radiowęglowe oraz wiarygodny dokument potwierdzający przynależność japońskiej broni, a jednocześnie nie mieć żadnych pomiarów jej odporności na pękanie. Muzeum ma mocne powody, by preferować taki stan rzeczy nad przeprowadzeniem kolejnego, destrukcyjnego eksperymentu. W przypadku fragmentu archeologicznego może istnieć natomiast starannie zbadany fragment, przy jednoczesnym braku wiedzy na temat jego pierwotnego montażu. Każdy obiekt wnosi coś innego do historii metalurgii. Rozpoznawanie, co każdy z nich może nam dostarczyć, jest częścią odpowiedzialnego traktowania go jako przedmiotu kultury.

Najbardziej produktywna analiza porównawcza Japonii i Europy dotyczy sposobu, w jaki ludzie czerpią wiedzę z metalu, który przetrwał. W Japonii, nazwane ostrza i bogata tradycja koneserów mogą pomóc badaczowi zidentyfikować cechy warte zbadania. W europejskich kolekcjach, odkopane obiekty i opublikowane analizy dostarczają innych możliwości weryfikacji założeń dotyczących materiału i konstrukcji. Napisy na stali, dokumentacja muzealna oraz badania laboratoryjne mogą wzajemnie się oświetlać. Najbardziej wyraźnie dzieje się to, gdy półksiężyc na wypolerowanej powierzchni, struktura widoczna pod mikroskopem oraz wymiar odmierzone na rękojeści oznaczają dokładnie to, co rzeczywiście zaobserwowano.

Często zadawane pytania

Czym jest stal tatarska?

Tatara to japońska tradycja wytwarzania żelaza, związana z wykorzystaniem żelaznicy i węgla drzewnego. Produkty wytwarzane w tej technologii były różnorodne, a nazwy „tamahagane” dotyczyły konkretnych gatunków stali, a nie każdego materiału pochodzącego z pieca.

Czy wszystkie średniowieczne europejskie miecze były wykonane z tego samego rodzaju stali?

Badania metalograficzne dokumentują różne układy materiałowe oraz różne stopnie utwardzenia. Ważne są poszczególne próbki oraz daty ich wykonania.

Czy "hamon" to pomiar twardości?

Nie. Jest to widoczna cecha związana z utwardzoną strefą. Określenie twardości numerycznej wymaga udokumentowanego badania, skali i lokalizacji.

Czy 60 HRC określa, jak cała głownia się ugina?

Twardość w skali Rockwella C określa opór, jaki materiał stawia w miejscu pomiaru przy wciskaniu wgłębnika. Sztywność, odporność na pękanie i energia pochłaniana podczas zginania to odrębne wielkości.

Czy na podstawie fotografii muzeum może rozpoznać ciecz używaną do hartowania?

Zdjęcie może dokumentować wygląd zewnętrzny. Identyfikacja historycznego zabiegu wymaga dodatkowych dowodów fizycznych lub dokumentacyjnych, a dokładny rodzaj użytego preparatu może pozostać nieokreślony.

Czym oznacza się punkt równowagi w katalogu wystawy muzealnej?

Określa położenie środka masy badanego obiektu w aktualnym stanie, w odniesieniu do określonego punktu odniesienia. Wyniki pomiarów wykonanych dla samej głowni i miecza zamontowanego na rękojeści nie są bezpośrednio porównywalne.

Filmy i wykłady

PSI Instytut Paul Scherrera — Neutronowa obrazowanie w SINQ

Birmingham Museums Trust — Blog konserwacji skarbów: Aparat do fluorescencji rentgenowskiej (XRF)

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły