De zwaardencollectie van de Ashikaga-shoguns: Yoshiteru, tachi als diplomatieke geschenken en de meibutsu van Muromachi

Een collectie van het shogunaat in beweging.

Een van de beste aanknopingspunten voor de verzameling van de Ashikaga-shoguns is tegenwoordig een zwaard dat die verzameling ooit verliet. Het Nationaal Museum van Tokio bewaart een tachi, gesigneerd door Nagamitsu uit Bizen. Het zwaard draagt de naam Daihannya, ontleend aan een boeddhistisch geschrift. Het nationale erfgoedregister brengt het in verband met Ashikaga Yoshiteru, Miyoshi Nagayoshi en Oda Nobunaga, voordat het in handen kwam van de Tokugawa en vervolgens van de Okudaira. Wie vraagt van welke familie het nu eigenlijk was, ziet over het hoofd waaraan het voor elk van hen zijn waarde ontleende. Het ontleende zijn aanzien deels aan de mogelijkheid het te ontvangen van iemand van wie anderen zich de band met het stuk zouden herinneren. Voor de elite van de Muromachiperiode kon een voorwerp juist op de dag dat het een huis verliet een van zijn voornaamste functies vervullen.

In een moderne collectiecatalogus zijn zulke omzwervingen soms verrassend moeilijk te volgen. Hetzelfde zwaard kan in de index staan onder de naam van de smid, een inscriptie, een bijnaam of de instelling die het nu bewaart. Een historische tekst kan het aanduiden met de naam van degene van wie het afkomstig was. In een Engelse vertaling kunnen al die betrekkingen verschralen tot één werkwoord: het «behoorde» iemand toe. Door ze uit elkaar te houden komt de verzameling van de Ashikaga stukje voor stukje in beeld. Er zijn verslagen van plechtigheden, officiële erfgoedbesluiten, herkomstgeschiedenissen in musea, verzamelaarszegels op andere soorten kunstwerken en plaatselijke overleveringen over de shoguns. Elk beantwoordt andere vragen. Een bruikbaar beginpunt is één bij naam bekende tachi waarvan de huidige identiteit vaststaat.

Daihannya Nagamitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Daihannya Nagamitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio (ColBase).

Waarom de naam verwijst naar zes honderd rollen.

De naam van de maker, Daihannya Nagamitsu, plaatst dit zwaard in de geschiedenis van de Osafune-school in de provincie Bizen, in wat nu de prefectuur Okayama is. De plaats die het zwaard in de geschiedenis van verzamelingen innam, kwam later. Het digitale museum van Tokyo vermeldt een verband tussen een waardering van zeshonderd kan en zeshonderd delen van de 'Grote Perfectie van Wijsheid'-soetra. 'Daihannya' verwijst naar dat specifieke religieuze geschrift. In dit verhaal is de naam gebaseerd op een gemeenschappelijk getal. Het impliceert niet dat de soetra op de staal is gegraveerd, of dat het zwaard afkomstig was uit de bibliotheek van een tempel en in bezit kwam van de shogunaal familie. De intellectuele sprong van een waardering naar de naam van een boeddhistische tekst is een onderdeel van de culturele geschiedenis van dit object.

Wat kan zo'n toespeling doen voor een eigenaar? Het gaf het zwaard een gedenkwaardige identiteit onafhankelijk van een technische beschrijving van het temperpatroon. Een luisteraar herinnert zich misschien zeshonderd volumes, zelfs als ze deze Nagamitsu niet konden onderscheiden van een andere in een kamer. Een goed geïnformeerd publiek zou ook het spel tussen wereldse beoordeling en een religieuze tekst kunnen waarderen. Het account van het museum geeft een verklaring voor een naam. Het bevat geen bonnetje voor een verkoop. Door het bedrag te behandelen als het geld dat een bepaald shogun daadwerkelijk overhandigde, of om te zetten in een moderne vraagprijs, zouden twee bijkomende claims worden ingevoerd waarvoor deze verklaring geen bewijs levert.

De inscriptie, de persoonlijke naam van het object en zijn nationale schataanduiding behoren tot drie verschillende perioden van erkenning. Een Bizen smid had een identiteit in een middeleeuwse wereld van workshops. Een individueel werk kreeg een reputatie onder latere houders. Een modern systeem van bescherming van de culturele eigendom gaf het overlevende object een officiële status. Een nauwkeurige korte bijschrift kan alle drie behouden. Een misleidende zou Nagamitsu kunnen omschrijven als een Nationale Schat voor Yoshiteru. Die zin zou eeuwen telescoopen, later eigendom veranderen in een commissie en een moderne juridische categorie geven aan de oorspronkelijke maker. Het verschil doet er zelfs toe voor een bezoeker die nooit de technische woordenschat van Japanse zwaarden wil leren.

