Kusanagi no Tsurugi: święty miecz w japońskich kronikach i w chramie Atsuta

Miecz widoczny przez otwór.

Dawna rycina przedstawia wejście do chramu Atsuta. Samego miecza na niej nie ma. Z pozoru dziwny to wybór do opowieści o Kusanagi no Tsurugi, jednym z najsłynniejszych nazwanych przedmiotów w Japonii. A jednak rycina mówi o nim coś prawdziwego, czego nie pokaże efektowna fotografia innej klingi. Ludzie przez pokolenia przybywali do konkretnego miejsca, by oddać cześć sacrum, i tworzyli obrazy drogi prowadzącej do chramu. Wejście jest częścią tej udokumentowanej historii. W publicznym katalogu zbiorów nie ma fotografii, która pozwalałaby obejrzeć i zidentyfikować sam święty miecz.

Pierwsza brama torii w Atsuta, Biblioteka Narodowa Japonii.
Pierwsza brama torii w Atsuta, Biblioteka Narodowa Japonii.. Biblioteka Parlamentu Japonii.

Dwa źródła dowodów zbiegają się w Atsuta. Jedno z nich składa się z tekstów, które przez wieki były kopiowane, czytane i interpretowane. Opowiadają o bóstwie, węzu, księcia i podróży. Drugie źródło to miejsce kultu, którego opiekunowie dbali o nie, krajobraz znany podróżnikom, obrazy w bibliotekach oraz przedmioty przechowywane w skarbcu. Oba źródła się pokrywają, ponieważ teksty łączą miecz z tym miejscem, a sanktuarium nadal opowiada swoją historię. Każde z nich ma swoje mocne strony. Stara interpretacja może być doskonałym dowodem na to, jak artysta przedstawiał swoje podejście do sanktuarium. Nie pozwala jednak ustalić, jak miecz został opisany we wczesnych relacjach.

Trzecia historia dotyczy cesarskich regaliów. Wielu czytelników po raz pierwszy natrafia na słowo „Kusanagi” w zestawieniu trzech skarbów: lustra, klejnotu i miecza. To zestawienie wyjaśnia wyjątkowe znaczenie publiczne tego imienia, związanego ze sanktuarium w Nagoi. Dodatkowo, poszerza to perspektywę geograficzną. Mamy do czynienia z lokalnym sanktuarium, siecią opowieści rozciągających się po całym archipelagu japońskim oraz z zestawem przedmiotów związanych z sukcesją cesarską. Każdy z tych elementów jest zrozumiały sam w sobie. Ich wzajemne powiązanie sprawia, że historia jest bogatsza niż współczesne, powszechne określanie Kusanagi jako legendarnego katanę.

Ostrze wyłania się z ciała węża.

Najwcześniejsze pisemne relacje, sięgające umysłów wielu czytelników, to Kojiki, ukończone w roku 712, oraz Nihon Shoki, których finalizację zakończono osiem lat później. Daty te odnoszą się do prac związanych z kompilacją. Nie wskazują one konkretnego roku w odniesieniu do spotkania ze wężem. W opowieści o Susanoo i wielkim wężu z Izumo, niezwykome odkrycie dokonano w ogonie stworzenia. Miecz, dotychczas nieznany, ujrzało światło dzięki spotkaniu z czymś, co wykracza poza zwykłą ludzką produkcję. Nie ma żadnej nazwy warsztatu, podpisu ani zlecenia, które mogłyby go zidentyfikować.

Kto otrzymuje odkrycie, jest równie ważny jak osoba, która je dokonała. W tej opowieści, ostrze przechodzi od Susanoo do Amaterasu. Powstaje w ten sposób relacja między bogami, a kolejne relacje łączą je ze zstąpieniem niebiańskiego wnuka, Ninigiego. Katalog muzealny zazwyczaj rozpoczyna śledzenie historii obiektu, podając nazwisko twórcy lub wpis z wczesnego inwentarza. Tutaj narracja rozpoczyna się od podarunku, a jego znaczenie zależy od pokrewieństwa i autorytetu. Próba przedstawienia tej sekwencji jako listy historycznych kolekcjonerów zniweczyłaby temat, który pierwotnie chcieli opisać ówcześni autorzy.

W późniejszych ilustracjach zauważa się wyraźne, choć intrygujące, rozbieżności między wizerunkiem węża a miecza. Artysta może przedstawić wielogłowego potwora i wykorzystać jego ogromną sylwetę, aby wypełnić niemal całą kartkę. Zdecydowanie mniej szczegółowych informacji poświęconych jest wyglądowi odkrytego przedmiotu. Malarz musi nadać mu jakąkolwiek formę, nawet jeśli tekst nie interesuje się jego wymiarami. Otrzymane obrazy mogą nam wiele powiedzieć o tym, jak artyści w kolejnym stuleciu wyobrażali sobie tę scenę. Nie mogą jednak dostarczyć brakujących informacji dotyczących wymiarów, konstrukcji ani materiałowego składu tego świętego obiektu.

Rozróżnienie to staje się szczególnie istotne w języku angielskim, ponieważ słowo „sword” (miecz) ma ogromny zakres wizualny. W dzisiejszych czasach wielu czytelników przypisuje temu słowu profil zakrzywionego japońskiego miecza, znanego z dużo późniejszego okresu. Tytuł „Kusanagi no Tsurugi” używa słowa „tsurugi”. Słownictwo starożytnego przekazu oraz nazwy nadane zachowanym, średniowiecznym mieczom, które posiadają sygnaturę, mają odmienne historie. Przypisanie ilustracji znanemu kształtowi może pomóc współczesnemu ilustratorowi nawiązać kontakt z współczesnym odbiorcą. Jednak próba datowania tej opowieści lub identyfikacji wczesnego, fizycznego artefaktu byłaby ryzykowna.

Książę w drodze.

Kolejny ważny rozdział należy do Yamato Takeru. Książę wyrusza na wschód, realizując zadanie, które oddala go od centrum władzy królewskiej. W Ise otrzymuje od swojej ciotki, Yamatohime, miecz. W interpretacji Kojiki w Uniwersytecie Kokugakuin, relacja z ciotką jest szczególnie poruszająca, ponieważ podróżnik jest zmartwiony kolejnym odseparowaniem. Można opowiedzieć tę historię jako serię przygód. Jednak, czytając ją jako serię spotkań i pożegnań, przekazanie świętego artefaktu zyskuje zupełnie inne, emocjonalne znaczenie.

Odcinek, który sprawił, że nazwisko Kusanagi na zawsze zapadło w pamięć wielu pokoleń czytelników, dotyczy pożaru traw. Książę znajduje się w niebezpieczeństwie, a w opowieści o jego ucieczce, trawa jest koszona. Znane angielskie tłumaczenie „Grass-Cutting Sword” (Miecz Koszenia Trawy) utrzymuje ten moment w centrum uwagi. Jednak tłumaczenie nazwy przedmiotu w oparciu o jego związek z fabułą może sprawić, że chronologia wydaje się bardziej spójna, niż jest w rzeczywistości. Źródło może już używać danej nazwy, zanim dojdzie do zdarzenia, które inne źródło wyjaśnia jako pochodzenie tej nazwy. Należy czytać każdy przekaz w jego własnej kolejności, a wtedy różnice stają się charakterystyczną cechą zachowanych tekstów.

Badania opublikowane przez Kokugakuin zwracają uwagę nawet na używane czasowniki w odniesieniu do trawy. Kojiki oraz wariantowa interpretacja zawarta w Nihon shoki wyrażają tę czynność w inny sposób. Angielski tłumacz mógłby bez trudu wybrać jedno, powszechne czasowniki dla obu tekstów. Płynne tłumaczenie mogłoby w ten sposób ukryć pewne aspekty, które interesują badacza porównującego imiona i wydarzenia. Nie trzeba posługiwać się biegle językiem klasycznym, aby dostrzec ogólny sens. Dwa angielskie streszczenia, które brzmią niemal identycznie, mogą opierać się na wyborach tekstowych, dotyczących których wczesni kompilatorzy i późniejsi komentatorzy zachowali więcej niż jedną możliwość.

Dokumenty wskazują również osoby, które poza księciem, znajdowały się na trasie. W opowieści o jego morskiej podróży, ofiara Ototachibanahime ocaliła go przed niebezpieczeństwem. W prowincji Owari, miecz zaczyna być kojarzony z kobietą, którą w angielskich relacjach identyfikuje się jako Miyazuhime lub Miyasuhime. Kobieta, która wręcza miecz, kobieta, która pozostaje w Owari oraz towarzyszka na morzu – to odrębne osoby. Uproszczone nazywanie ich po prostu kobietami z legendy pomija różnice między ich działaniami. Jedną z zalet śledzenia losów konkretnego, nazwanego obiektu jest to, że jego zmiany lokalizacji ponownie uwidaczniają tych ludzi.

Owari i miejsce, w którym pozostaje ta historia.

Świątynia Atsuta, znajdująca się w "Japońskich zabytkach" (Nihon meisho-chō), Biblioteka Narodowa Japonii.
Świątynia Atsuta, znajdująca się w "Japońskich zabytkach" (Nihon meisho-chō), Biblioteka Narodowa Japonii.. Biblioteka Parlamentu Japonii.

Owari to historyczna prowincja, a współczesne miasto, z którym najczęściej łączy się imię Atsuta, to Nagoya. Współczesna mapa i wczesne kroniki odwołują się zatem do tego samego, w zasadzie rozpoznawalnego regionu, choć w odmiennych podziałach administracyjnych. Tradycja związana ze świątyniami łączy Kusanagi z tym miejscem poprzez postać Yamato Takeru i Miyazuhime. W relacjach dotyczących tej podróży, książę pozostawia miecz przed wyruszeniem na górę Ibuki. Nie wraca jednak z tryumfem, aby go odzyskać. To rozłąka pozwala na rozbieżność między historią podróży bohatera a historią trwałej, lokalnej opieki nad nim.

Dwie opowieści tworzą różne oczekiwania co do ruchu. Epicki bohater podróżuje, napotyka nowe sytuacje i ostatecznie dociera do końca. Lokalny kult zależy od ludzi, którzy wracają. Opowieść o mieczu pozostawionym w Owari można zatem odczytać w obu kierunkach. Z punktu widzenia księcia oznacza to fatalny wyjazd. Z punktu widzenia sanktuarium oznacza początek ciągłej relacji z miejscem. Ten sam epizod, którego dramaturg mógłby użyć jako momentu niepokoju, pełni inną funkcję w opisie świętej historii Atsuta.

Encyklopedia Kokugakuin poświęca oddzielny artykuł oddaniu w Atsuta. Artykuł traktuje położenie sanktuarium w regionie Tōkai jako jeden z elementów wyjaśniających rozwój jego grona wyznawców. Podróżnicy mają konkretne powody, by gromadzić się przy określonych drogach, osadach i skrzyżowaniach. Praktyki religijne mogą się rozwijać wokół tych podróży, nie sprowadzając się jedynie do wygody. Osobę, która odbyła specjalną wizytę, oraz kogoś, kto dotarł do sanktuarium w ramach dłuższej podróży, mogły uczestniczyć w tych samych obrzędach, niosąc ze sobą jednak zupełnie odmienne oczekiwania i wspomnienia.

Stara ilustracja, pochodząca z publikacji poświęconej słynnym japońskim miejscom, powinna znaleźć się w tej części opowieści. Jej temat może być istotny zarówno dla osób, które już odwiedziły to miejsce, jak i dla tych, którzy znają je jedynie z publikacji. Ilustracja prezentuje konkretny widok, dając czytelnikowi możliwość rozpoznania tego miejsca. Aby wykorzystać to zdjęcie jako dowód, musimy zastanowić się, które elementy zostały wyraźnie uwidocznione przy użyciu wybranej skali. Obraz, który ma na celu identyfikację słynnej lokalizacji, może podkreślać znaczenie bramy, jednocześnie pomijając te przestrzenie, które odwiedzający zapamiętali najsilniej.

Trzy skarby i więcej niż jedno miejsce.

Regalia umieszczają Kusanagi w gronie lustra Yata no Kagami oraz zakrzywionej perły Yasakani no Magatama. Ten zestaw jest tradycyjnie kojarzony z darami Amaterasu dla Ninigiego oraz z sukcesją cesarską. Lista sugeruje, jakby te trzy przedmioty musiały zawsze znajdować się w jednym pomieszczeniu lub być prezentowane razem w jednej ekspozycji. Relacja między tradycjami świątyń i pałaców, w tym reprezentatywne obiekty, została opisana w opracowaniu Kokugakuin w sposób bardziej złożony. Wiedza, że miecz jest związany z Atsutą, nie wymaga wyobrażania sobie pojedynczej, publicznej wystawy, na której prezentowane byłyby wszystkie trzy skarby.

Same nazwy same w sobie przypominają, że te trzy elementy są od siebie odrębne. Lustro ma jedno miejsce w wyobraźni, klejnot – inne, a miecz – jeszcze inne. Popularne adaptacje czasami przypisują każdemu z nich jednoznaczną wartość moralną. Czytelnik zainteresowany konkretną interpretacją powinien zapytać, który tekst lub komentator dokonał takiego połączenia. Istnienie tej grupy można udowodnić niezależnie od późniejszego wyjaśnienia, co symbolizuje każdy z jej członków. Zachowanie tej odrębności pozwala czytelnikom docenić zmieniające się interpretacje, nie myląc przy tym własnych, ulubionych zestawień z niezmienną formułą starożytnych kompilacji.

Istnieją podobne powody, dla których zachowano więcej niż jedną nazwę dla miecza. Imię Ame no Murakumo i Kusanagi pojawiają się w relacjach dotyczących królewskich regaliów. Nazwy mogą kierować czytelnika w stronę różnych epizodów lub różnych aspektów boskiej historii. Próba przetłumaczenia jednej z nich na pojedynczy, obrazowy tytuł w języku angielskim często sprawia, że ten wybór staje się trwały, przynajmniej w pamięci czytelnika. Porównując teksty, warto od czasu do czasu wracać do japońskiej nazwy podanej na stronie. Może to ujawnić, dlaczego osoba opowiadająca historię węża i osoba opowiadająca historię pożaru traw wydają się rozpoczynać od różnych punktów.

Próg sfotografowany gdzieś indziej.

Wielka kamienna brama Toril, główne wejście do świątyń, Nikko, Japonia, Dział Grafiki i Fotografii, Biblioteka Kongresu.
Wielka kamienna brama Toril, główne wejście do świątyń, Nikko, Japonia, Dział Grafiki i Fotografii, Biblioteka Kongresu.Biblioteka Kongresu, Dział Grafiki i Fotografii.

Zdjęcie wielkiego kamiennego wejścia w Nikkō stanowi mały sprawdzian oceny wzrokowej. Należy do Biblioteki Kongresu, a jego tytuł identyfikuje Nikkō. Jego tematem jest monumentalny próg. Pojawia się tutaj, ponieważ porównanie go z dwoma widokami Atsuta ujawnia problem w wizualnym zapisie japońskich chramów online. Znaną bramę torii może skusić edytora do potraktowania jednego zdjęcia jako substytutu drugiego. Jej forma architektoniczna może ustalić kategorię. Napis na zdjęciu i historia kolekcji ustalają, które miejsce fotograf i wydawca mieli na myśli.

Porównajmy obraz pierwszej bramy torii w Atsuta z widokiem z Nikkō, zastanawiając się, co znajduje się za bramą na każdym z tych zdjęć. Wzrok może być prowadzony wzdłuż ścieżki lub zatrzymywany przez samą masę bramy. Obecność postaci, która ma na celu określenie skali, może sugerować odmienne doświadczenie przybycia w porównaniu z pustą ścieżką. Te obserwacje pozostają dostępne nawet dla osoby, która nigdy nie odwiedziła żadnego z tych miejsc. Identyfikacja konkretnego rytuału, jego daty lub uczestników wymaga dodatkowych dowodów. Ta różnica sprawia, że dwa skromne reprodukcje mają więcej do powiedzenia niż ogólny opis tajemnic starożytnej Japonii.

Krajowa Biblioteka Diet i Biblioteka Kongresu również przechowują informacje o historii różnych obiektów. Strona drukowana, znajdująca się w książce, posiada sąsiadujące strony przed i po niej. Zdjęcie rozpowszechnione wraz z publikacją drukowaną może należeć do serii poświęconej zabytkom, skierowanej do podróżników zagranicznych. Prezentacja cyfrowa może sprawić, że oba te obiekty będą wyglądały jak odrębne pliki graficzne z podobnymi obramowaniami. Otwarcie rekordu katalogowego przywraca kontekst publikacji i kolekcji. Obiekt staje się czymś więcej niż tylko obrazem – posiada własną historię, związaną z instytucjami, odrębną od podróży osób, którym kiedyś pomagał w edukacji lub rozrywce.

Miecz o nazwie, który muzeum może wystawić.

Dōjigiri Yasutsuna, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase
Dōjigiri Yasutsuna, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio (ColBase).

Dōjigiri Yasutsuna, przechowywany w Tokijskim Muzeum Narodowym, stanowi kolejną możliwość porównania. Posiada on uznaną nazwę i publicznie dostępny katalog. Kurator może opisać zachowany miecz, zilustrować go i powiązać jego nazwę z tradycjami, które się z nim wiążą. Taka możliwość zmienia zakres pytań, które obserwator może zadawać w sposób odpowiedzialny. Można na przykład zbadać, w jaki sposób muzeum fotografuje konkretny element miecza, i porównać to z opisami innych obiektów znajdujących się w katalogu. Próba odniesienia jakichkolwiek wniosków do Kusanagi, ponieważ oba są słynnymi japońskimi mieczami, prowadziłaby do porównań między różnymi obiektami i różnymi źródłami dowodów.

Wystawy mieczy w Atsuta stwarzają również możliwość nieporozumień. Świątynia i jej zbiory oferują przestrzeń, w której odwiedzający mogą zapoznać się z autentycznymi, indywidualnie udokumentowanymi dziełami. Film o Kusanagi-kan może pokazywać sale poświęcone temu dziedzictwu. Tytuł filmu nie gwarantuje, że święty miecz, będący częścią regaliów, zostanie pokazany w całości przed kamerą. Zawsze należy przeczytać opis pod nazwą konkretnego dzieła, zanim przypisze się je do ilustracji. Rozróżnienie to ma jednakowe znaczenie zarówno dla poszanowania religijnych praktyk instytucji, jak i dla właściwego przypisania eksponowanego przedmiotu.

Czym więc byłby dobry napis muzealny dla historii bez obiektu w gablocie? Data i tytuł wczesnego opracowania zakotwiczyłyby fragment w zapisie literackim. Mapa mogłaby umiejscowić Izumo, Ise i Owari w stosunku do narracji. Oddzielnie datowane zdjęcie Atsuta mogłoby pokazać, co późniejsi odbiorcy rozumieli jako rozpoznawalny widok tego miejsca. Razem te przedmioty pozwoliłyby odwiedzającemu śledzić znaczącą historycznie historię na przestrzeni czasu. Każdy z nich dostarcza rodzaju dowodu, którego inne nie mają, i żaden nie musi udawać portretu Kusanagiego.

