Tantō z epoki Muromachi: datowana głownia, późniejsza oprawa i dokumentacja muzealna

Rok 1525. Numer: 91.2.54. Pierwszy z tych oznaczeń dotyczy ostrza, na którym widnieje sygnatura Kuniyoshiego, drugi odnosi się do przedmiotu w kolekcji nowojorskiego muzeum. Między nimi upłynęły wieki, zmieniło się otoczenie, twórczość artystów pracujących z zupełnie odmiennymi materiałami i podróż, której każdy etap nie został odnotowany na publicznej tabliczce w muzeum. Wszystko to bogactwo historii mieści się w gablocie, która jest wystarczająco mała, by zmieścić na biurku. Aby zrozumieć, czym jest tantō, warto zacząć od tego konkretnego egzemplarza w Metropolitan Museum of Art. Jego tożsamość łatwiej zrozumieć, jeśli damy jego różnym datom przestrzeń na rozwinięcie się.

Trzy długości jednego sztyletu.

Wpis dotyczący Kuniyoshiego podaje trzy wymiary, które mogą być mylące dla czytelnika poszukującego definicji japońskiego sztyletu. Obiekt ma łącznie 43,2 centymetra długości. Ostrze ma 34,2 centymetra długości. Krawędź tnąca ma 25,6 centymetra długości. Te trzy liczby są poprawne. Muzeum zmierzyło trzy różne wymiary tego samego przedmiotu. Ostrze, którego pióro (część trzonu) jest ukryte w rękojeści, należy do samego ostrza, natomiast rękojeść i pochwa stanowią całość. Klasyfikacja oparta na widocznej długości może zatem współistnieć ze zdjęciem katalogowym, które przedstawia znacznie dłuższy przedmiot.

Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.54, Metropolitan Museum of Art, widok 1.
Ostrze Kuniyoshiego oraz późniejsza oprawa. The Met, 91.2.54. Data 1525 odnosi się do stali. Ilustracja za uprzejmością The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Krótkie opisy w muzeum, dotyczące niektórych noży, wykorzystują trzydzieści centymetrów jako wygodny punkt odniesienia dla czytelnika. Zastosowane mechanicznie do całkowitej długości, spowodowałoby to, że dzieła Kuniyoshiego zostałyby sklasyfikowane w innej kategorii. Prawidłowe pierwsze pytanie brzmi: co dokładnie mierzy podana liczba. Nawet tak powszechne angielskie słowo „ostrze” ma w opisach muzealnych więcej niż jedno praktyczne znaczenie. Osoba oglądająca eksponat może zobaczyć tylko fragment jego metalowej konstrukcji, podczas gdy kustosz odpowiedzialny za poszczególne elementy może odnosić się do całości. Nagłówki w sekcji dotyczącej wymiarów pozwalają odróżnić te różne znaczenia.

Obiekt o takiej skali zachęca również do innego sposobu postrzegania. Na liście materiałów udostępnionej przez muzeum, jedwab i muszelka połówkowa znajdują się obok srebra, lakieru i stali. Te określenia odnoszą się do całości. Czytelnik nie może wywnioskować, czy muszelka została użyta do wykończenia ostrza metalowego, ani czy jedwab i srebro pochodziły z jednej pracowni. Odpowiednie opisy rozpoczynają się od wskazania elementów, którym muzeum przypisuje konkretne materiały. W przypadku braku takich informacji, kompleksowa lista pozostaje przydatna jako lista. Nie musi być przekształcona w fikcyjną relację o tym, jak pracował jeden artysta.