Wat twee officiële beschrijvingen elk vermelden

Leg de erfgoeddatabank eens naast de beschrijving van e-Museum. Het Japanse aanwijzingsbesluit noemt Yoshiteru en Miyoshi Nagayoshi uitdrukkelijk bij de vroege geschiedenis van het zwaard. De Engelstalige museumtekst houdt het bij de ruimere formulering dat het volgens de overlevering aan de Ashikaga toebehoorde, en volgt het dan naar Nobunaga. Beide beschrijven de overdracht aan Tokugawa Ieyasu in verband met Anegawa in 1570 en de schenking aan Okudaira Nobumasa in verband met Nagashino in 1575. De versies hoeven elkaar niet tegen te spreken. De ene instelling vat de vroege overdrachten korter samen dan de andere. Door ze naast elkaar te lezen doen we recht aan zowel de genoemde namen als de voorzichtigheid waarmee elke bron zich uitdrukt.

De jaartallen dateren blijken van erkentelijkheid. Op zichzelf bewijzen ze niet waar men de kling bij die gelegenheden droeg, wie haar daar in handen had of hoe het zwaard in dat jaar gemonteerd was. Het verschil lijkt misschien gering totdat men de gebeurtenis probeert uit te beelden. Een kunstenaar kan de overhandiging levendig schilderen, maar zou veel zichtbare details aan vergelijkingsmateriaal of aan eigen verbeelding moeten ontlenen. Een conservator kan de twee data in de herkomstgeschiedenis opnemen en toch in het midden laten waar de schenking plaatsvond. Zo blijft de historische daad van het belonen herkenbaar, ook wanneer de tastbare omstandigheden van de overdracht niet meer te reconstrueren zijn.

De verhuizing naar de Okudaira geeft ons ook een ander uitkijkpunt op waarde. Van de donorkant gezien, kostte een geschenk het bezit van een uitzonderlijk stuk. Van de kant van de ontvangende familie gezien, maakte het een relatie met Ieyasu duurzaam binnen het huishouden. Een afstammeling kon een verhaal vertellen over erkenning die niet afhankelijk was van het nog steeds bezitten van een brief in zijn originele verpakking of op een levende getuige. Toch kon het zwaard naarmate de tijd verstreek ook nog andere documentaire ondersteuningen verwerven. Een latere inventaris die de naam herhaalt bewijst dat het huishouden het bleef herkennen. Zijn getuigenis over de oorspronkelijke gelegenheid moet worden afgewogen volgens datum en toegang tot eerdere bewijzen.

Eén familienaam in verschillende collecties

De term Ashikaga verbergt een opeenvolging van beschermheren met sterk verschillende levens. De eerste shogun Takauji behoort tot de veertiende eeuw. Yoshimitsu, Yoshinori en Yoshimasa bezetten verschillende punten in de vorming van een beroemd lichaam van geïmporteerde kunst. Yoshiteru was het dertiende shogun, actief in een zestiende-eeuwse politieke wereld waarin de familie Miyoshi een grote kracht was. Er was geen enkele Ashikaga verzamelaar die de hele geschiedenis van begin tot eind onderzocht. Een collectie gekoppeld aan het huis kon stukken en reputaties van eerdere generaties erven zonder dat elk object erin persoonlijk was gekozen, gezien of gebruikt door elke heerser.

Het harnas dat het Metropolitan Museum met Takauji in verband brengt, maakt dat tijdsverloop zichtbaar. Het verwijst naar de stichter en staat los van de zestiende-eeuwse gebeurtenissen die hieronder aan bod komen. Voor harnassen bestaan eigen soorten bronnen, zoals overleveringen over schenkingen en, waar ze bewaard zijn gebleven, inscripties of stukken over eigendomsoverdracht. De foto is waardevol omdat hij naast het zwaard van Nagamitsu een ander soort voorwerp uit een andere generatie plaatst. Moderne vertellingen geven het shogunaat vaak één beeld voor zijn hele lange geschiedenis. Wie de data uit elkaar houdt, kan zien hoeveel van het aanzien waarop een latere shogun kon terugvallen al voor zijn geboorte was opgebouwd.

Het harnas (yoroi) van Ashikaga Takauji (1305–1358), 14.100.121a–e
Het harnas (yoroi) van Ashikaga Takauji (1305–1358), 14.100.121a–e. Metropolitan Museum of Art (Open Access).

