Zapożyczone kontury: ponowne użycie klocków drzeworytniczych w japońskich księgach o mieczach

Otwórz tom Shūko jisshu poświęcony mieczom przy piętnastym obrazie cyfrowym. Trzy długie przedmioty zajmują jedną kartę, dwa — drugą. Przy ich górnych końcach znajdują się krótkie pionowe adnotacje. Teraz otwórz czwarty tom inaczej uporządkowanego wydania przy obrazie osiemdziesiątym pierwszym. Znów tu są, w tej samej kolejności i z tekstem w tych samych miejscach. Nawet drobne boczne wypustki oprawionych form wydają się znajome. Rozpoznanie kompozycji zajmuje chwilę. Ustalenie, czy drukarz odbił oba obrazy z tego samego kawałka drewna, jest znacznie ciekawszym problemem.

Japońska Biblioteka Parlamentarna przechowuje obie książki. Ikubunsha opublikowała pierwszą w serii skatalogowanej pod rokiem 1905. Kokusho Kankōkai wydała drugą w 1908 roku. Nasze cztery ilustracje odtwarzają dwie pary rozkładówek z tych odrębnych obiektów bibliotecznych. Czytelnik może przechodzić między pełnymi obrazami i sprawdzać układ bez polegania na współczesnym przerysowaniu. Pytanie jest praktyczne: gdy historyk znajduje ten sam nazwany miecz w dwóch drukowanych katalogach, czy drugi obserwator potwierdził jego kształt, czy jedno świadectwo wizualne zyskało drugą historię druku?

Pięć form, które wędrują razem

Dwie przeciwległe karty z pięcioma opisanymi konturami w oprawach, trzema po lewej i dwoma po prawej
Tom o mieczach wydawnictwa Ikubunsha, obraz 15. Policz formy i znajdź krótkie kolumny tekstu obok nich. Biblioteka Parlamentarna Japonii. Public Domain Mark.

Pierwsza rozkładówka pozwala na proste liczenie. Trzy przedstawienia mieszczą się w lewej ramce, a dwa w prawej. Ich górne końce różnią się, a krótkie kolumny tekstu nie zaczynają się na jednej wysokości. Wzrok może przejść od ciemnego pasa na jednej formie do wypustki na sąsiedniej. Są to informacje zarówno o układzie strony, jak i o poszczególnych przedmiotach. Badacz rysujący niezależnie te same pięć obiektów mógłby zachować ich kształty, wybierając zupełnie inne odstępy lub inne miejsce na objaśnienia.

Odpowiadający układ w drugiej oprawionej książce o innych marginesach stron
Kokusho Kankōkai, tom czwarty, obraz 81. Ta sama grupa występuje w osobno skatalogowanej publikacji. Biblioteka Parlamentarna Japonii. Public Domain Mark.

Druga rozkładówka zachowuje znacznie więcej niż temat. Podział między stronami, połączenie pisma z pustą przestrzenią oraz relacje od lewej do prawej w obrębie każdej karty są bardzo zbliżone. Daje to podstawę do rozpoznania przekazanej kompozycji. Otaczające strony pokazują jednak od razu, że mamy przed sobą inną publikację. Na skanie późniejszego tomu rozkładówka znajduje się głęboko wewnątrz obszerniejszego zbioru materiałów. Wcześniejszy tom zapowiada miecze jako swój temat. Późniejszy umieszcza je obok innych kategorii. Projekt strony pozostał rozpoznawalny, choć zmienił się kontekst redakcyjny.

Zwróć uwagę na dwa różne rodzaje granic. Linie wydrukowane wokół obrazu należą do kompozycji książki. Ciemna pionowa przerwa w zgięciu należy do oprawionej rozkładówki w stanie, w jakim ją sfotografowano. Miejscami pole obrazu wydaje się bardzo bliskie zgięciu. Gdzie indziej oddziela je pasek papieru lub cień. Nałożenie dwóch obrazów cyfrowych i wyrównanie ich wyłącznie według środkowych zgięć może wprowadzić pozorną różnicę przez całe porównanie. Najpierw trzeba wzrokowo oddzielić znaki drukowane od geometrii oprawionego tomu.

Podpis może być użyteczniejszy niż największy kształt. Jedną długą krzywiznę może dość wiernie skopiować ktoś zainteresowany ogólną formą przedmiotu. Nietypowa przerwa między znakami, maleńki zwrot na końcu kreski lub podpis zaczynający się na nieoczekiwanej wysokości rzadziej powtórzą się wskutek niezależnej obserwacji. Cały zespół takich zbieżności wzmacnia argument za zależnością. Nadal nie rozstrzyga jednak, jak ją osiągnięto. Fotograficzne skopiowanie drukowanej strony mogło zachować kilka takich przypadkowych cech, nawet jeśli żaden dawny klocek nie trafił do późniejszej pracowni.

Co przechodzi dalej, gdy klocek zmienia właściciela?

Klocek drzeworytniczy zachowuje powierzchnię, z której drukarz może wykonać kolejną odbitkę. Drukowana strona zachowuje wynik określonego spotkania tej powierzchni, farby i papieru. To podstawowe rozróżnienie ma istotne konsekwencje. Posiadanie odbitki nie oznacza posiadania klocka. Wydawca zdolny wydać nową książkę mógł kupić klocki, uzyskać do nich dostęp albo zamówić reprodukcję z egzemplarza wcześniejszej książki. Współczesny rekord biblioteczny wskazujący tego wydawcę ustala odpowiedzialność za wydanie; nie stanowi inwentarza jego wyposażenia.

Studium Art Institute of Chicago o japońskich książkach ilustrowanych omawia kolofony identyfikujące wydawcę lub właściciela klocków. Takie informacje mogą przetrwać na końcu tomu, którego karty ilustracyjne wyglądają niemal identycznie jak karty innego wydania. Dają historykowi drugą ścieżkę badania, poza oględzinami kompozycji. Kto przedstawiał się jako uprawniony do publikacji? Czy oświadczenie dotyczyło tego wydania, zostało przejęte wraz ze starszą stroną, czy dodano je na karcie zastępczej? Do odpowiedzi potrzebne są zarówno zachowany egzemplarz, jak i treść jego kolofonu.

Łatwo dostrzec, dlaczego różnica była ważna dla czytelnika zainteresowanego mieczami. Ilustrowany zapis mógł pokazać rzadki przedmiot ludziom, którzy nigdy nie mogliby obejrzeć go osobiście. Obraz zyskiwał autorytet przez wielokrotne użycie, zwłaszcza gdy podpis wskazywał właściciela lub miejsce przechowywania. Późniejszy tom mógł powtarzać to samo nazwisko właściciela długo po tym, jak jego aktualność przestała być pewna. Powtórzenie jest cennym świadectwem tego, co przekazywał wydawca. Bez ponownej kontroli przedmiotu dostarcza niewiele dowodów na jego lokalizację w roku ukazania się późniejszej książki.

Druga para i więcej punktów porównania

Dwa wąskie prostokąty i płatowate okucia obok mniejszych elementów na drugiej karcie
Tom o mieczach wydawnictwa Ikubunsha, obraz 25. Rozmieszczenie drobnych okuć pozwala na drugie porównanie. Biblioteka Parlamentarna Japonii. Public Domain Mark.

Obraz dwudziesty piąty w tomie Ikubunshy pozostawia za sobą szeregi długich, oprawionych profili. Dwie wydłużone formy prostokątne występują obok pionowej grupy form płatowatych. Po drugiej stronie zgięcia znajduje się kilka mniejszych przedmiotów, a krótkie wpisy zajmują część przestrzeni między nimi. Rytm wizualny jest zupełnie inny niż przy pięciu wysokich formach. Strona pozwala więc sprawdzić, czy druga publikacja zapożyczyła tylko jedną atrakcyjną tablicę, czy przekazała dłuższą sekwencję. Jeden powtórzony obraz jest interesujący; dwie dość odmienne powtórzone rozkładówki oddalone o kilka kart mówią znacznie więcej.

Odpowiadająca grupa okuć z widoczną ramką i środkowym zgięciem tomu z 1908 roku
Kokusho Kankōkai, tom czwarty, obraz 91. Obie grupy pozostają rozpoznawalne na przeciwległych kartach. Biblioteka Parlamentarna Japonii. Public Domain Mark.

Na obrazie dziewięćdziesiątym pierwszym publikacji z 1908 roku powracają ten sam podział na dwie strony i to samo grupowanie. Porównaj środkowe otwory form płatowatych, potem drobne kontury i drukowane znaki pod dolnymi formami na przeciwległej stronie. Wszystkie można odnaleźć bez znajomości nazw przedstawionych przedmiotów. To zaleta. Historyk zaczynający od poszukiwania sławnego imienia może przeoczyć przesunięty podpis lub zbyt pochopnie rozpoznać podobne okucie. Tutaj przedmioty, ich sąsiedzi i kształt pustego papieru dostarczają niezależnych punktów kontroli zgodności.

Różnica między obrazem piętnastym a dwudziestym piątym pierwszej książki wynosi dziesięć. W drugiej książce odpowiednie obrazy, osiemdziesiąty pierwszy i dziewięćdziesiąty pierwszy, również dzieli dziesięć. Ta drobna obserwacja liczbowa jest wymowna, ponieważ zgodności wizualne niezależnie ustalają punkty końcowe. Nie dowodzi jednak, że każda karta pomiędzy nimi jest identyczna. Zastąpienie, wstawienie i pominięcie mogłyby zasadniczo zachować ten sam całkowity odstęp. Numery obrazów nie są też historycznymi numerami tablic. Oznaczają cyfrowe ujęcia tych konkretnych oprawionych egzemplarzy, łącznie z tym, co sfotografowano przed stronami ilustracyjnymi.

Opis katalogowy jednej z małych form mógłby teraz przywołać oba świadectwa w sposób wzbogacający wiedzę historyczną. Mógłby wskazać, że układ występuje w tomie o mieczach wydanym przez Ikubunshę i powraca w obszerniejszym tomie Kokusho Kankōkai. Mógłby zidentyfikować obie rozkładówki i odróżnić daty tomów. Gdyby natomiast opisał obrazy jako niezależne przedstawienia zgodne co do wyglądu przedmiotu w dwóch różnych latach, odrzuciłby najciekawszy wniosek umożliwiony przez strony. Podobieństwo jest najpierw dowodem dotyczącym obrazu, a dopiero potem metalu.

Wartość diagnostyczna przerwanej linii

Badanie techniczne Capucine Korenberg w British Museum dostarcza dobrego, niezależnego porównania. Jego tematem jest Wielka fala Hokusaia, a nie książka o mieczach. Badanie analizuje wiele odbitek i pyta, które powtarzające się zmiany mogą uzasadniać argument o kolejności druku. Wcześniejszy badacz odnotował dziewiętnaście kolejnych przerw wokół ramki tytułu. Późniejsze studium znalazło jedynie trzy przerwy występujące systematycznie w zbadanych odbitkach. Rozbieżność jest ważna dla każdego, kto chciałby zamienić bladą plamkę na pojedynczym faksymile w datę całego wydania.

Zaletą zbioru odbitek jest możliwość odróżnienia nawracającej przerwy od zdarzenia dotyczącego jednej kartki. Linia może wyglądać blado, ponieważ część papieru otrzymała zbyt mało farby. Późniejsze zdjęcie może zgubić najdelikatniejsze ślady. Uszkodzona kartka może utracić niewielki obszar po wydrukowaniu. W serii niezależnych odbitek przerwa powracająca w tym samym miejscu i w spójnej kolejności staje się innym rodzajem dowodu. Nawet wtedy wymiana lub naprawa klocka może skomplikować prosty postęp od ostrego do zużytego.

Nasze dwie pary są znacznie mniejszym zbiorem dowodów. Skany ukazują różnice w pozornej intensywności ramek i gęstości ciemnych obszarów. Niektóre znaki przy oprawie trudniej śledzić na jednym obrazie niż na drugim. Takie różnice wskazują, gdzie dokładniejsze badanie może przynieść korzyść. Nie ustalają kolejności zużycia między wydaniami. Kolejność dat jest już pewnie podana przez książki. Założenie, że późniejsza strona musi wyglądać na bardziej zużytą, a następnie wybieranie bladych znaków jako dowodu byłoby błędnym kołem.

Najbardziej obiecujące dodatkowe świadectwo odpowiadałoby na konkretne nierozwiązane pytanie. Trzecia odbitka wcześniejszego wydania mogłaby pokazać, czy domniemana luka występowała już wielokrotnie. Późniejsze wydanie z wyraźną informacją o losach klocków mogłoby dostarczyć dokumentarnego kontekstu zgodności. Zachowany klocek, pewnie zidentyfikowany i porównywalny w szczegółach miejscowych, dałby dowody na zupełnie innej fizycznej powierzchni. Więcej obrazów samo w sobie pomaga tylko wtedy, gdy znamy ich relację do już porównywanych arkuszy.

Co może powiedzieć makulatura

Badanie Biblioteki Parlamentarnej podeszło do Shūko jisshu z mniej oczywistej strony. Dotyczyło zadrukowanej makulatury ponownie użytej wewnątrz innych opraw. Materiał po wewnętrznej stronie okładki może zachować fragmenty należące wcześniej do całkiem innego przedsięwzięcia wydawniczego. Biblioteka porównała zachowane części kompozycji z ilustracjami przeglądu antykwarycznego i rozważyła związki pieczęci z dawnymi właścicielami. Takie badanie pozwala odzyskać dowody obiegu druków tam, gdzie nikt nie sądził, że przechowuje katalog mieczy czy starożytności.

Istotny jest tutaj przedmiot porównania. Fragment za okładką może zachować krawędź obrazu albo część podpisu. Pasujący obraz w kompletnej książce może zidentyfikować drukowaną kompozycję i obszar pochodzenia fragmentu. Ponowne użycie widoczne potem w oprawie dotyczy kartki papieru. Jest to całkowicie inne zdarzenie niż wykonanie drugiej odbitki z tego samego klocka. Obie historie mogą się przecinać, ale skrawek zadrukowanej makulatury mógłby przetrwać nawet wtedy, gdyby klocek zniszczono natychmiast po pierwszym druku.

Badanie wskazuje też ograniczenie obrazów monochromatycznych wykonanych ze starszych mikrofilmów. Niektórych części oprawy nie sfotografowano w pewnych sekwencjach, a różnic barwnych nie da się odczytać z jednobarwnej reprodukcji tak jak z oryginału. Ma to osobliwą konsekwencję dla wyszukiwania. Zachowana wyklejka okładki może istnieć na półce, być kluczowa dla identyfikacji fragmentu i jednocześnie praktycznie nie występować w porównaniu cyfrowym, ponieważ fotograf nigdy nie otworzył okładki w potrzebny sposób. Brak w przeglądarce nie rozstrzyga o braku w książce.

Zmieniająca się praca wydawcy

Katalog mieczy mógł być książką specjalistyczną, częścią przeglądu starożytności, spisem wystawy albo nowym wyborem dla czytelników znających nazwy, lecz nie same przedmioty. Rola dawnego obrazu zmienia się w każdym kontekście. W sekwencji specjalistycznej sąsiednia strona może zachęcać do porównania podobnych obiektów. W ogólnym przeglądzie szersza klasyfikacja i nowy spis treści mogą uczynić z tego samego obrazu świadectwo rozległości kultury materialnej. Późniejszy wydawca może stworzyć nowy porządek intelektualny, pozostawiając zapożyczony obraz niemal nietknięty.

Studium Smithsonian dotyczące japońskiego wydawania książek daje szerszy kontekst temu rozróżnieniu. Książkę ilustrowaną tworzyli ludzie wykonujący odmienne zadania, a jej przetrwanie zależy od historii fizycznego egzemplarza. Wydanie może dziś reprezentować tom z wymienioną okładką, oddzielona część albo znak własnościowy nieobecny w innym egzemplarzu. Osoby trafiające do cyfrowej kopii przez odsyłacz do strony łatwo tracą poczucie książki składanej, używanej i zmienianej w czasie. Odwołanie do konkretnego egzemplarza bibliotecznego przywraca część tej historii.

Istnieje użyteczny test redakcyjny dla piszących o powtórzonej tablicy. Przeczytaj podpis na głos, jasno nazywając jego odniesienia. Czy data dotyczy przedmiotu, pierwotnego rysunku, druku tomu czy fotografii egzemplarza? Czy «ten sam» odnosi się do obiektu, układu rysunków, drukowanego obrazu czy drewnianego klocka? Zdanie, które brzmiało precyzyjnie przy domyślnych odniesieniach, może okazać się oparte na identyfikacji, której nikt nie przeprowadził. Podanie dat i odsyłaczy do stron zazwyczaj daje zarówno lepszy tekst, jak i dokładniejsze twierdzenie.

Wniosek odporny na kolejną odbitkę

W przypadku pokazanych tu par rozkładówek pozytywne ustalenie jest mocne. Dwa oddzielnie skatalogowane wydania przekazują ten sam układ pięciu przedmiotów, a dziesięć obrazów dalej inną gęsto opisaną grupę. Druga publikacja zachowuje drogę czytelnika przez te dwa punkty sekwencji, jednocześnie nadając materiałowi nowe miejsce w większej książce. Bibliograf może opisać tę relację bez rozstrzygania historii produkcji każdej karty. To istotny dowód wędrówki tradycji obrazowej między publikacjami oraz tego, co czytelnik w 1908 roku mógł zobaczyć ponownie.

Fizyczna tożsamość klocków pozostaje na podstawie tych dowodów otwarta. Nie jest to porażka porównania. Oddziela twierdzenie już wykazane od takiego, do którego potrzebne jest inne świadectwo. Jeżeli przyszły badacz odkryje rachunek wydawcy dotyczący nabycia klocków albo wymowny wzorzec wspólny kilku fizycznym egzemplarzom, argument będzie mógł posunąć się naprzód bez unieważniania ustaleń przedstawionych tutaj. Pełne rozkładówki, odsyłacze do obrazów i nazwy obu tomów umożliwiają następnemu czytelnikowi sprawdzenie wyniku.

Warto zapamiętać jeszcze jeden szczegół. Przestrzeń między dwoma obrazami może być przekazywana równie wiernie jak każdy z nich. Podobnie lekko niezręczne umieszczenie krótkiej inskrypcji przy zakrzywionym konturze. Te skromne cechy rzadko przyciągają wzrok osoby szukającej imponującej historycznej głowni. Są dokładnie tym, czego potrzebuje historyk książki. Pokazują, że między publikacjami przetrwał sposób układania wiedzy na stronie — zaproszenie do porównania mogące przeżyć pierwszych czytelników, wydawców, a być może nawet klocki, z których drukowali.

Zapisanie drugiej pary obok pierwszej przynosi niewielką praktyczną korzyść. Czytelnik, którego egzemplarz utracił początkowe karty, może nadal rozpoznać grupę płatowatych okuć dalej w książce. Połączenie obrazów i pobliskiego pisma daje drogę do identyfikacji nawet bez oryginalnej etykiety tytułowej. Właśnie w niekompletnych egzemplarzach, które początkowo wydają się najmniej obiecującymi świadkami, starannie opisana para rozkładówek może ostatecznie okazać się najbardziej użyteczna.

Pytania o klocki i wydania

Jakie dwie książki biblioteczne są porównywane?

Tom Shūko jisshu o mieczach wydawnictwa Ikubunsha porównano z czwartym tomem publikacji Kokusho Kankōkai z 1908 roku. Każdy ma własny rekord w Bibliotece Parlamentarnej.

Które rozkładówki przedstawiają odpowiadające sobie kompozycje?

Obrazy 15 i 25 Ikubunshy odpowiadają obrazom 81 i 91 Kokusho Kankōkai. Liczby odnoszą się do obrazów w zdigitalizowanych egzemplarzach.

Czy zgodności dowodzą użycia tych samych fizycznych klocków?

Potwierdzają przekazanie przedstawionej kompozycji i jej układu. Kopia wykonana z wcześniejszego drukowanego obrazu również może zachować te relacje.

Dlaczego porównywać pozycje krótkich podpisów?

Pismo, odstępy i drobne nieregularności mogą odróżnić przekaz całej strony od dwóch niezależnych rysunków podobnych obiektów.

Co może ujawnić zadrukowana makulatura w oprawie?

Fragment może pasować do rozpoznawalnego rysunku w kompletnej publikacji. Ponowne użycie zadrukowanego arkusza różni się od ponownego użycia jego klocka.

Dlaczego blada linia nie musi dowodzić późniejszego druku?

Nakładanie farby, papier, uszkodzenia arkusza i reprodukcja mogą wpływać na jej wygląd. Powracający wzorzec w niezależnych odbitkach stanowi mocniejszy dowód.

Filmy muzealne

British Museum — Jak drukować bokashi: medytacyjna podróż po japońskim drzeworycie

The Met — Niedziela w Met: pismo pędzlem w sztukach Japonii

Rekordy kolekcji i dalsza lektura

Powiązane artykuły