Głownia z okresu Muromachi w późniejszej oprawie

Inskrypcja, datowana starą czcionką, nadaje ostrzu Kuniyoshi rzadką przewagę chronologiczną. Data wskazuje na okres Muromachi. Muzeum Metropolitan w Nowym Jorku datuje zdobienia na XIX wiek. Porównując te daty, staje się oczywisty pewien pozorny błąd: ilustracja przedstawiająca cały egzemplarz, opatrzona opisem stroju z XVI wieku, wykorzystuje materiały pochodzące z późniejszego okresu, aby przedstawić wydarzenie z przeszłości. Ostrze jest dowodem na przynależność do określonego okresu. Zestaw, w formie, w jakiej jest udokumentowany w archiwach muzeum, mówi nam coś o dalszym życiu i historii starszego dzieła.

Późniejsze elementy montażowe zasługują na uwagę same w sobie. Ich wygląd może świadczyć o gustach właściciela, o środowisku społecznym, w którym eksponowano dany przedmiot, a także o renomie rzemieślnika, którego specjalizacja znacznie różniła się od pracy kowala mieczy. Mogą one nadal utrzymywać wcześniejszą klingę, nie udając przy tym rekonstrukcji oryginalnego montażu, który został dla niej wykonany. Zastępowanie słowa „późniejszy” słowem „niższy” z góry zakłada, że takie decyzje były złe. Nie ma powodu, aby twórczość artysty specjalizującego się w lakiernictwie, który pracował wieki później, powinna być mniej interesująca dla historyka sztuki japońskiej niż osoba, która podpisała ostrze.

Katalog wskazuje Kuniyoshiego jako autora ostrza, Toshimasę w odniesieniu do okuć, a Kajikawę w odniesieniu do pochwy. Te przypisania dotyczą konkretnych fragmentów i inskrypcji. Połączenie tych nazw w ramach jednego warsztatu skompresowałoby długą historię do niemożliwego spotkania. Strona ilustruje również wartość zachowania precyzyjnego sformułowania używanego przez muzeum, zwłaszcza w sytuacjach, gdy określenie szkoły artysty i szersze datowanie budzą wątpliwości. Można stwierdzić, że pochwa posiada inskrypcję Kajikawy, a całość jest skatalogowana jako wyposażona w elementy pochodzące z XIX wieku. Przypisanie konkretnego wydarzenia do dokładnego roku wymaga dodatkowych dowodów.

Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.54, Metropolitan Museum of Art, widok 2.
Kolejne ujęcie numeru 91.2.54, pochodzące z tego samego zapisu muzealnego. Obiekt łączy w sobie pracę specjalistów zajmujących się różnymi materiałami. Zdjęcie za uprzejmość udostępnione przez The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Gdzie należy umieścić termin „yoroi-dōshi”?

Yoroi-dōshi jest powszechnie tłumaczony jako "przebijacz zbroi". Jest to historyczny termin, który odnosi się do konkretnego rodzaju sztyletu, występującego w japońskich katalogach uzbrojenia. Nie jest to drugie imię dla każdego tantō z okresu Muromachi. Istnieją dokumenty, w których ta rozróżnienie jest wyraźnie wskazane. Katalogowy egzemplarz z Bizen, na którym widnieje imię Norimitsu, posiada inskrypcję z epoki Ōei, której pozostała część daty została uznana za nieczytelna. To informuje czytelnika zarówno o tym, co można było odczytać, jak i gdzie odczytywanie się urywało. Opis ten stanowi podstawę do historycznej analizy imienia, bez udawania, że ten fragment dostarcza pełnej daty.

Nazwa funkcjonalna może stać się myląca, gdy jest zbyt dosłownie przełożona na biogram. Sama w sobie nie mówi nic o tym, kto był właścicielem zachowanego przedmiotu, czy był on używany podczas konkretnej kampanii, ani co się z nim stało w danym zdarzeniu. To są odrębne twierdzenia, które wymagają dokumentów lub potwierdzonego pochodzenia. Problem ten ma odpowiednik w historii kostiumów: znajomość nazwy stroju jeździeckiego nie dowodzi, że jego właścicielka, która go zachowała, brała udział w wyścigu przedstawionym na pobliskim obrazie. W każdym przypadku, użyteczna kategoria staje się niepotwierdzonym zdarzeniem, gdy historyk pomija istotne zastrzeżenia.