Powracając do wejścia.

Po prześledzeniu tych źródeł czytelnicy zaczynają zadawać inne pytania. Początkowo najczęściej pada pytanie, jak wyglądał miecz. Pod koniec może to być pytanie, dlaczego starszy autor zdecydował się nazwać go przed spotkaniem lub po nim, dlaczego konkretna kobieta stała się kluczowa dla lokalnej historii, lub dlaczego podejście do Atsuta okazało się warte wygrawerowania i opublikowania dla obcych. Wszystkie te pytania mają do zbadania zachowane materiały. Każde z nich zachowuje zainteresowanie obiektem, który przywiódł czytelnika do tematu na początku.

Ponownie rozważmy bramę świątyni, tym razem jako obraz stworzony do podróżowania. Pielgrzym mógł przejść przez bramę i nie pozostawić po sobie żadnego obrazu. Ktoś z daleka mógł posiadać widok na bramę, nie zbliżając się do niej. Oboje mogli znać historię Yamato Takeru, być może w wersjach podkreślających różne epizody. Związek między świętym przedmiotem, odwiedzającym a obrazem nigdy nie zależał od tego, że wszyscy widzą to samo. Ciągła zdolność nazwy do przyciągania ludzi w kierunku miejsca jest sama w sobie częścią tego, co zapis Atsuta pomaga nam zrozumieć.

Krótki opis do otwierającej ilustracji może po prostu zidentyfikować pierwszy torii, Atsuta, i bibliotekę, która przechowuje obraz. Po prześledzeniu kronik, ten niepozorny opis brzmi inaczej. Lokalizuje on ostatni etap długiej narracji, nie traktując krajobrazu jako dowodu każdego opowiadanego o nim incydentu. Wskazuje na miejsce, gdzie wierni zbliżyli się do czegoś znaczącego dla nich, a historyk nadal może zadawać pytania tekstom, obrazom i instytucjom. Dla miecza, którego historia dotyczy przejścia i przechowywania, obraz wejścia okazuje się wyjątkowo trafnym początkiem.

Często zadawane pytania

Czym jest miecz Kusanagi?

Kusanagi no Tsurugi to święty miecz związany ze Świątynią Atsuta oraz jedno z trzech cesarskich regaliów w japońskiej tradycji.

Gdzie jest miecz Kusanagi?

Tradycja podaje, że świątynia ta znajduje się w Atsuta Jingū w Nagoi. Historyczne fotografie terenu potwierdzają miejsce kultu.

Kim jest Susanoo?

Wczesnych japońskich opowieściach Susanoo jest bogiem, który spotyka wielkiego węża w Izumo i odkrywa miecz w jego ogonie.

Kim jest Yamato Takeru?

Yamato Takeru to książę, którego podróż łączy świętą broń z pożarem trawy, prowincją Owari i opowieścią o Atsuta.

Jakie są trzy symbole cesarskie Japonii?

W japońskiej tradycji są to lustro, miecz i zakrzywiony klejnot. Miecz nazywa się Kusanagi lub Ame no Murakumo.

Co to jest Kojiki?

Kojiki, ukończone w 712 roku, to wczesna japońska zbiór opowieści o bogach, genealogii oraz historii dynastycznej. Jest to jedno z najważniejszych źródeł pisanych dotyczących historii Kusanagi.

Filmy i wykłady

Grupa Nomura — 熱田神宮 剣の宝庫 草薙館 (Atsuta Jingū, Kusanagi-kan)

JASA: Towarzystwo Sztuki Japońskiej w Ameryce — dr Sinéad Vilbar: Kami w Cleveland: Tworzenie wystawy Odkrywanie Boskiej Sztuki Japońskiej

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły