Proste miecze ze skarbca Shōsōin i warabite-tō: głownie z Nary, inkrustowane oprawy i początki krzywizny

Zagięcie na jednym końcu miecza z VIII wieku

W Muzeum Narodowym w Tokio znajduje się żelazny miecz, którego najbardziej wymowny szczegół zajmuje niewielki ułamek jego długości. Zakończenie rękojeści zawija się jak młody pęd paproci. Muzeum identyfikuje zabytek przez miejsce wykopalisk na Hokkaido i numer J-34274. Daleko na południu, w świątyni Tōdaiji, dokument z VIII wieku opisuje cesarski miecz za pomocą barw pasów, podszewki pokrowca oraz rozmieszczenia złota i srebra. Określa nawet kształt sztychu. Każdy z tych opisów przekazuje coś, czego nie znajdziemy w drugim. Czytane razem, skłaniają do zmiany pytania o dawne japońskie miecze. Zanim zaczniemy szukać pierwszego przodka zakrzywionego tachi, warto zapytać, kto przechował te przedmioty, co w nich dostrzegał i dzięki czemu cokolwiek możemy dziś oglądać.

Warto zacząć właśnie od paproci, ponieważ ten motyw wyjątkowo łatwo błędnie zinterpretować. Nazwa miecza warabite pochodzi od cechy rękojeści. Nie określa wymaganej krzywizny głowni. Głownia wyglądająca na prostą i wyraźnie zawinięta głowica mogą należeć do tego samego zabytku. Z kolei sam zakrzywiony zarys głowni sfotografowanej bez rękojeści nie wystarcza, by zaliczyć ją do tej grupy. W angielskich tekstach spotyka się m.in. zapisy warabitetō i warabitedo. Japońskie znaki oznaczające paproć i dłoń odsyłają do tego samego kształtu rozwijającego się pędu. Proste określenie „curled pommel”, czyli „zawinięta głowica”, użyte w angielskim katalogu tokijskiego muzeum, wyjaśnia tu więcej niż rozbudowana teoria o początkach katany.

Miecz o zawiniętej głowicy z Moizari nr 11 na Hokkaido, J-34274
Miecz o zawiniętej głowicy z Moizari nr 11 na Hokkaido, J-34274. Muzeum Narodowe w Tokio (ColBase).

Co rzeczywiście zapisali skrybowie świątyni Tōdaiji

Po śmierci cesarza Shōmu w 756 roku do Tōdaiji trafiła wielka darowizna związana z cesarzową Kōmyō. Obejmowała przedmioty najróżniejszego rodzaju, którym towarzyszył pisemny wykaz. Transkrypcję spisu mieczy udostępnia tokijski Narodowy Instytut Badawczy Dóbr Kultury. Na początku widnieje nagłówek zapowiadający sto mieczy. Pod nim opisano zarówno pojedyncze przedmioty, jak i grupy o wspólnych cechach, które wystarczyło wymienić raz. Liczba z nagłówka odnosi się do czynności udokumentowanej w VIII wieku. Nie mówi, ile kompletnych mieczy znajduje się dziś w Shōsōin, ani tym bardziej, ile identycznych egzemplarzy stanowiło niegdyś wyposażenie oddziału straży. Każdy inwentarz ma własny cel, datę i zasady opisu.

Spójrzmy na zapis dotyczący miecza o okazałej nazwie Kingindensō no kara-tachi. Pisarz podał długość głowni jako dwa shaku, sześć sun i cztery bu. Sztych ma ostrza po obu stronach. Wymieniono okładzinę rękojeści, formy przypominające góry i ornament roślinny w postaci wijących się pędów. Biała i purpurowa skóra pełnią odmienne funkcje w zawieszeniu. Opis zamyka pokrowiec z wzorzystej tkaniny o czerwonym tle i jasnozielonej podszewce. Czytając tę sekwencję na głos, przechodzimy od stali przez skórę i kruszce aż po tkaninę. W rachunku darczyńcy wszystkie te materiały współokreślały tożsamość daru. Współczesna ekspozycja ograniczona do stali pominęłaby szczegóły, po których odbiorca mógł go rozpoznać.