Nazwa ta pozostaje obecna również w kontekstach, których odwiedzający mogą się spodziewać. Opisy przygotowane przez miasto Setouchi dotyczące wystawy amuletowych mieczy zawierają informację, że jeden z prezentowanych przedmiotów został zidentyfikowany jako yoroi dōshi. Dokument, w którym pojawia się ta informacja, dotyczy współczesnego rzemiosła, w tym prac różnych specjalistów. Pojawienie się tego słowa w tym miejscu nie przenosi tego przedmiotu z powrotem do średniowiecza. Pokazuje raczej, że słownictwo odnoszące się do historycznej formy może zyskać dalsze, artystyczne i ceremonialne znaczenie. Data, instytucja oraz udokumentowany cel wyjaśniają ten przykład bardziej precyzyjnie niż dowolne, dramatyczne objaśnienie w języku angielskim.

Starsza głownia w późniejszej oprawie

Kolejny sztylet Met, oznaczony numerem katalogowym 91.2.37, umożliwia przydatne porównanie z dziełem Kuniyoshiego. Jego ostrze pochodzi z XVI wieku, natomiast rękojeść – z drugiej połowy XVIII lub początku XIX wieku. Katalog podaje długość ostrza wynoszącą 29,5 centymetra oraz całkowitą długość 42,8 centymetra. Umieszczony obok egzemplarza 91.2.54, ten sztylet pokazuje, jak dwa przedmioty o niemal jednakowej całkowitej długości mogą posiadać ostrza o wyraźnie różnej długości widocznej części. Ponownie, jak w przypadku innego przedmiotu, zauważalna jest różnica między datą powstania ostrza a datą wykonania rękojeści, przy czym obie te daty nie wskazują na ten sam łańcuch własności.

Oba wpisy wskazują na darowiznę od Braytona Ivesa i W. T. Waltera w 1891 roku. Jest to dowód na wspólny rozdział w historii amerykańskich muzeów. Samo to nie pozwala jednak przypuszczać, że sztylety wcześniej znajdowały się w japońskiej kolekcji. Data nabycia odnosi się do konkretnego wydarzenia w działalności instytucji. Dokument, taki jak artykuł lub etykieta, zawierająca imię darczyńcy, może pomóc badaczowi w odnalezieniu dodatkowej korespondencji, spisków lub katalogów wystaw; w tym przypadku stanowi szczególnie obiecujący punkt wyjścia. Dopóki nie zostanie odnalezione bezpośrednie powiązanie dokumentalne, należy przyjąć, że wspólny darczyńca i wspólny rok nabycia oznaczają dokładnie to, co mówią.

Istnieje dalsza różnica między tym przypisaniem a tym, które przypisano Kuniyoshiemu. Jedna z ostrzy jest datowana w sposób ogólny, odnosząc się do wieku; druga natomiast posiada rok związany z jej inskrypcją. Wprowadzenie określenia "wiek" do arkusza kalkulacyjnego, na przykład jako rok 1550, może być wygodne do tworzenia wykresu, ale jest to jedynie umowna praktyka. Jeśli wykres prezentuje ten punkt jako udokumentowaną datę, ta umowna praktyka staje się fałszywym faktem historycznym. Zamiast tego, bardziej precyzyjnie oddaje prawdę przedstawienie zakresu dat lub proste stwierdzenie, że daty pokrywają się jedynie w przybliżeniu.

Niewielki jelec i sąsiadujące z nim elementy oprawy

Późniejszy nabytek do kolekcji Met, oznaczony numerem 2018.833.19a–j, wprowadza kolejne rozróżnienie. Tytuł katalogowy oddziela ostrze tantō od osadki, którą opisano jako chisagatana. Muzeum zwraca uwagę na niewielką rękojeść, cechę rzadko występującą w osadkach sztyletów. Zatem pojedynczy obiekt może być oznaczony jedną nazwą dla ostrza i inną dla jego zdobienia. Osoby przyzwyczajone do nadawania jednej nazwy całemu przedmiotowi mogą napotkać oba terminy w wyszukiwarce i błędnie wnioskować, że muzea nie zgadzają się co do tożsamości tego obiektu. W tym przypadku terminy odpowiadają na różne pytania w ramach jednego tytułu.

Głownia sztyletu (tantō) z oprawą typu chisagatana, 2018.833.19a–j, Metropolitan Museum of Art, ujęcie 1
Sztylet z XIX wieku z okładkami zdobionymi techniką chisagatana. The Met, 2018.833.19a–j. Zdjęcie za uprzejmością Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Ten element montażowy datowany jest na połowę lub drugą połowę XIX wieku. Ciemny lakier zdobią motywy przedstawiające motyle i kwiaty drzewa paulowni, akcentowane muszlami abalonowymi. Na rękojeści znajdują się elementy wykonane ze skóry i tzw. plastru (płyty z dolnej szczęki wieloryba). Te elementy tworzą wiele różnych powierzchni, które współgrają ze sobą w bardzo niewielkiej przestrzeni. Kolor muszli może się zmieniać w zależności od kąta padania światła, natomiast czarne tło podkreśla wyraźne obramowanie zdobień. Na nieruchomym zdjęciu relacja ta może wydawać się zastygła. Seria ujęć pozwala przynajmniej zacząć rozumieć, dlaczego ten sam motyw mógł wyglądać inaczej dla osoby przechodzącej obok wystawy.

Kwiaty i motyle zasługują na opis przed podjęciem jakichkolwiek interpretacji. Formę roślinną można rozpoznać bez konieczności udowadniania przynależności do jakiejkolwiek rodziny. Powtórzenia mogą uporządkować powierzchnię, niezależnie od tego, czy artysta celowo odwoływał się do jakiegoś tekstu literackiego. Ustalenie konkretnego patrona, tematu lub tekstu wymaga dokładniejszego porównania formalnego oraz poparcia w dokumentach. Katalog, który podaje nazwę botaniczną, umożliwił zadanie bardziej precyzyjnego pytania. Nie zwalnia to jednak historyka z obowiązku poszukiwania dowodów na poparcie interpretacji symbolicznej lub biograficznej.

Ostrze do sztyletu (tantō) z osadą (chisagatana); 2018.833.19a–j, Metropolitan Museum of Art, widok 2.
Kolejne ujęcie tego samego zestawu. Muzeum identyfikuje między innymi lakier, muszelki abaloni, płatki błękitnika oraz skórę płaszczki jako materiały, z których został wykonany. Zdjęcie za uprzejmość The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Kiedy lista materiałów staje się zapisem historii.

Na papierze, sztylet może wydawać się dziełem jednego wybitnego twórcy. Obraz się zmienia, gdy przywracamy do kontekstu informacje o materiałach i technikach. Kolekcja Kuniyoshi obejmuje ostrze z sygnaturą, zdobione elementy oraz lakierowaną pochwę. Późniejsza, zdobiona oprawa "chisagatana" wprowadza elementy pochodzące z morza na jej powierzchnię. Całość prezentuje się jako efekt połączenia wielu rodzajów wykwalifikowanej pracy. Możemy dostrzec, że współpraca była obecna nawet w sytuacjach, gdy dokumentacja nie zachowała imion osób, które dostarczały lakier, przygotowywały muszle czy obrabiały drewno, na którym widoczna jest wykończenie.

Żądania dotyczące lokalizacji geograficznej również wymagają podobnego podejścia. Fragment abalonu w pochwie jest dowodem na materiał zidentyfikowany przez tę kolekcję. Sam w sobie nie wskazuje jednak konkretnego miejsca wydobycia. Zastosowanie określonej nazwy metalu w katalogu potwierdza jedynie, że muzeum używa tej nazwy dla danego składnika. Nie dostarcza natomiast wyników analiz laboratoryjnych każdego widocznego elementu. Historyczne określenia, wizualne identyfikacje i pomiary analityczne – wszystko to ma wartość; każdy z nich reprezentuje inny rodzaj autorytetu. Autor może wyraźnie zaznaczyć te różnice, po prostu podając informację, która instytucja dokonała identyfikacji oraz jakie dowody opublikowała.

Cztery sposoby na interpretację fotografii muzealnej.

Zacznij od ogólnego przeglądu, aby zrozumieć związek między poszczególnymi elementami. Następnie przyjrzyj się bliżej, aby zobaczyć, co fotograf chciał uwidocznić. Później wróć do numeru katalogowego, aby sprawdzić, czy oba obrazy przedstawiają ten sam obiekt, czy też powiązane elementy. Na koniec, przeczytaj ponownie opis, mając w pamięci te obrazy. Ten ostatni krok często ma największe znaczenie. Jasny detal, który wydawał się być złotem, może okazać się częścią kompozycji zawierającej kilka różnych metali; opis może identyfikować złoto w całości, ale nie precyzować jego lokalizacji w konkretnym detalu, który miałeś na uwadze.

Na ekranie łatwo stracić poczucie skali. Interfejs internetowy może powiększyć fotografię noża tak, że zajmuje tyle samo miejsca, co zdjęcie długiego miecza. Nacięcie, ledwo widoczne przy normalnej odległości oglądania, może zdominować ekran. Jest to zaleta podczas badania zdobień, ale wada, gdy porównuje się wizualny efekt przedmiotów w pomieszczeniu. Powrót do ogólnych wymiarów umiejscawia detale w rzeczywistej przestrzeni. Różnica między dwoma i pół centymetra krawędzi a czterdziestoma trzema centymetrami całego przedmiotu, umieszczonego w ramie, przestaje być abstrakcyjna, gdy czytelnik wyobrazi sobie te proporcje razem.

Interfejs kolekcji jest sam w sobie wyborem. Obiekty, które posiadają zdjęcia, docierają daleko poza galerię, podczas gdy równie pouczające dzieła, oparte jedynie na zapisach tekstowych, pozostają stosunkowo niezauważalne. W tym eseju, dzieła Kuniyoshiego i chisagatana można pokazać z różnych perspektyw; szesnastowieczne porównanie można zanalizować, analizując jego opis w muzeum. Liczba ilustracji odzwierciedla dostępną dokumentację. Nie jest to miara względnego znaczenia, piękna ani typowości tych trzech obiektów. Wystawa, z której cała zawartość pochodzi z wyników wyszukiwania obrazów, odziedziczyłaby ten uprzedzenie w zasadzie niezauważalnie.

Sześć pytań dotyczących dat, nazw i terminów.

Dlaczego ten muzealny obiekt o wymiarach 43,2 centymetra nazywany jest tantō?

Figura o wymiarach 43,2 centymetra przedstawia całość. Krawędź, której wymiar podany jest w tym samym polu, ma 25,6 centymetra. Muzeum Met również podaje trzecią wartość dotyczącą ostrza, łącznie z trzonem. Klasyfikacja staje się zrozumiała, gdy każdy wymiar pozostaje powiązany z częścią przedmiotu, którą opisuje.

W którym okresie działalności Kuniyoshi datowany jest na rok 1525?

Data odnosi się do ostrza. Katalog Metropolitan Museum datuje zdobienia na XIX wiek i identyfikuje inskrypcje związane z okuciami oraz pochwą oddzielnie. Zatem, cała całość stanowi doskonały dowód na kontynuację historii japońskiego miecza z okresu Muromachi, a jego późniejszy wygląd nie może być bezkrytycznie odniesiony do roku 1525.

Czy każdy sztylet z okresu Muromachi to yoroi-dōshi?

Numer. Yoroi-dōshi to bardziej precyzyjne historyczne określenie. Katalog, który wyraźnie stosuje ten termin do konkretnego, zidentyfikowanego egzemplarza, może być podstawą do dyskusji na temat tej kategorii. Datowanie z okresu Muromachi lub fotografia krótkiego ostrza same w sobie nie stanowią dowodu, że można przypisać taką etykietę innemu przedmiotu w kolekcji, a tym bardziej, że można przypisać mu historię użytkowania.

Co wyróżnia uchwyt o nazwie "chisagatana" w przykładzie z Metropolitan Museum?

Metropolitan Museum of Art zidentyfikował małą osłonę rękojeści miecza w zbiorach o numerze katalogowym 2018.833.19a–j i zwraca uwagę na jej występowanie w tego typu oprawie. Tytuł obiektu dzieli go na kategorię dotyczącą ostrza oraz inną dotyczącą rękojeści. Jego zdobienia oraz powierzchnia pokryta lakierem mogą być analizowane jako samodzielne dzieła sztuki z XIX wieku.

Co mówi nam data powstania pamiątek – 1891 rok – o sztyletach?

Numery katalogowe 91.2.54 i 91.2.37 wskazują na tych samych darczyńców oraz rok pozyskania. Te informacje wskazują na związek w historii instytucji, która przedmioty te otrzymała. Dodatkowe dokumenty byłyby potrzebne, aby ustalić, kiedy obiekty te po raz pierwszy znalazły się razem, kto osadził poszczególne ostrza oraz czy wcześniejsi japońscy właściciele znali się wzajemnie.

Czy zdjęcia mogą pomóc w ustaleniu identyfikacji herbu rodowego?

Zdjęcie może dokumentować powtarzający się motyw i pokazywać jego umiejscowienie. Muzeum identyfikuje motyle i drzewo pałowni na późniejszym montażu, o którym mowa. Połączenie konkretnej formy graficznej z daną rodziną lub właścicielem wymaga dodatkowych dowodów, takich jak udokumentowane zamówienie, zgodne źródło historyczne lub zidentyfikowany obiekt o potwierdzonym pochodzeniu.

Etykieta z więcej niż jednym autorem.

Wyobraźcie sobie, że na kartce pocztowej trzeba umieścić opis dla numeru 91.2.54. Dokładny opis może podać nazwisko Kuniyoshiego oraz rok 1525, odróżnić późniejsze oprawy i wskazać numer katalogowy, który pozwoli odbiorcy odnaleźć fotografie. Dodatkowym zdaniem można by dodać informacje o lakiernictwie i zdobieniach metalowych, co dałoby późniejszym artystom miejsce w tej historii. Już to byłoby bardziej wierne przedmiotowi niż rozbudowana narracja o średniowiecznym właścicielu, wymyślona jedynie, by wypełnić lukę w jego udokumentowanej historii.

Najbardziej satysfakcjonującą rzeczą, jaką można odnieść z oglądania tantō w muzeum, jest często jego niechęć do przypisania go do konkretnej daty. Na ostrzu zachował się napis z jednego okresu, montaż pochodzi z innego, a imię darczyńcy z jeszcze innego. Poszczególne elementy pozostawały ze sobą w pewnej relacji tak długo, że możemy je teraz postrzegać jako pojedynczy obiekt. Analiza każdego z nich oddzielnie pozwala odzyskać pełnię całości. Stara klinga zyskuje udokumentowaną historię po jej powstaniu, a drobne dzieła zdobione lakierem, muszlą i metalem odzyskują swoich autorów, materiały i miejsce w sztuce japońskiej.

Filmy muzeum

Muzeum Metropolitainskie — Japońska Broń i Japońska Estetyka

Muzeum Brytyjskie – ewolucja japońskiej mieczy samurajskich w ciągu 1000 lat | Kącik Kuratora S10 Ep11

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły