De familie Gotō door de generaties heen: Een Tokugawa daishō als archief

Twee namen op de monteringen van een Japans zwaard kunnen door tien generaties van elkaar gescheiden zijn. De lange en korte zwaarden die ooit behoorden tot de collectie van de familie van de Tokugawa-shogun, nu in het Metropolitan Museum of Art, bieden precies zo'n geval. Gotō Tokujō wordt in verband gebracht met kleine gouden ornamenten en handvatten van nevenwapens; Gotō Mitsuyoshi met de stootborden (tsuba). Het museum rekent hen tot de vijfde en vijftiende meesters van hun lijn. Voor een eigenaar die naar de samengestelde zwaarden kijkt, kunnen beiden tegelijk aanwezig zijn. Voor een historicus vereist het samenbrengen van hen in dezelfde zin meerdere eeuwen.

Het paar verschijnt in de archieven van The Met onder inventarisnummers die beginnen met 36.120.412 en 36.120.413. De kling van het lange zwaard wordt gedateerd in de zestiende eeuw. De kling van het korte zwaard behoort tot de late veertiende of vroege vijftiende eeuw. De monteringen (koshirae) worden toegeschreven aan de negentiende eeuw. Dit zijn drie afzonderlijke chronologische uitspraken nog voordat we zijn begonnen de levens van de metaalkunstenaars te beschrijven. Hoe kan het museum dit dan een paar noemen? Het antwoord ligt in wat men deed met geërfde werken en in het soort eenheid dat een latere opdrachtgever kon creëren.

Begin met de werkwoorden op het label

Lees de makersvelden van de catalogus hardop voor. Een kling is voorzien van een inscriptie. Bepaalde monteringen worden toegeschreven. Een stootbord draagt een inscriptie die een kunstenaar noemt. Andere onderdelen staan vermeld onder een andere naam. Deze werkwoorden doen ertoe. Een inscriptie hoort bij een oppervlak; een toeschrijving hoort bij een argument over auteurschap. De twee kunnen elkaar ondersteunen, maar de ene mag niet verdwijnen in de andere wanneer de informatie wordt verkort voor een bijschrift. Een enkel label met 'door Muramasa' zou een groot deel van het artistieke werk aan het geheel zonder auteur laten.

De vermelding in de collectie voor alleen het lange zwaard is bijzonder nuttig. Het onderdelenrecord identificeert de kling met een Muramasa-inscriptie, schrijft ornamenten en een handvat van een nevenwapen toe aan Tokujō, en identificeert het stootbord met Mitsuyoshi. Het verbindt ook de greepring (fuchi) en de greepkap (kashira) met Yokoya Munekuni. Die laatste naam voorkomt een verleidelijke fout. Een ensemble waarin een beroemde familie twee keer verschijnt, is nog steeds een samenwerkingswerk waarin andere kunstenaars een plaats hebben. Een verslag dat alleen als familiebiografie is geschreven, zou de bijdragen van Gotō nauwkeurig kunnen beschrijven terwijl het Munekuni stilzwijgend wist.

Probeer nu eens één enkel zelfstandig naamwoord door de catalogus te volgen. Als het onderwerp het stootbord is, verschillen de relevante kunstenaar en datum van die welke aan de lange kling zijn gekoppeld. Als het onderwerp de gehele montering is, is 'negentiende eeuw' zinvol, terwijl de oudere onderdelen geschiedenissen behouden die voorafgaan aan hun assemblage. Als het onderwerp het paar als verzameleenheid is, worden de associatie met de familie Tokugawa en de latere schenking door Mansfield belangrijk. Het object is niet dubbelzinnig geworden. De onderzoeker heeft geleerd om van een zin te vragen zijn onderwerp in het oog te houden.

Wat vijf generaties en vijftien generaties betekenen

Gotō Yūjō stichtte de school in de vijftiende eeuw. The Met beschrijft een traditie van kleine monteringen in gekleurde metalen en verbindt Yūjō, met een expliciet voorbehoud, aan het patronaat van Ashikaga Yoshimasa. Een genealogie kan een lange reeks werken ordenen en lezers helpen relaties te vinden die visuele inspectie alleen zou missen. Het kan een historicus ook in de verleiding brengen om zich een ononderbroken opeenvolging voor te stellen van individuen die aan dezelfde werkbank aankomen en een onveranderlijk recept volgen. De bewaard gebleven labels stellen een artistieke opeenvolging vast. Het zijn geen werklijsten of inventarissen van een specifieke werkplaats.