The National Diet Library's Japan Search tentoonstelling over de Higashiyama schatten toont hoe een familieverbinding eruit ziet in een medium dat een eigendomszegel kan dragen. Merken geassocieerd met Yoshimitsu en Yoshinori overleven op werken van schilderkunst en kalligrafie. Hun opname in een verslag van Yoshimasa's collectie laat ons verschillende generaties zien in hetzelfde visuele veld. Een zegel kan aantonen dat een object is gemarkeerd in een bepaalde verzameltraditie. Het lezen van de vorm, formulering en plaatsing vergt expertise. Zelfs een goed geïdentificeerd merk kan ons niet vertellen dat elk gerelateerd werk in hetzelfde huis bleef tot het leven van de laatste Shogun. Het geeft de historicus echter iets specifieks om verder te onderzoeken dan een prestigieuze achternaam.

Een kamer en haar bewaarders

Accounts van Higashiyama verzamelen introduceert de doboshu, gecultiveerde medewerkers wiens expertise bestond uit de evaluatie en weergave van Chinese werken. Chinese goederen, of karamono, kunnen worden gewaardeerd voor verenigingen die werden geleerd en onderhouden in Japan. De National Gallery of Victoria's account van Soami vestigt de aandacht op zijn kennis van zowel Yoshimasa's collectie als hoe objecten bij een bepaalde gelegenheid moeten worden gerangschikt. Een kamer was één manier om een verzameling in woorden te zetten zonder te spreken. Wat gekoppeld was, wat bekendheid kreeg en wat uit het zicht werd gehouden kon een gast iets vertellen over het oordeel van de gastheer.

Voor zwaarden met een eigennaam is dit een bruikbare vergelijking, zolang men haar grenzen in het oog houdt. Een schildering met het zegel van een shogun levert ander materieel bewijs dan een stalen kling met de signatuur van een smid. Een handleiding of verslag over het tentoonstellen van Chinese voorwerpen biedt geen grond om alle zwaarden die de Ashikaga zouden hebben bezeten bij elkaar op één plank van een villa te plaatsen. De overeenkomst schuilt in een maatschappelijk verband. Een heersersfamilie steunde op het geoefende geheugen van anderen om uitzonderlijke werken te onderscheiden, ze overtuigend te presenteren en hun oordeel aan bezoekers over te brengen. Tot de geschiedenis van een shogunale verzameling behoren dus ook bedienden, tussenpersonen en bezoekers. Hun namen staan zelden zo prominent in een museumtitel als die van de heerser.

Wat het verslag van een officieel bezoek kon vastleggen

Een bezoek van een shogunaal gezagvoerder aan een machtig huis, een *onari*, bood een gelegenheid voor gastvrijheid en de uitwisseling van eerbetoon. Een door het Sakai City Museum georganiseerde tentoonstelling over de Miyoshi familie omvatte een getuigenis van het bezoek van Yoshiteru aan een woonhuis van de Miyoshi familie. De catalogus is opmerkelijk informatief over datums. De gebeurtenis dateert uit de zestiende eeuw. De tentoongestelde tekst van Arai is toe te schrijven aan de vroege Edo-periode en bevindt zich in het archief van het Keizerlijk Huis. Een nabijgelegen item in de tentoonstelling is een brief van Miyoshi Nagayoshi, gedateerd 1561. De kopie, de brief en de gebeurtenis kunnen allemaal deel uitmaken van een betrouwbaar verslag, maar de datum op het label van het ene item mag nooit zonder nadere overweging overgedragen worden naar een ander.

Een verslag van een officieel bezoek legt andere accenten dan een hedendaagse museuminventaris. Het kan de voorrang tussen de deelnemers vastleggen, wie wie ontving, in welke volgorde de geschenken werden aangeboden en hoe het onthaal verliep. In een inventaris die geordend is naar maker en afmetingen verdwijnt veel daarvan, terwijl juist de herkenning van voorwerpen eenvoudiger wordt. Wie een bepaald zwaard zoekt, heeft beide ordeningen nodig. Een geschenk dat slechts als tachi vermeld staat, kan veel zeggen over rang en tegelijk vrijwel niets over de identiteit van het stuk. Een beroemde kling uit een veel latere verzameling kan een heel eigen naam hebben, terwijl van een eerdere overdracht de bijzonderheden ontbreken. Om beide bronnen met elkaar te verbinden is een ander gemeenschappelijk aanknopingspunt vereist dan alleen het woord zwaard.