Sąsiednie wpisy pokazują, do czego służyła taka dokładność. Inny zdobiony miecz ma nieco odmienną długość głowni, inne zawieszenie i inny pokrowiec. Kilka mieczy ma zbliżone sztychy. Zdobiona pochwa i obustronnie naostrzony sztych pasowałyby zatem do więcej niż jednego wpisu. Dopiero uwzględnienie określonej tkaniny i barwy zawęża wybór. Dziś muzeum posłużyłoby się numerem inwentarzowym i zdjęciami. Dawny pisarz dysponował wymiarami, liczbą sztuk, kolorami i położeniem ozdób. Kto widzi we wzmiankach o tkaninach jedynie świadectwo zbytku, pomija część dawnego systemu rozróżniania przedmiotów.

Długość kryje pouczającą pułapkę. Jeśli w tabeli bez komentarza przyjmiemy powszechnie znaną współczesną wartość shaku, otrzymamy zgrabny ułamek dziesiętny i złudzenie ścisłości. Trzeba najpierw ustalić, jakich przymiarów, jednostek i zasad pomiaru używano w danym czasie i miejscu. Mierząc zachowaną głownię, trzeba też wskazać punkty początkowy i końcowy. Długość całkowita z oprawą, długość samej głowni i długość współczesnej repliki są równie uprawnionymi danymi, lecz odpowiadają na różne pytania. Zachowanie pierwotnych jednostek w transkrypcji pozostawia informację, którą można porównać z innymi źródłami. Przeliczenie jest osobną czynnością wymagającą własnych założeń.

Miara z kości słoniowej barwiona na czerwono — N-83 — Muzeum Narodowe w Tokio — ColBase
Miara z kości słoniowej barwiona na czerwono — N-83 — Muzeum Narodowe w Tokio — ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio (ColBase).

Dlaczego kolory i okładziny są dowodami historycznymi

Wyobraźmy sobie odbiór przesyłki bez zdjęć i oświetlenia elektrycznego. Różnica między ozdobnym czerwonym pokrowcem a jasną podszewką miała wtedy praktyczną wagę. Dopiero po otwarciu pokrowca widać było szczegóły niewidoczne z zewnątrz. Zużyty pas można było wymienić, pozostawiając przy mieczu charakterystyczne metalowe okucie. Dwa bardzo podobne przedmioty w magazynie mogły mieć zupełnie różne historie napraw. Inwentarz utrwala moment, w którym konkretne elementy stanowiły całość. Nie gwarantuje, że każdy z nich pozostawał na swoim miejscu przez następnych dwanaście stuleci. Rozróżnienie to pozwala badaczom lepiej wykorzystać źródła, niż gdyby każde współczesne zdjęcie uznali za wierny obraz pierwotnego zespołu.

Dokument przechował także wiadomości o środowisku darczyńcy. Ktoś rozpoznawał rodzaje splotów i zakładał, że odbiorca lub jego personel zrozumie te rozróżnienia. Skóry podobne z wyglądu osobno wymieniano w zależności od ich przeznaczenia. Tkaninę uznano za wartą opisania nawet po odnotowaniu kosztownej głowni. W ten sposób dostrzegamy przedstawicieli kilku w większości anonimowych zawodów. Nie znamy imion ludzi, którzy wycięli poszczególne pasy, przygotowali pokrowce czy odebrali pakunki, ale staranne rozróżnianie akcesoriów świadczy o ich wiedzy. Tak opisany miecz był dziełem kilku środowisk rzemieślniczych, zanim trafił do skarbca.

Jest porównywalny problem ze słowem Tang. Ważne jest, czy pisarz używał nazwy dla stylu, wyglądu czy konkretnego przedmiotu oraz czy współczesny tłumacz dodał roszczenie o tym, skąd pochodzi dany obiekt. Rejestr zawiera związki, które nie stosują wszystkich identycznych sformułowań. Obiekty, rzemieślnicy, projekty, słowa i surowce podróżowały po Azji Wschodniej, czasami różnymi szlakami. Dowody, że motyw został podziwiany na sądzie w Nara jest doskonałym dowodem smaku tam. Przypisanie metalu, producenta lub całego zespołu do konkretnych zagranicznych warsztatów wymaga innego rodzaju demonstracji. Obiekt może posiadać kilka historii ruchu w tym samym czasie.

Zdjęcie, skarb i replika.

Szukając dziś miecza z Shōsōin, znajdziemy zaskakująco wiele wiarygodnych katalogów muzealnych prowadzących do reprodukcji. Warto badać je również jako samodzielne zabytki. Muzeum Narodowe w Narze kataloguje grupę reprodukcji mieczy ze skarbca pod numerem 253. W opisie egzemplarza zdobionego srebrem i złotem odróżnia przechowywany obiekt od dawniejszego pierwowzoru. Na japońskiej wystawie poświęconej odtwarzaniu skarbów Shōsōin przedsięwzięcie datowano na wczesną epokę Meiji i wskazano organizację wystawienniczą z Nary odpowiedzialną za kopię z 1875 roku. Data współtworzy historyczną wartość przedmiotu. Obserwatorzy z epoki Meiji zapisali, co uznali za istotne w znacznie starszym zabytku, i podjęli się przełożenia tych obserwacji na nowe dzieło.

Dekoracja modelu tego egzemplarza obejmuje motywy chmur, przedstawienia zwierząt w ruchu oraz wzory roślinne, rozmieszczone na całej powierzchni pochwy, a metalowe elementy zdobią jej długość. Dekoracja zmienia skalę w zależności od odległości – od ogólnego zarysu do pojedynczego motywu. Widoczna z daleka, pochwa dzięki metalowym elementom wydaje się podzielona. Zbliżając się, wzory roślinne ponownie łączą ze sobą sąsiadujące detale. Replika znajdująca się w muzeum umożliwia obserwację z obu perspektyw, nawet gdy oryginał znajduje się w innym miejscu. Jej istnienie nie uprawnia nas do umieszczania fotografii repliki obok odniesienia do starożytnej daty bez odpowiedniego podpisu. Podanie obu dat może przekształcić pozorną trudność w miniaturową historię badań nad rzemiosłem.

Znakomity materiał porównawczy stanowi przechowywana w Tokio, barwiona na czerwono linijka z kości słoniowej z VIII wieku, pochodząca ze skarbów Hōryūji. Należy do innej kolekcji i pełniła inną funkcję. Drobne zdobienia powierzchni oraz podziałka przy krawędzi łączą ornament z wyznaczaniem odcinków. Linijka przybliża kulturę materialną, w której inwentarz mógł notować jednostki mniejsze od szerokości palca. Nie dostarcza jednak brakującej kalibracji dla każdego pomiaru w spisie Tōdaiji. Właśnie dlatego, że można ustalić jej pochodzenie i historię kolekcji, nadaje się do porównań między przedmiotami z jednej epoki bez założenia, że leżała niegdyś na biurku pisarza.

Kara-tachi ze skarbca Shōsōin, zdobione złotem i srebrem, na fotografii z katalogu Muzeum Cesarskiego z 1932 roku
Kara-tachi ze skarbca Shōsōin, zdobione złotem i srebrem, na fotografii z katalogu Muzeum Cesarskiego z 1932 roku. Muzeum Cesarskie, Shōsōin Gomotsu Zuroku, tom czwarty, 1932.

Co trafia do skarbca

Znany widok z zewnątrz Shosoin zachęca gościa do wyobrażenia sobie, że czas po prostu zatrzymał się wewnątrz budynku. Jednak istnienie zapisu darowizn, adnotacji uzupełniających, nowoczesnych replik i opublikowanych badań technicznych wskazuje w przeciwnym kierunku. Ludzie wybierali obiekty, rejestrowali to, co widzieli, śledzili ruchy, sprawdzali materiały i znajdowali sposoby okazywania delikatnych rzeczy. Trzymanie czegoś przez ponad tysiąclecie jest następstwem decyzji. Obraz repozytorium ustanawia ustawienie dla tej pracy. Nie może ona ustalić nieprzerwanego pobytu w jednym przedziale dla każdej pozycji, która pojawiła się na jednej stronie listy darowizn.

To ma znaczenie, kiedy w narracji pojawia się słowo "przetrwanie". Cenna, zachowana konstrukcja, wciąż rozpoznawalna dla współczesnego badacza, korzystała z instytucji, która potrafiła konserwować zarówno materiały organiczne, jak i metal. Środowisko pogrzebowe może pozostawić po sobie żelazo, jednocześnie zmieniając jego kształt lub usuwając organiczną powłokę. Żaden z tych przedmiotów nie odzwierciedla typowego stanu miecza używanego w VIII wieku. Różne procesy konserwacji posortowały dowody, zanim historyk w ogóle się z nimi zetknie. Pojawia się pokusa, aby zestawić ze sobą dwór, który cenił sobie jaskrawe kolory, z północnym społeczeństwem, które wolało surowe żelazo. Taki kontrast w subtelny sposób przekształciłby różnicę w procesach konserwacji w różnicę w ludzkich preferencjach.

Ornamentyka przedstawiająca polowanie na srebrnym naczyniu ze Shosoin dostarcza cennego punktu odniesienia dla innego wnioskowania. Metale szlachetne, linie oraz motywy zwierzęce mogły zdobić zakrzywioną powierzchnię, która w ogóle nie przypomina pochwy miecza. Projektanci pracujący w różnych dziedzinach musieli mierzyć się z podobnymi problemami wizualnymi. Nie ma potrzeby zakładać, że ten sam rzemieślnik wykonał oba te przedmioty, ani przypisywać konkretnego motywu zwierzęcego do jednego królestwa. Śledzenie ornamentyki od metalowego naczynia do pochwy otwiera szersze pytanie o rozpowszechnianie wzorów. Ponadto, ukierunkowuje porównanie. Dowody stanowią obserwowalne metody obróbki powierzchni, a nie nieudokumentowana podróż konkretnego rzemieślnika.

Replika zdobionego kara-tachi ze skarbca Shōsōin wykonana przez Tamurę Sōkichiego — Muzeum Narodowe w Tokio — F-19823
Replika zdobionego kara-tachi ze skarbca Shōsōin wykonana przez Tamurę Sōkichiego — Muzeum Narodowe w Tokio — F-19823. Muzeum Narodowe w Tokio, ColBase. Dzieło Tamury Sokichiego. Licencja.

Pięć eksponatów w tokijskiej wystawie

Wystawa mieczy warabite w Muzeum Narodowym w Tokio daje niewielkie, lecz pouczające ćwiczenie w lekturze wykazu eksponatów. Lista zawiera pięć pozycji. Miecz z Hokkaido pochodzi ze stanowiska Kashiwagi Higashi, a dokładniej z pochówku Moizari nr 11 w Eniwie. Muzeum datuje go na VIII wiek i przypisuje do miejscowej kultury archeologicznej Satsumon. Drugi zabytek pochodzi z Tokushimy na wyspie Shikoku. Dwa kolejne wpisy dotyczą miejscowości w regionie Nagano, przy czym jeden opatrzono zastrzeżeniem co do podawanego miejsca znalezienia. Ostatni eksponat to dwudziestowieczna reprodukcja dawnego zabytku o nieznanym miejscu znalezienia. Oznaczenie wszystkich pięciu na mapie jako równorzędnych odkryć z epoki zniekształciłoby sens wystawy, której autorzy starannie wyjaśnili te różnice.

Zauważcie, jak nawet nazwy okresów się zmieniają, gdy wzrok przesuwa się w dół listy. Nazwa „Satsumon” jest odpowiednia dla znalezisk na Hokkaidō. „Asuka” i „Nara” pojawiają się jako chronologiczne określenia dla artefaktów znalezionych w innych regionach archipelagu. Wspólny wiek umożliwia porównania w całym tym obszarze geograficznym, nie zmuszając sekwencji archeologicznej z północy do przyjmowania terminologii administracyjnej używanej w stolicy. Dlatego zarówno nazwa, jak i data powinny znaleźć się w dobrym opisie. Ta sama data może odnosić się do społeczeństw o różnych zwyczajach pogrzebowych i odmiennych relacjach z dworem. Fakt, że to samo słowo pojawia się na dwóch etykietach, nie musi oznaczać, że obiekty dotarły do muzeum tą samą drogą.

Muzeum odnotowuje liczne znaleziska tego typu w grobach na północnym wschodzie, a także egzemplarze odkryte znacznie dalej na zachodzie. Jedną z omawianych hipotez wyjaśniających część zachodnich znalezisk są przesiedlenia ludności zwanej w źródłach dworskich Emishi. Istotne jest tu sformułowanie. Wyjaśnienie rozmieszczenia zabytków nie ustala tożsamości właściciela konkretnego niesygnowanego miecza. Przedmioty mogły podróżować z ludźmi, przechodzić z rąk do rąk lub pozostawać w rodzinie przez kilka pokoleń. Miejsce znalezienia określa, gdzie przedmiot złożono lub odkryto. Samo nie mówi, jak wytwórca określał własną tożsamość ani gdzie nauczył się rzemiosła.

Czy to jest początek zaokrąglenia?

Podręcznikowy rysunek potrafi nadać wczesnej historii miecza zwodniczo przekonujący kierunek. Na początku strony widzimy prostą głownię, na końcu mocno wygięte tachi. Kusi, by pomiędzy nimi umieścić miecz z północy i połączyć je strzałkami. Rzeczywiste przedmioty wymykają się takiej kolejności. Zawinięcie głowicy, kąt między rękojeścią a głownią i ciągły łuk grzbietu to trzy osobne cechy. Każda staje się mniej lub bardziej widoczna zależnie od obrotu zdjęcia lub skrótu perspektywicznego. Na powierzchni znalezisk widać też skutki uszkodzeń i przebywania w ziemi. Teza o historii krzywizny głowni wymaga wskazania, którą część porównujemy i w jakim stanie się zachowała.

Nawet przekonująca sekwencja dobrze datowanych przedmiotów nie rozstrzygnęłaby wszystkich kwestii. Dana forma mogła pojawić się w kilku miejscach, pozostawać w użyciu po upowszechnieniu się innej lub zniknąć ze znalezisk wraz ze zmianą zwyczajów pogrzebowych. Dobrze zachowany dar dworski może być starszy od niektórych pozornie prostych przedmiotów grobowych. Sama kolejność dat nie dowodzi też przekazywania umiejętności między warsztatami. Ciągłość to teza historyczna wymagająca ogniw pośrednich, kontekstu geograficznego i porównania kilku cech. Pytanie o cechy, które przemieszczają się razem, daje więcej niż przyznanie efektownemu wczesnemu okazowi tytułu pierwszej katany.

Sam metal daje jeszcze jedną lekcję o granicach fotografii. Zdjęcie z wykopalisk może pokazać ogólną sylwetkę, przerwę w obrysie czy kształt zachowanej metalowej rękojeści. Inwentarz może wymienić konkretny materiał powierzchni, który dziś trudno dostrzec. Żadne z tych źródeł samo nie określa składu chemicznego, twardości ani wewnętrznej budowy poszczególnych części. Badania konserwatorskie pozwalają postawić pytania materiałowe dotyczące konkretnego zabytku. Ich wyniki trzeba wiązać z identyfikacją próbki i ograniczeniami zastosowanej metody. Rozciągnięcie rezultatów uzyskanych na współczesnej replice na wszystkie oryginalne miecze skarbca zatarłoby właśnie te różnice, które zachowują opisy muzealne.

Dwa różne sposoby, aby spotkać osobę z VIII wieku

Najbardziej wymowne spotkania w dokumentach świątyni Todaiji to te, które dotyczą osób, które zauważyły jasnoszare podszewkę i uznały, że powinna ona być umieszczona w stałym rejestrze. Z drugiej strony, możemy spotkać się z osobami, które umieściły rozpoznawalny przedmiot w konkretnym grobie w Eniwa. Żadne z tych spotkań nie podaje imienia. Jedno opiera się na zapisach, a drugie na udokumentowanym kontekście archeologicznym. Między nimi znajdują się współcześni archeolodzy, rejestratorzy i konserwatorzy, których decyzje umożliwiają te wszystkie spotkania. Ich oznaczenia wymagają tak samo uważnego czytania jak same obiekty. Zgłoszona lokalizacja znalezienia, data przypisana kopii lub określnik przed nazwą miejsca mogą całkowicie zmienić historię, którą opowiadamy.

Aby przywrócić te wczesne miecze na nowo w centrum uwagi, umieść pod każdym zdjęciem trzy linie, wyobrażając sobie wystawę. Pierwsza linia powinna informować, co przetrwało, w tym konkretna cecha, która doprowadziła do identyfikacji. Druga linia powinna zawierać najwcześniejszy wiarygodny zapis lub miejsce odkopania. Trzecia linia powinna być zarezerwowana dla tego, co pozostaje nieznane. W przypadku skarbu z Nara, te linie będą opowiadać o ofierze, cennych materiałach oraz ograniczeniach identyfikacji w czasie. W przypadku miecza z Hokkaido, będą one mówić o zakrzywionej głowicy, grobie z VIII wieku oraz ograniczeniach, jakie to znalezisko może nam powiedzieć o późniejszych mieczach. Nagrodą jest stworzenie dwóch precyzyjnych historii, z których każda jest bardziej wnikliwa niż pojedynczy, bezpośredni opis, od prostych do zakrzywionych.

Najczęstsze pytania

Czym jest inwentarz mieczy skarbca Shōsōin?

Lista darowizn Todaiji składająca się z 756 grup rekordowych i pojedynczych przedmiotów, w tym mieczy, uchwytów, pasków i toreb. Opisuje prezent w określonym dniu.

Co sprawia, że miecz warabite jest rozpoznawalny?

Nazwa nawiązuje do zawiniętego końca rękojeści, przypominającego rozwijający się liść orlicy. Krzywizna głowni jest osobną cechą.

Gdzie znaleziono miecz warabite J-34274 z Muzeum Narodowego w Tokio?

Pochodzi z grobu nr 11 w Moizari na stanowisku Kashiwagi Higashi w Eniwie na Hokkaido. Muzeum datuje go na VIII wiek, na okres kultury Satsumon.

Czy wszystkie miecze warabite zostały znalezione w północnej Japonii?

Najbardziej znane są znaleziska z północy, lecz wystawa w Tokio dokumentuje także odkrycia z Nagano i Tokushimy. Dokładność informacji o miejscu znalezienia różni się zależnie od zabytku.

Czy wszystkie fotografie mieczy z Shōsōin przedstawiają dawne oryginały?

Niektóre pokazują nowoczesne reprodukcje. Nara National Museum identyfikuje swoją grupę repliki pod numerem kolekcji 253, więc data sfotografowanej pracy ma znaczenie.

Czy zawinięta głowica dowodzi, że zakrzywione tachi wywodzi się bezpośrednio z tego typu miecza?

Pommel i krzywizna ostrza opisują różne części. Historyczny związek wymagałby datowanych pośrednich dowodów wykraczających poza podobieństwo.

Filmy i wykłady

Metropolitan Museum of Art — Wprowadzenie do sztuki samurajów

Metropolitan Museum of Art — Ochrona japońskich dzieł sztuki w zbiorach zagranicznych

Karty zbiorów i dalsza lektura

Powiązane artykuły