Een generatienummer geeft een plaats in een genoemde lijn. Het vertelt een lezer niet hoe oud een individuele kunstenaar was toen een stuk werd gemaakt, welke assistenten deelnamen of hoe een ontwerp werd overgedragen. De frase 'vijfde generatie' heeft derhalve een zorgvuldig begrensde waarde. Het is genoeg om aan te tonen waarom twee genoemde makers niet oog in oog kunnen hebben samengewerkt aan een negentiende-eeuwse opdracht. Het vertelt ons niet wie de oudere gouden stukken heeft herwonnen of geselecteerd voor een nieuw ensemble. Die beslissingen vereisen hun eigen documentatie.

Denk aan een manuscriptalbum dat is samengesteld met tekeningen van kunstenaars uit verschillende eeuwen. De datum van de band zou veel later kunnen zijn dan elke afzonderlijke tekening. Het album een coherent werk noemen vereist niet dat de bijdragers ervan als tijdgenoten worden behandeld. De band, selectie en rangschikking hebben op zichzelf historische waarde. Een montering die oud goud naast latere stootborden plaatst, biedt een vergelijkbare uitdaging. De rangschikking kan artistieke afstamming en de smaak van een opdrachtgever eren, terwijl verschillen in leeftijd, auteurschap en medium zichtbaar blijven voor een lezer.

Een tweede Tokugawa-collectie, en een ander idee van orde

Er is nog een groep in The Met die gescheiden moet worden gehouden van het gemonteerde paar. Het museum identificeert graaf Mito Tokugawa als de negentiende-eeuwse verzamelaar van een collectie die de eerste vijftien meesters van de Gotō-hoofdlijn vertegenwoordigt. Voor die groep is het organisatieprincipe de volgorde van de kunstenaars. Voor de gemonteerde daishō is het directe principe de relatie tussen een lang en een kort zwaard. Twee collecties die de naam Tokugawa dragen, kunnen elkaar verduidelijken zonder dezelfde collectie of het product van dezelfde opdracht te worden.

De organiserende vorm in de Mito-collectie is de mitokoromono. In het verslag van The Met bestaat een bijpassende set uit een kozuka, een kōgai en een paar menuki. Drie categorieën omvatten dus vier afzonderlijke stukken. De titels van de vermeldingen noemen ook aanvullende items die geassocieerd worden met de bewaard gebleven sets. Dit is een goede plek om te weerstaan aan het vertalen van de term in een eenvoudige objecttelling. Een catalogus kan een bijpassend paar groeperen als één element van een schema en toch de twee componenten afzonderlijk registreren voor inventarisatie en conservering.

Set zwaardmonteringen (Mitokoromono) met twee extra mesgrepen (Kozuka) en een paar greepornamenten (Menuki); 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e, Metropolitan Museum of Art, weergave 1
Gotō Renjō-aanwinst uit de Mito-serie. De groep behoort tot een stamboomcollectie, gescheiden van de Tokugawa daishō die in de tekst wordt besproken. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

De set die geassocieerd wordt met Renjō, hier vertegenwoordigd in collectiefoto's, draagt de inventarisstam 45.24. Het record identificeert de zeventiende eeuw. Een reeks letters en cijfers in het inventarisnummer identificeert onderdelen veel nauwkeuriger dan het woord 'set' alleen. Door ze als een groep te bekijken, kan elk stuk zijn plaats innemen in een duurzaam ontwerp. Het bekijken van dezelfde beelden als documentatie van afzonderlijke stukken helpt verklaren waarom een museum zoveel identificatoren nodig heeft. Een record dat beide manieren van kijken kan ondersteunen, heeft twee taken tegelijk uitgevoerd.

Set zwaardmonteringen (Mitokoromono) met twee extra mesgrepen (Kozuka) en een paar greepornamenten (Menuki); 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e, Metropolitan Museum of Art, weergave 2
Achterzijde van het hierboven afgebeelde handvat van het nevenwapen, met de gegraveerde zijde. De catalogus behandelt verwante monteringen als een ensemble met behoud van individuele onderdeelnummers. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Voor een historicus van het verzamelen is de Mito-reeks evenzeer een bewijs over de samensteller als over de kunstenaars. Het kiezen van vertegenwoordigers van vijftien generaties drukt de wens uit om continuïteit te zien. Het nodigt uit tot vergelijking langs een lijn van afstamming en geeft elke selectie een plaats voor of na een andere. Het laat ook zaken weg die een andere verzamelaar wellicht had gewild: werken georganiseerd op motief, regionale relaties, de bijdragen van verschillende specialisten aan één compleet ensemble. Die omissies zijn geen gebreken. Ze vertellen ons welke vraag deze specifieke collectie was ontworpen om aan de kijker voor te leggen.

Een donkere achtergrond, een veld van punten, een glinstering van goud

Het museum verbindt de Gotō-traditie met gekleurd reliëf geplaatst tegen een donkere achtergrond van shakudō, een koper-en-goudlegering, en met de fijn gearticuleerde achtergrond genaamd nanako. In de complete daishō hebben de latere stootborden een getrapt, concaaf profiel en een subtiel gepunkteerd oppervlak. Een bezoeker kan volgen hoe een verdiept gebied het licht breekt en hoe een achtergrond van kleine merktekenen de schijnbare textuur verandert. Dit is een esthetisch effect dat een algemene frase zoals 'geornamenteerd metaal' nauwelijks begint te vangen.

Goud speelt meer dan één rol in dergelijke beschrijvingen. Het kan aanwezig zijn in de legering die als achtergrond wordt genoemd en kan ook zichtbaar zijn in een decoratief accent. Het verwarren van die rollen kan leiden tot een vreemde lezing van een museumlabel: een donker oppervlak wordt opgevat als bewijs dat er geen goud aanwezig is, terwijl wordt aangenomen dat een helder detail elke aanwezigheid van goud in de materiaallijst verklaart. Het record behandelt substanties; het oog behandelt veranderende verschijningsvormen. Kijken beweegt zich productiever tussen de twee wanneer van de een niet wordt gevraagd de plaats van de ander in te nemen.

Het stootbord van The Met, gegraveerd door Gotō Ichijō, biedt een andere visuele vraag. Het onderwerp is een reiger in een stroom. Het is een afzonderlijk negentiende-eeuws werk met een eigen inventarisnummer en schenkingsgeschiedenis. Een kleine afbeelding van een vogel hoeft niet te lijken op het abstracte veld van de Mitsuyoshi-stootborden om een waardevolle vergelijking te maken. Het vermogen om naturalistische beeldtaal in de ene setting en gecontroleerde textuur in een andere te bestuderen, herinnert ons eraan hoeveel esthetisch bereik er verborgen gaat wanneer de naam van een school een verkorting wordt voor een enkele verschijningsvorm.

Zwaardstootbord (Tsuba); 43.120.728, Metropolitan Museum of Art, weergave 1
Zwaardstootbord (tsuba) gegraveerd door Gotō Ichijō, 43.120.728. De reiger in een stroom is een afzonderlijk werk, buiten het gemonteerde paar. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

De handtekening op het Ichijō-werk verandert ook de onderzoeksvraag. Een lezer zou zich kunnen afvragen wat een nader genoemde negentiende-eeuwse kunstenaar kon bereiken op het beperkte veld van een stootbord. Dat is iets anders dan een gelijkenis gebruiken om een anoniem stootbord toe te schrijven aan dezelfde kunstenaar. De eerste vraag begint met de catalogusidentificatie en bestudeert de artistieke consequenties daarvan. De tweede stelt een nieuwe toeschrijving voor en heeft bewijs nodig buiten een vergelijkbaar oppervlak. Een verantwoordelijk museumessay kan het eerste nastreven zonder te doen alsof het het tweede heeft voltooid.

Hoe een schenkingsvermelding te lezen zonder een herkomst te verzinnen

De gepaarde zwaarden kwamen in The Met als onderdeel van de schenking van Howard Mansfield in 1936. Een onafhankelijk gecatalogiseerd stootbord van circa 1600, inventarisnummer 36.120.188, deelt die schenkingsvermelding. Het ijzer en koper behoren tot een andere materiaalbeschrijving dan de latere Gotō-stukken. Het is hier gereproduceerd omdat het de grenzen van inventarisbewijs ongewoon duidelijk maakt. Twee werken kunnen een schenker, een jaar en het begin van een inventarisnummer delen, terwijl ze geheel afzonderlijke eerdere geschiedenissen hebben.

Zwaardstootbord (Tsuba); 36.120.188, Metropolitan Museum of Art, weergave 1
IJzer-en-koperen stootbord gedateerd circa 1600, 36.120.188. De vermelding van de schenking door Mansfield biedt een vergelijking voor de geschiedenis van het verzamelen. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Een tentoonstellingsauteur die alles onder de Mansfield-vermelding zou groeperen als een enkel historisch ensemble, zou relaties creëren die de vermelding niet ondersteunt. De kleinere eenheid van bewijs is interessanter. Mansfield bracht materiaal van verschillende perioden en soorten naar een Amerikaanse collectie. De Japanse werken hebben biografieën van vóór die gebeurtenis. De gepaarde zwaarden hebben een gemelde associatie met de shogunsfamilie. Het op zichzelf staande stootbord heeft een eigen vermelding. Waar de archieven uiteenlopen, moet een goede geschiedschrijving ze laten uiteenlopen, zelfs ten koste van een ingewikkelder stamboom.

Een schenkingsvermelding moet ook worden onderscheiden van een opdracht. Zeggen wie een object aan een museum heeft gegeven, vertelt ons niet wie een kunstenaar heeft betaald om het eeuwen eerder te maken. Noch identificeert een eerdere eigendomsverklaring elke tussenliggende eigenaar. Het interval is het waard om zichtbaar te houden. Het is waar toekomstige archiefontdekkingen een verschil zouden kunnen maken. Een zelfverzekerd verzonnen verbinding kan veel moeilijker te verwijderen zijn uit populaire teksten dan een openlijk erkend gat op te vullen is met nieuw bewijs.

Kijken naar een paar dat niet begon als een paar

Keer ten slotte terug naar de schedes en grepen. The Met beschrijft afgewerkte roggenhuid op de schedes en fijn gevlochten koorden op de grepen. Die relaties binden verschillende lengtes, onderdeeldatums en artistieke namen samen. In een foto kan het oog de overeenstemming tussen oppervlakken lezen voordat het de gouden ornamenten als oudere werken herkent. In een catalogus verschijnen de datums eerst. Het samenhouden van de twee ervaringen doet een schijnbare tegenstrijdigheid oplossen. Visuele coherentie in een latere montering heeft geen behoefte aan identieke fabricagedatums voor al haar onderdelen.

Een gedachte opstelling met drie labels zou het punt voordelig kunnen maken. Eén label zou de onderdelen noemen en de perioden die eraan zijn toegewezen. Het volgende zou de vijfde en vijftiende Gotō-generatie volgen, waarbij de oudere kleine monteringen en latere stootborden worden gelokaliseerd. Het derde zou de andere makers, de associatie met de familie Tokugawa en de Mansfield-schenking identificeren. Geen van alle zou het object uitputten. Samen zouden ze een bezoeker laten begrijpen waarom een paar zowel een artistiek geheel als een opmerkelijk dicht archief van afzonderlijke geschiedenissen kan zijn.

Er is een laatste reden om de verschillende werkwoorden en datums op een museumlabel te behouden. Ze stellen het werk van een individuele maker in staat de roem van zowel een zwaardsmid als een verzamelaarsfamilie te overleven. Tokujō, Mitsuyoshi en Munekuni dragen op verschillende tijden en op verschillende onderdelen bij. Het negentiende-eeuwse ensemble geeft die bijdragen een gemeenschappelijke setting. Een verslag dat elke component terugvoert naar een persoon, waar het bewijs het toelaat, geeft de kijker een beter paar zwaarden: een waarin er meer dan één kunstenaar is die het bekijken waard is.

Draai de foto om

De twee beelden van het hier gereproduceerde Renjō-handvat van het nevenwapen beantwoorden verschillende vragen. Aan de ene kant draagt het donkere veld een landschapsachtig ontwerp in reliëf. Aan de andere kant geeft het brede, warmgekleurde oppervlak veel meer ruimte aan het schrift. Het kleine object zou in een fotoarchief kunnen worden gearchiveerd als een afbeelding of als een document. Door de twee beelden onder dezelfde onderdeel-identificator te houden, kan de instelling beide soorten bewijs bewaren. Het voorkomt ook dat een kijker twee foto's aanziet voor twee individuele handvatten.

Een vertaling van een inscriptie verdient dezelfde zorg als de foto. Een volledige lezing kan gespecialiseerde kennis vereisen van namen of geschreven vormen, en een kleine afbeelding kan afzonderlijke tekens moeilijk te onderscheiden maken. We hebben geen onafhankelijke lezing verstrekt van de hier getoonde inscriptie. De naam in het bijschrift volgt het collectierecord. Dat onderscheid is nuttig voor de volgende lezer. Die weet precies welke waarneming kan worden gecontroleerd aan de hand van de foto en welke uitspraak wordt toegeschreven aan het museum.

Vergelijk de reiger op de derde foto met de open ruimtes in de vierde. Op het Ichijō-stootbord vragen het lichaam van de vogel en de zwaai van de grond het oog om over het vlak van het metaal te bewegen. Op het Mansfield-stootbord is de achtergrond voorbij het gefotografeerde object zichtbaar door het open ontwerp. Een museumfotograaf kan elk effect uiterst leesbaar maken met een neutrale achtergrond. In een oudere zwart-witplaat kon het onderscheid tussen opengewerkte ruimte en een donker oppervlak moeilijker te zien zijn. Een inventarisnummer dat de oude plaat verbindt met de nieuwere foto's is in zo'n geval bijzonder waardevol.

Zes vragen over Gotō-toeschrijving en -verzamelen

Hoe konden twee Gotō-meesters met tien generaties ertussen werken aan één paar?

Hun bijdragen behoren tot verschillende onderdelen die op verschillende tijdstippen zijn gemaakt. De monteringen bevatten kleine monteringen die geassocieerd worden met Tokujō en stootborden die geassocieerd worden met Mitsuyoshi. Een latere assemblage kan werk dat door eeuwen gescheiden is samenbrengen in een coherent paar zonder te suggereren dat die kunstenaars elkaar hebben ontmoet, direct hebben samengewerkt of elk zichtbaar onderdeel hebben geproduceerd.

Welke onderdelen van de daishō hebben welke datums?

The Met wijst de lange kling toe aan de zestiende eeuw en de korte kling aan de late veertiende of vroege vijftiende eeuw. Het plaatst de monteringen in de negentiende eeuw. Een onderdeel binnen een latere montering kan ouder vakmanschap bewaren, dus zelfs de datum voor de monteringen moet worden gelezen naast individuele kunstenaarsvelden.

Wat hoort er in een mitokoromono?

In de archieven van de Mito-collectie omvat een bijpassende groep een kozuka, een kōgai en een paar menuki. De naam groepeert drie categorieën, terwijl de menuki twee fysieke stukken bijdragen. Aanvullende monteringen kunnen verschijnen onder dezelfde uitgebreide catalogustitel en inventarisnummer, waardoor het belangrijk is om zowel de inventaris als het label te lezen.

Is de collectie van graaf Mito Tokugawa hetzelfde als de gemonteerde daishō?

Het museum bespreekt ze in afzonderlijke archieven. De collectie samengesteld door de graaf toont een historische reeks van Gotō-meesters. De gemonteerde daishō is een geïdentificeerd ensemble van een lang en kort zwaard dat geassocieerd wordt met de familie van de shogun. Hun gemeenschappelijke familienaam ondersteunt een discussie over verzamelen, maar kan niet dienen als vervanging voor individuele herkomst.

Wat is nanako in een museumbeschrijving?

Het verwijst naar een fijn bewerkte korrelige achtergrond met kleine, regelmatig gerangschikte merktekenen. De textuur kan beïnvloeden hoe reliëf en metaalaccenten naar voren komen in veranderend licht. Het is één beschrijvend kenmerk uit meerdere. Het herkennen ervan op een object is iets anders dan het vaststellen van een individuele maker of een exacte datum.

Waarom een ongesigneerd of afzonderlijk gecatalogiseerd stootbord opnemen in deze studie?

Het ijzer-en-koperen stootbord met inventarisnummer 36.120.188 deelt de vermelding van de Mansfield-schenking met de gepaarde zwaarden. Het toont aan waarom een gemeenschappelijke schenker of een gemeenschappelijk inventarisvoorvoegsel niet kan vaststellen dat een los object ooit tot een specifieke montering heeft behoord. De eigen catalogusvermelding blijft het uitgangspunt voor de eerdere geschiedenis ervan.

Museumfilms

The Met — Het Japanse zwaard en de Japanse esthetiek

The British Museum — Hoe het samoeraizwaard zich in 1000 jaar ontwikkelde | Curator's Corner S10 Ep11

Collectierecords en verder lezen

gerelateerde artikelen