Er is een verdere reden om dergelijke bezoeken serieus te nemen. Gastvrijheid kan relaties blootleggen die een lijst van conflicten in het ongewisse laat. Formele eerbetonen waren het waard om te organiseren tussen mensen wiens belangen niet samenvielen. De kosten van de voorbereidingen voor een hooggeplaatst gast, de reeks handelingen die schriftelijk werden vastgelegd, en het bewaren van een kopie na afloop, laten zien dat een ontmoeting een betekenis had in het geheugen en een precedent schiep. Het werk zou verloren gaan als men Yoshiteru uitsluitend zou lezen in het licht van zijn latere neergang. Het interpreteren van een ceremonie als bewijs van permanent harmonieuze relaties zou eveneens onverstandig zijn. Het bezoek vertelt ons wat de deelnemers op een bepaald moment samen hebben gekozen om te laten zien.

De zwaardvechtende shogun en Tsukahara Bokuden

Yoshiteru’s faam als zwaardvechter levert een ander soort verband op. De stad Kashima beheert het graf van Tsukahara Bokuden en houdt de bijbehorende overleveringen levend. In haar beschrijving van het graf vermeldt ze als overgeleverde traditie dat hij Yoshiteru en diens broer Yoshiaki onderwees. De plaatselijke erfgoeddocumentatie volgt bovendien een nog levende traditie en haar geschreven bronnen. Dat zegt veel over de plaats die de gebroeders Ashikaga in het geheugen van Kashima innemen. Het maakt van een geïnventariseerde kling nog niet het specifieke zwaard dat tijdens een les werd gebruikt. De naam van een meester, de geschiedenis van een school en de materiële identiteit van een tachi vergen elk een ander onderzoek.

Het onderscheid wordt bijzonder belangrijk rond Yoshiteru’s dood in Kyoto in 1565. Dramatische vertellingen over zijn laatste uren nodigen lezers uit om beroemde zwaarden in één tafereel samen te brengen. Een scène die de reputatie van de shogun treffend samenvat, blijft bij uitstek in het geheugen hangen. Voor de identificatie van een bepaalde kling heeft een collectiehistoricus een gedateerde getuigenis nodig die deze van andere klingen onderscheidt, plus een aantoonbaar verband tussen de beschrijving en het bewaarde stuk. Een veel later verhaal kan een uitstekende bron zijn voor het aanzien van de shogun in de tijd waarin het werd verteld. Alleen al door een bijzonder beroemd voorwerp te noemen, vult het geen hiaten in eigentijdse eigendomsgegevens.

Mikazuki Munechika biedt een concreet geval om dit te toetsen. Een moderne Japanse overheidsbeschrijving vermeldt de band met Hideyoshi’s voornaamste echtgenote, bekend als Kōdaiin, en de daaropvolgende overdracht aan Tokugawa Hidetada. De tachi met die naam is als voorwerp in Tokio identificeerbaar en de latere weg naar het huis Tokugawa is te volgen. Geen van beide gegevens plaatst het zwaard op zichzelf in 1565 in de handen van Yoshiteru. De leemte vóór Kōdaiin dient zichtbaar te blijven totdat een andere bron haar opvult. De naam werkt hier in verhalend opzicht twee kanten uit. Dankzij de naam is een werkelijk voorwerp door verschillende bronnen heen te volgen. Tegelijk kan juist zo’n herkenbaar voorwerp gemakkelijk opduiken in het verhaal over iemand anders.

De sporen die een verandering van handen overleven

Een bijzonder bruikbare documentvorm voor latere lezers is de oshigata, een tekening of afwrijving die de klingangel en andere voor de maker belangrijke kenmerken vastlegt. Het hier afgebeelde gedigitaliseerde album is een latere documentatiebron die toegankelijk is via de Nationale Parlementsbibliotheek. Het belang ervan schuilt in de vergelijkingen die het mogelijk maakt. Een tekening kan de plaatsing van schrifttekens, een omtrek en andere herkenningspunten bewaren, ook als het zwaard later van eigenaar wisselt. Een kopie van een tekening geeft dezelfde kenmerken via een tussenstap door. Vaststellen hoe het blad dat voor ons ligt zich verhoudt tot het erop genoemde stalen voorwerp is dus een afzonderlijke historische opgave.

継平押形 : 附・本阿弥光徳同光温押形集 (gedigitaliseerde opname 3), Nationale Parlementsbibliotheek van Japan
継平押形 : 附・本阿弥光徳同光温押形集 (gedigitaliseerde opname 3), Nationale Parlementsbibliotheek van Japan. Nationale parlementsbibliotheek van Japan.

Een rijkversierde montuur kan een eigen geschiedenis krijgen. Ze kan voor bewaring of tentoonstelling van de kling worden gescheiden, hersteld, vervangen of in een kist worden ondergebracht. De hier afgebeelde montuur voor een aan riemen gedragen zwaard laat ter vergelijking zien hoe zo’n geheel als zelfstandig voorwerp bewaard kan blijven. De afbeelding stelt niet de oorspronkelijke uitdossing van Daihannya voor. Die kanttekening laat juist een interessante mogelijkheid open die in een spectaculairder bijschrift verloren zou gaan. Opeenvolgende eigenaars konden hetzelfde beroemde staal in verschillende monturen aan verschillende gezelschappen tonen. Een hedendaagse foto van de kale tachi kan al die ontmoetingen niet reconstrueren. De montuur, de kling en een geschreven bericht over een schenking vragen elk om een eigen historische beoordeling.

Montage voor een Slung Zwaard (Itomaki-tachi Koshirae) met Opbergdoos; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, view 1
Montage voor een Slung Zwaard (Itomaki-tachi Koshirae) met Opbergdoos; 2023.735.6a–e, Metropolitan Museum of Art, view 1. Metropolitan Museum of Art.

Als u op een museumetiket de naam van een shogun tegenkomt, lees de zin dan eens twee keer. Let eerst op de namen, dan op de werkwoorden. Vervaardigen, bezitten, volgens overlevering bezitten, schenken, erven, officieel aanwijzen en in bewaring geven drukken verschillende relaties uit tussen mens en voorwerp. De nabijheid die een beroemde naam lijkt te suggereren wordt vaak interessanter zodra het precieze werkwoord terugkeert. De beloningen in verband met Anegawa en Nagashino laten bij Daihannya Nagamitsu zien hoe de kling een rol kreeg die ze nooit had kunnen vervullen als particulier bezit dat voor altijd op dezelfde plank bleef liggen. Doordat het zwaard van hand tot hand ging, konden volgende generaties zich de verplichtingen tussen families blijven herinneren.

Men hoeft deze zwaarden dan ook niet uitsluitend als kunstwerk of uitsluitend als bestuurlijke bron te bestuderen. De schittering van een patroon dat met Nagamitsu in verband werd gebracht, hielp kenners om uitzonderlijk werk te herkennen. In de overlevering van een waardebepaling bleef een boeddhistische getalsverwijzing bewaard die lezers van het geschrift konden begrijpen. Een plechtig geschenk bracht het voorwerp in een nieuwe relatie. Een kopiist, conservator of nakomeling koos vervolgens welke delen van die geschiedenis bewaard zouden blijven. De overgeleverde sporen van de Ashikagacollectie zijn het rijkst waar zulke activiteiten elkaar raken. Een zwaard dat het huis verliet kan meer vertellen over het gezag van de shogun dan een reeks vermaarde namen die wij ons achteraf bij elkaar in één vertrek voorstellen.

Veelgestelde vragen

Welk zwaard is gekoppeld aan Ashikaga Yoshiteru in officiële collecties?

Het nationaal register van cultureel erfgoed vermeldt voor Daihannya Nagamitsu de namen Yoshiteru en Miyoshi Nagayoshi. Het museum bewaart bovendien een traditie van eigendom door de Ashikaga-familie.

Waarom heet het zwaard Daihannya Nagamitsu?

Het museum verbindt een herinnerde waardering van zes honderd 'kan' aan de zes honderd delen van de 'Grote Volmaaktheid van Wijsheid'-soetra.

Wat betekent meibutsu voor een Japans zwaard?

Het identificeert een object met een gevestigde reputatie en naam. De persoonlijke naam, de toeschrijving aan Smith, de voormalige eigenaren en de moderne culturele aanduiding zijn afzonderlijke informatie.

Wat waren de Higashiyama schatten?

De term verwijst naar de verzameling die geassocieerd wordt met Yoshimasa en eerdere Ashikaga beschermheren, met name geïmporteerde kunstwerken. Zegels en inventarislijsten documenteren delen van de geschiedenis ervan.

Leerde Tsukahara Bokuden Yoshiteru?

Kashima City behoudt dit als een traditie. Het verslag is een bewijs van hoe deze relatie herinnerd wordt, zonder daarbij een specifieke zwaard of een bepaalde les te noemen.

Hoe heeft Daihannya Nagamitsu de familie Okudaira bereikt?

Het Tokyo museum registreert een geschenk van Nobunaga tot Ieyasu in 1570 en een latere presentatie van Ieyasu aan Okudaira Nobumasa in 1575.

Films en lezingen

徳川美術館チャンネル — 秋季特別展「名物」 展覧会見どころ紹介 徳川美術館

Japanese Art Society of America (JASA) — Samoeraipracht: zwaardbeslag in Japan tijdens de Edoperiode (lezing van Markus Sesko)

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen