Hoe een kling een beroemde naam krijgt: meibutsu in albums en inventarissen

Een bloem in een zeshoek is een verrassend klein ding om de identiteit van een nationale schat te dragen. Op de kling genaamd Kikkō Sadamune is het motief op de tang, het deel dat normaal wordt verborgen door de grip. Een bezoeker die naar het hele mes kijkt, ziet het misschien nooit. Nog minder zou die bezoeker een handtekening lezen Sadamune naast de bloem. Het Nationaal Museum van Tokio identificeert het werk als ongetekend. De beroemde naam combineert een zinspeling op de schildpad-achtige omtrek en een toeschrijving aan een maker. Het ene deel verwijst naar een waarneembaar teken, het andere naar een identificatie die wordt onderhouden door een historische traditie. Samen klinken ze als een handtekening. Ze zijn bewijs van een andere en veel interessanter soort.

Japanse musea beschikken over een rijke woordenschat voor zwaarden die een eigen naam dragen. Een gids van het Nationaal Museum van Kyoto introduceert de benamingen gō en meibutsu en legt uit dat een naam kan verwijzen naar een vroegere eigenaar of naar een verhaal over het werk. Een bezoeker zou meibutsu heel goed kunnen weergeven als ‘beroemd voorwerp’. Toch drukt een eigennaam meer uit dan bewondering. Dankzij die naam blijft hetzelfde stuk metaal herkenbaar wanneer het in handen van een andere familie overgaat, een ander montuur krijgt of in een andere taal wordt beschreven. Een naam kan ook de herinnering bewaren aan een prijs, een afbeelding of een gebeurtenis waarvan een hedendaagse beschouwer op het oppervlak geen spoor kan ontdekken. In het museum zijn zulke verschillen te onderzoeken, inventarisnummer voor inventarisnummer.

Zijaanzicht van Kikkō Sadamune, met de tang links
Kikkō Sadamune, F-20107. De uitleg van de kleine gravure is afkomstig van het objectenregister; de volledige weergave toont het gehele lemmet. Bron: Nationaal Museum van Tokio (ColBase). Gebruiksvoorwaarden van ColBase en bronvermelding.

Een naam aan de verborgen kant van een object

Kikkō Sadamune behoort tot de Tokyo collectie met F-20107. Het instituut plaatst het in de veertiende eeuw en registreert een bladlengte van 70,9 centimeter. Op de Japan Search-aggregatie van het museumrecord, kan zelfs een lezer die het werk tegenkomt door middel van een vertaalde titel de originele Japanse en de collectie die het item leverde terugkrijgen. Het woord voor ongetekende begeleidt een toeschrijving aan Sadamune. Er is geen paradox. De schrijver van de plaat kan uitdrukkelijk de afwezigheid van een ingeschreven naam erkennen en nog steeds de maker identificeren aan wie het werk is toegewezen. Het verwijderen van het woord ongetekend om een soepeler label te maken zou eigenlijk informatie wegnemen bij de lezer.

Er is een tweede val in de relatie tussen beeld en naam. Beschrijvingen van de kleine gegraveerde figuur verwijzen naar zowel een bloem als een omliggende zeshoek. Een Engelse schildpad kan een lezer een materiaal of een uitgebreid patroon laten verwachten dat het blad bedekt. Hier geeft het woord de omtrek van een teken aan. Een algemene foto van de gehele lengte is goed geschikt om de oriëntatie en proporties van het object te herkennen en minder geschikt om dat kleine detail te onderzoeken. De museumbeschrijving doet noodzakelijk werk. Als een foto-editor de naam specifiek wil illustreren, is de juiste vraag welke afbeelding het relevante gebied op voldoende schaal omvat. Eenvoudigweg vergroten van de hele foto op de gedrukte pagina hoeft niet te beantwoorden.

Het is de moeite waard om de bescheiden omvang van het bewijsmateriaal te laten bestaan. Een motief kan uitleggen waarom een traditionele naam zinvol was voor generaties mensen. Het dateert niet van de eerste keer waarop iemand de naam heeft uitgesproken. Een verslag van die eerste gelegenheid zou een gedateerde getuige vereisen, misschien een inventaris onder een bekende hand of een brief waarin iedereen de verwijzing al begrijpt. Zelfs zo'n brief stelt gewoonlijk alleen vast dat de term op een bepaalde datum in gebruik was. Het gemak waarmee de moderne lezer de aantrekkingskracht van een uitleg kan zien is anders dan het moment van naamgeving. De kloof tussen beide is goed terrein voor historisch onderzoek.

Toen het ene zeshonderdtal aan het andere deed denken

Daihannya Nagamitsu geeft een getal een rol die net zo onderscheidend is als de kleine gravure in het eerste voorbeeld. Het tachi, toegeschreven aan de Bizen-smid Nagamitsu, bevindt zich in Tokyo, onder nummer F-19789. Bronnen van het Nationaal Instituut voor Cultureel Erfgoed en Japan Search stellen dat de naam van het zwaard verband houdt met een waardering van zeshonderd kan tijdens de Muromachi-periode. Dit cijfer wekte de gedachte op aan zeshonderd delen van de 'Grote Voltooiing van Wijsheid'-soetra. Het punt is een verband dat gelegd werd tussen twee manieren van tellen. Een lezer die op zoek is naar een passage uit een boeddhistische tekst die fysiek op het blad is gegraveerd, zou al een verkeerd spoor volgen. De bronnen verbinden een geldwaarde met de omvang van een tekst.

Lange kling van Daihannya Nagamitsu op een donkere achtergrond
Daihannya Nagamitsu, F-19789. De catalogus vermeldt de overlevering die een taxatie met een soetra in verband brengt. Bron: Nationaal Museum van Tokio (ColBase). Gebruiksvoorwaarden van ColBase en bronvermelding.

Dit is een zeer bijzondere manier voor een kunstwerk om een prijs in omloop te houden. De catalogus hoeft de bezoekers niet te vertellen wat het vandaag op een markt zou kosten. Het vertelt hen waarom iemand een bepaalde naam onvergetelijk kon vinden. Om het nummer als resultaat van een vroegtijdige veiling te behandelen, moet worden aangetoond dat er een transactie heeft plaatsgevonden op de aangegeven voorwaarden. Een waardering kan een opvallend oordeel van de waarde vertegenwoordigen zonder opname van een uitwisseling van geld. Een moderne omrekening zou nog meer veronderstellingen introduceren over valuta's, koopkracht en de datum die wordt vergeleken. Geen van deze operaties is nodig om de verbale vindingrijkheid te waarderen die de naam naar voren bracht.

Dat het getal zeshonderd twee keer in het verhaal voorkomt, is soms makkelijker te onthouden dan de titel van het geschrift. Ook zo werkt een naam. Een korte uitdrukking kan de ene toehoorder op het spoor van een boeddhistische tekst zetten en de andere aan de taxatie van een beroemd bezit doen denken. Een tentoonstelling kan beide groepen concrete aanknopingspunten bieden. Het bijschrift kan de rekeneenheid noemen, uitleggen wat er de tweede keer geteld wordt en aangeven dat het museum zo het verband verklaart. Een foto van het voorwerp heeft dan een heel ander doel. Zij laat zien bij welk object het verhaal hoort. De catalogus licht een verband toe dat het oog niet zelfstandig kan waarnemen.

De lijst van Kamer 13 in het Nationaal Museum van Tokio plaatst dit tachi in verband met Koryū Kagemitsu. Beide werden uitgelicht in dezelfde tentoonstellingsperiode. De maker, datum en registratienummer voor elk van beide kunnen worden achterhaald uit de afzonderlijke kolommen. Voor het onderzoek naar de benaming is dit een bijzonder nuttige, kleine presentatie. Beide messen worden gevierd, en beide aanduidingen geven een individuele naam, maar het herhalen van de uitleg van het eerste voor het tweede zou de beschikbare informatie ongeldig maken. Hun plaatsing naast elkaar is een handigheid voor een modern bezoeker. Het heeft geen invloed op de vraag of degenen die in eerste instantie een van de messen gebruikten, de verhalen achter de andere kenden of er gebruik van maakten.

Een draak die van plaats veranderde

De Engelse naam Little Dragon Kagemitsu kan de aandacht van een lezer vestigen op een gravure. Het Japanse museumverslag van Koryū Kagemitsu beschrijft een draak en beschrijft het uiterlijk van zijn hoofd dat naar buiten gluurt. Japan Search verklaart ook het effect ten opzichte van het onderste deel van het blad en de geschiedenis van verkorting. De twee beschrijvingen hebben een focus op de relatie van het beeld met zijn omgeving. Het zou makkelijk zijn om dat te veranderen in een simpel verhaal over een vakman die uitdrukkelijk een kleine draak snijdt voor de bijnaam. De bronnen geven ons een subtielere geschiedenis, waarin veranderingen in een object kunnen veranderen hoe een reeds bestaand beeld het oog raakt.

Het lemmet van de Koryū Kagemitsu in profiel, met de basis in beeld
Koryū Kagemitsu, F-130. Het museum dateert het werk op 1322; die datum is niet direct gekoppeld aan de oorsprong van de bijnaam. Bron: Nationaal Museum van Tokio (ColBase). Gebruiksvoorwaarden van ColBase en bronvermelding.

Het museum dateert het werk met opmerkelijke precisie naar het jaar dat overeenkomt met 1322. Deze datum is afkomstig van een inscriptie en de identificatie van dit zwaard. Die precisie mag niet door associatie worden overgedragen naar de geschiedenis van de bijnaam. Een tentoonstellingsomschrijving kan beide stukken informatie in één korte zin plaatsen. Een essay kan expliciet vermelden dat de datum betrekking heeft op het vervaardigen of inscriptie van het werk, terwijl de datum van de bijnaam apart moet worden vastgesteld. Dezelfde zorgvuldigheid is vereist in kunsthistorische studies van portretbijnamen en manuscripttitels. Een moderne naam kan een uitstekend middel zijn om een oud object te identificeren, zonder dat deze tevens tijdgenoot is van de periode waarin het is gemaakt.

Wie zo'n voorwerp in een album opneemt, moet een keuze maken. In een tekening van het hele voorwerp blijft zichtbaar waar de draak zich bevindt, maar is hij misschien te klein om te herkennen. Een detailstudie maakt het gegraveerde figuurtje leesbaar, maar vertelt de lezer niet altijd waar het staat. Een paginagrote afbeelding met een inzet en een aanduiding van de plaats van het detail kan iets laten zien wat geen van beide afbeeldingen afzonderlijk overbrengt. Zelfs wanneer twee oudere afbeeldingen getrouw zijn overgenomen, is zo'n schikking een moderne redactionele interpretatie. Geef bij het citeren afzonderlijk de bron van de volledige omtrek, de herkomst van het vergrote detail en de bron die de naam verklaart. Een latere lezer kan de interpretatie dan ter discussie stellen zonder de identificatie kwijt te raken.

Een register dat in de stem van iemand anders spreekt

Het Kyōhō Meibutsuchō wordt vaak aangehaald in beschouwingen over beroemde zwaarden. Het nut ervan komt bijzonder goed uit in de museumbeschrijving van de Ishida Masamune. Die tekst somt niet eenvoudigweg een reeks beroemde mannen op, maar geeft aan wanneer de beschrijving aan het register is ontleend. Het zwaard ging via Ukita Hideie en Ishida Mitsunari over op Yūki Hideyasu. Een andere naam in het register verwijst naar sporen op het voorwerp. Zulke details bieden iemand die later een catalogus samenstelt twee afzonderlijke aanknopingspunten: wat kunnen we te weten komen over het voorwerp, en hoe heeft een bepaalde bron het beschreven? Het register is zelf een getuigenis, met een eigen invalshoek en geschiedenis.

Wie voor dit lemmet een index samenstelt en twee namen aantreft, heeft een praktisch probleem. Staat het alleen onder Ishida Masamune, dan vinden lezers die de oudere naam kennen het wellicht nooit. Krijgt elke naam een eigen objectvermelding, dan telt een historicus het lemmet later misschien dubbel. Een doeltreffende oplossing is één vaste aanduiding voor het werk te gebruiken en bij iedere naamvorm de bronnen te noemen waarin hij voorkomt. Een digitale catalogus kan dat verband expliciet maken. In een historisch album volstaat soms een aantekening naast een tekening. Een zoekresultaat dat de tekening toont maar de aantekening afsnijdt, kan het verband verbreken. Wie wil nagaan hoe een naam is doorgegeven, heeft de hele vermelding nodig, ook de tegenwoordig weinig bekeken marges.

Het beroemde korte mes genaamd Iwakiri Nagatsuka Tōshirō biedt een heilzaam voorbeeld van waar een briefje onafgemaakt achter te laten. Japans e-Museum registreert een vorm van de naam in de Kyōhō compilatie. Het beschrijft de associatie van het werk met Natsuka Masaie en latere eigenaren, maar laat de oorsprong van Iwakiri onzeker. Het registreert ook een certificaat uit 1648. Een gewetensvolle curator kan alle drie de feiten presenteren zonder dat het certificaat het niet-getraceerde deel van de naam bewijst. De schijnbare betekenis van een woord vereist ook niet dat we een incident verzinnen om het uit te leggen. In dit geval is onzekerheid een voorwerp van overgedragen kennis. Zijn bewaring in het museumrecord verdient evenveel zorg als de spelling van een gevierde eigenaar.

Het monster in de catalogus

Dōjigiri Yasutsuna brengt ons naar een soort naamgeving die musea hanteren met zorgvuldig gekozen werkwoorden. Het Tokyo object draagt een handtekening en heeft een inventarisnummer, F-19931. Zijn associatie met Minamoto no Yorimitsu en de monsterlijke Shuten Dōji wordt gerapporteerd als een legende opgenomen in de Kyōhō compilatie. Het bestaan van het register, de overleving van een mes en de circulatie van een verhaal zijn drie historische stellingen waarvoor men verschillende bewijzen kan zoeken. De catalogus vereist niet dat de lezer het bestaan van een monster bewijst voordat hij het verhaal serieus neemt. De tekst maakt de overdracht van het verhaal als een historisch onderwerp op zichzelf beschikbaar.

Het gebogen blad van Dōjigiri Yasutsuna in de Tokyo collectie
Dōjigiri Yasutsuna, F-19931. De foto identificeert het overlevende werk in verband met de geregistreerde legende. Bron: Nationaal Museum van Tokio (ColBase). Gebruiksvoorwaarden van ColBase en bronvermelding.

Een tentoonstelling van geïllustreerde verhalen kan daarom een voorstelling van de ontmoeting naast een moderne foto van het blad, met een apart etiket voor elk presenteren. In een schilderij kan de kunstenaar details selecteren of overdrijven om een hoofdpersoon te identificeren en een aflevering leesbaar te maken. De foto registreert een specifiek object op een bepaald moment. De gedeelde naam kan de bezoeker vertellen waarom de twee beelden in dezelfde kamer zijn zonder het schilderij te veranderen in een technische illustratie van het blad van het museum. Dit is een onderscheid met gevolgen voor de manier waarop werken worden gereproduceerd. Lezers verdienen te weten of een afbeelding een historisch verhaal illustreert of het oppervlak van een overlevend object documenteert.

Er is een aangename vergelijking in de Japan Search gallery samengesteld door de National Diet Library. Het brengt foto's van overlevende bladen samen, illustraties van genoemde werken uit oudere boeken en catalogusrecords in meer dan één taal. Een illustratie van Onimaru, bijvoorbeeld, wordt bijgeschreven op een compilatie bewerkt door Matsudaira Sadanobu. De galerie identificeert in een publicatie uit 1940 afzonderlijk een foto van een andere met de naam tachi. De datum van een afgedrukt beeld is bewijs over de publieke carrière van een naam. Het hoeft niet dateren van het object, het verhaal of de vroegst bekende tekening. Een online thematische galerij kan deze afzonderlijke carrières in hetzelfde gezichtsveld brengen zonder hun verschillen te wissen.

Een museumindex die uitsluitend van eigennamen uitgaat, zou nog een wezenlijk kenmerk van deze groep moeilijk kunnen vastleggen. Twee stukken op de lijst voor zaal 13 werden in de uitgelichte titels aangeduid met hun maker en categorie, zonder beroemde eigennaam. Aan de hand van hun inventarisnummers zijn ze goed te identificeren. Dat onderscheid doet ertoe als we uit bewaard gebleven albums over vermaarde werken willen afleiden hoe vaak zwaarden een naam kregen. Zo'n album selecteerde van meet af aan op bekendheid. De inhoud is dus geen willekeurige steekproef uit het bezit van een familie. Een boedelinventaris, een register van vermaarde stukken en een tentoonstelling van nationale schatten zijn drie verschillende selecties. Het is interessant als alle drie hetzelfde voorwerp vermelden. Waar de selecties uiteenlopen, zegt een weglating misschien evenveel over de samensteller als over de reputatie van het lemmet.

Wat een los albumblad meedraagt

Stel je voor dat je één blad uit zo'n boek in een leeszaal brengt zonder binding. Een lange omtrek overleeft, en ernaast staat een bekende naam. Alvorens het blad een datum te geven zou men de titelpagina, de publicatiegegevens en, indien mogelijk, het bewijs dat het blad behoort tot die kopie willen. Alvorens een object te identificeren zou men op zoek gaan naar een handtekening, een begeleidende notitie of een referentie die kan worden afgestemd op een institutioneel record. Een illustratie geplakt in een later album kan een veel oudere afbeelding behouden. Een handgeschreven identificatie door een verzamelaar kan belangrijk bewijs van ontvangst zijn, zelfs als het een onjuiste identificatie van het oorspronkelijke object blijkt te zijn.

In die setting kan een beroemde naam zich bijna gedragen als een miniatuur archief. Kikkō behoudt aandacht voor een klein teken. Daihannya behoudt een intellectuele uitwisseling tussen religieus leren en waardering. Koryū behoudt de indruk van een draak in een bepaalde positie. Dōjigiri maakt de relatie tussen een overlevend werk en een verhaal onmogelijk te overzien. Elke naam opent een onderzoek, en elk vraagt om een ander soort bevestiging. Men kan een merk fotograferen, een register lezen, de formulering van museumbijschriften vergelijken of een geïllustreerd verhaal traceren. Er is weinig reden om te verwachten dat de eerste van deze procedures, hoe precies ook, alle vragen zullen beantwoorden die door de anderen worden gesteld.

Aan het eind van een museumbezoek, probeer één van deze werken twee labels te geven. Op de eerste, schrijf alleen de identificatie die nodig is om het object terug te krijgen: instelling, toetreding, maker of attributie, en gevestigde naam. Op de tweede, schrijf wie de uitleg van die naam meldt en wat voor soort bewijs ze citeren. Het eerste etiket moet doelbewust kort zijn. Het tweede kan een meningsverschil, een datumbereik, een legende of een simpele erkenning van onzekerheid moeten bevatten. Beiden samen houden doet recht aan de mensen die deze identificaties onderhouden, en aan de specifieke stukken staal die, lang na het verdwijnen van enkele van hun vroegste getuigen, nog steeds deze namen een adres geven.

Vragen over werken met een eigennaam

Kan een ongetekend zwaard nog steeds geassocieerd worden met de naam van een beroemde persoon?

Ja. Het museum in Tokio vermeldt dat de Kikkō Sadamune, F-20107, ongesigneerd is en schrijft het werk toe aan Sadamune. De eigennaam verwijst naar een motief op de angel. Een toeschrijving, een signatuur en een eigennaam geven elk iets anders aan.

Waarom verwijst de naam Daihannya naar een boeddhistische tekst?

De institutionele rekening associeert een waardering van zeshonderd kan met de zeshonderd volumes van de Grote Perfectie van Wijsheid Sutra. Het nummer koppelt een historisch waardeoordeel aan de titel van een tekst.

Heeft de datum 1322 vastgesteld wanneer Koryū Kagemitsu zijn naam kreeg?

Het is de datum die het museum geeft voor het mes. De associatie met een drakengravure verklaart de naam; een gedateerd gebruik van die naam zou een ander soort bewijs zijn.

Wat kan het Kyōhō register ons vertellen over Ishida Masamune?

Het Japanse e-Museum haalt het register aan voor een reeks overdrachten en voor een andere naamvorm die verwijst naar sporen op het werk. Die gegevens kunnen zo aan een specifieke bron worden toegeschreven, in plaats van ze voor te stellen als gevolgtrekkingen van een moderne beschouwer.

Wordt de Shuten Dōji episode op dezelfde manier gedocumenteerd als het zwaard?

Het museum beschrijft het gesigneerde werk onder F-19931 en vermeldt de episode met het monster als een legende die in de Kyōhō-compilatie is overgeleverd. Bewijs dat een verhaal de ronde deed en bewijs dat een voorwerp bewaard bleef, beantwoorden verschillende historische vragen.

Is de betekenis van elk deel van een beroemde naam bekend?

Nee. In het dossier voor Iwakiri Nagatsuka Tōshirō identificeert het museum historische eigenaren en een certificaat van 1648 terwijl de oorsprong van Iwakiri onopgelost blijft. Een gedocumenteerde eigenaar regelt niet elk element van de naam.

Films van musea

Metropolitan Museum of Art — Het Japanse zwaard en de Japanse esthetiek

Japanese Art Society of America (JASA) — Samoeraipracht: zwaardbeslag in Japan tijdens de Edoperiode (lezing van Markus Sesko)

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen