De daishō in Edoportretten: wanneer verraadt een geschilderd zwaardenpaar iemands rang?

Een jonge man rijdt over een brug in een smalle Japanse prent. Zijn kleding is elegant, zijn gelaatstrekken delicaat; let op de twee zwaarden en hij wordt herkenbaar als een jongeman uit een samurai-familie. Kijk naar zijn gewaden en zijn gezicht, en een andere identiteit komt in beeld: de modieuze mannelijke jeugd, bekend als wakashu. Het Metropolitan Museum biedt beide interpretaties van dit werk aan, toegeschreven aan Isoda Koryūsai en gedateerd rond 1770. Het museum vermeldt noch een persoonlijke naam voor de ruiter, noch de naam van de heer bij wie hij in dienst trad. Het beeld kan iets heel specifieks zeggen over sociale identiteit, zonder ons te vertellen wie het model was, of of iemand dat overigens was.

Dat onderscheid vormt het uitgangspunt voor het lezen van een daishō in een portret uit de Edo-periode: twee zwaarden kunnen een toeschouwer helpen een lid van de krijgersstand te herkennen, net zoals ze een theaterpubliek kunnen helpen de rol van een acteur te identificeren. Een schilder die een benoemde heer voorstelt, kan twee verschillende soorten zwaarden tonen, naast voorwerpen die nauwer met die persoon zijn geassocieerd; een kunstenaar die een optocht afbeeldt, kan rang over een hele brug uitdrukken zonder dat individuele zwaarden leesbaar zijn. De historische vraag is hoeveel gewicht de overige bewijzen aan dit afgebeelde paar toekennen.

Smalle verticale prent van een jongeman in een fraai gewaad die te paard een brug oversteekt
Jonge ruiter, toegeschreven aan Isoda Koryūsai, omstreeks 1770, JP1125. Het paar zwaarden draagt bij aan de interpretatie van zijn sociale identiteit door het museum. Afbeelding met vriendelijke toestemming van The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Een jongeman zonder naam

Het werk van het Metropolitan Museum of Art is een goed startpunt, omdat de titel van het kunstwerk geen enkele poging doet hem als individu te identificeren. Het beschrijft juist zijn sociale positie, het paard en de brug. De aanduiding 'wakashu' voegt informatie toe die zijn zwaarden alleen niet konden geven. Het slanke formaat, waarin een figuur en een dier in een verticale strook zijn weergegeven, maakt het mogelijk voor de kijker om snel het silhouet te herkennen en vervolgens terug te keren naar de details van de kleding. De elegantie van de jonge man is net zo belangrijk voor het beeld als zijn achtergrond. Als een reproductie gereduceerd wordt tot een detail van de taille, kunnen zowel de pose als die tweede interpretatie verdwijnen.

Het museum registreert ook een geschiedenis van meningsverschillen over het schilderij. Eerdere auteurs suggereerden een speelse verwijzing naar het Noh-theaterstuk Shakkyō, de Stenen Brug. De beschrijving van de collectie behandelt die identificatie met voorzichtigheid. Hier valt een les te trekken over het soort bewijs dat een kunsthistoricus in een enkel werk kan herkennen. Een paar zwaarden ondersteunen een brede sociale identificatie redelijk goed. Een specifieke literaire of theatrale identificatie vereist een nauwkeurigere overeenkomst. Een brug of een dier in het schilderij kan wellicht aanleiding geven tot vergelijking, maar vergelijking en identificatie zijn afzonderlijke fases in de geschiedenis van een interpretatie.

Zelfs de naam van de kunstenaar verschijnt met een voorbehoud. De prent is ongesigneerd en wordt traditioneel toegeschreven aan Koryūsai. De catalogus bespreekt zijn vroege relatie met de wijze waarop Suzuki Harunobu jonge mensen afbeeldde. Zo omringen drie verschillende vragen deze schijnbaar eenvoudige afbeelding. Wie heeft het ontwerp gemaakt? Welke positie neemt de jonge man in de door de prent verbeelde samenleving in? Welke literaire bron, indien aanwezig, riep de kunstenaar aan? Een lezer kan over de ene vraag meer zeker zijn dan over de andere, zonder de andere vragen weg te hoeven wuiven. Het behouden van het woord “toegeschreven” is even belangrijk als het behouden van de zwaarden.

Waarmee liet een landsheer zich afbeelden?

De tentoonstelling "Art of the Samurai" van het Metropolitan Museum bracht portretten en overgebleven kledingstukken uit verschillende collecties samen. De beschrijving van Honda Tadakatsu toont een zeventiende-eeuws hangend scroll met de commandant in zijn latere jaren. De afgebeelde persoon is in het museumregister herkenbaar aan zijn naam. Hoorns steken op uit zijn kenmerkende helm. De beschrijving vestigt de aandacht op de donker omzoomde harnas, een rozenkrans, een commando stok en de inklapbare stoel waarop hij zit. De twee zwaarden worden geïdentificeerd als een tachi en een wakizashi. Een lezer die een vast patroon toepaste op dit paar en de eerste term met "katana" verving, zou een detail uitwissen dat de conservator zorgvuldig had willen behouden.

Hier vullen een paar objecten een ondersteunende rol in een veel nauwkeuriger gedocumenteerd portret. De kruk positioneert het lichaam; de rozenkrans introduceert religieuze devotie in de zichtbare weergave van een militaire loopbaan; de baton signaleert verantwoordelijkheid voor anderen; de geïdentificeerde helm maakt vergelijking mogelijk met een daadwerkelijk in de tentoonstelling opgenomen object. Het weghalen van de zwaarden in een denkbeeldige compositie zou deze weergave verarmen, maar het zou nog steeds aanzienlijk bewijs leveren voor het karakter en de openbare identiteit van de afgebeelde persoon. Verwijder ook de tekstplaatje, en de kijker zou veel van de zekerheid verliezen waarmee de exacte naam kan worden achterhaald.

Het onderscheid tussen het bekijken van een portret en het identificeren van een specifiek object in dat portret is belangrijk. Een conservator kan bijvoorbeeld een geschilderd helm plaatsen naast een bestaand object met een goed gedocumenteerde geschiedenis. Die vergelijking identificeert echter niet automatisch een van de afgebeelde zwaarden met een object in de collectie van een museum. Voor zo'n bewering zou men aanvullend bewijsmateriaal nodig hebben, een onweerlegbaar geïdentificeerd overeenkomstig kenmerk of een ononderbroken geschiedenis die het object verbindt met de geportretteerde. De pagina van de tentoonstelling biedt een historische interpretatie van het paar; het geeft bezoekers geen vrijheid om zomaar een beroemde herkomst toe te schrijven aan iets dat lijkt op een klein detail in het schilderij.

Een tweede bevelhebber en een iets andere vlag

Sakakibara Yasumasa, een andere belangrijke figuur in de vroege Tokugawa-periode, is te zien in een zeventiende-eeuws portret dat in dezelfde tentoonstelling is opgenomen. Het Metropolitan Museum of Art beschrijft een zwaard van het type tachi, evenals een relatief lang kort zwaard, een koshigatana. Een commando stok komt opnieuw voor. Achter de afgebeelde persoon bevindt zich een persoonlijke vlag. Het ontwerp omvat een zon en een schriftteken, en de beschrijving van de tentoonstelling wijst op een subtiel kleurverschil tussen de vlag op het schilderij en het exemplaar dat in de tentoonstelling is tentoongesteld. Zowel het schilderij als de harnassen werden bewaard door de familie Sakakibara. Dit is opmerkelijk goed vergelijkend bewijsmateriaal, juist omdat de gepubliceerde beschrijving zowel verschillen als overeenkomsten vastlegt.

Stel je voor dat je probeert deze twee commandanten te onderscheiden met slechts een checklist. Beide portretten zouden wellicht punten krijgen voor de harnas, de twee zwaarden en de staf. De checklist zou technisch correct zijn, maar geen goed middel om de twee mannen van elkaar te onderscheiden. De vorm van de accessoires, de vlag, de helm, de namen in de archieven en de familiegeschiedenissen dragen veel meer individueel gewicht. Het feit dat beide portretten bepaalde statussymbolen gemeen hebben, is juist wat deze vergelijking zo verhelderend maakt. De gepaarde zwaarden behoren tot een gemeenschappelijke representatietaal. De identiteit van het afgebeelde personage komt tot uiting in de specifieke, door de schilder geconstrueerde weergave.

Een ander type bewijs komt van een iets eerder geschilderd portret van Asai Nagamasa. Dit is een werk uit de Momoyama-periode, gedateerd 1589, en dateert van vóór de Edo-periode werken die centraal staan in dit onderzoek. Het Metropolitan Museum of Art interpreteert een inscriptie op het portret als een vermelding van de gelegenheid ter aanleiding waarvan het is gemaakt. Nagamasa zit op een mat, met een waaier en een formele hoed. Een bijpassend portret toont Oichi no Kata. De namen, de gelegenheid en het bijpassende werk bieden een historische context voor het interpreteren van de kleding. Een foto van het lichaam alleen zou een goede illustratie van de kleding kunnen zijn, maar zou nog steeds onvoldoende bewijs zijn om het werk te interpreteren als een herdenkingsportret.

De naam van de acteur en de rol van de krijger

In 1786 konden gepubliceerde prenten Onoe Matsusuke in de kostuum van een samurai weergeven en het publiek uitnodigen om de acteur te herkennen. Het beeld van Shunsen, dat zich in de collectie van het Metropolitan Museum bevindt, vermeldt de naam van de acteur in de moderne titel. De sociale identiteit van de acteur en de identiteit van de fictieve krijger behoren tot verschillende categorieën van bewijs. Een kostuum kan met grote zorg worden afgebeeld en toch een theaterkarakter behouden. Sterker nog, een herkenbaar kostuum was een van de elementen die het mogelijk maakten dat podiumbeelden zo efficiënt konden communiceren. Het stelde ontwerpers in staat om ruimte te besteden aan de gebaren en kenmerken die de interpretatie van een acteur in een rol memorabel maakten.

Onoe Matsusuke in samoeraikostuum op een langgerekte acteursprent
De acteur Onoe Matsusuke verschijnt als samoerai in Shunsens prent uit 1786, JP1351. Het bijschrift maakt onderscheid tussen artiest en rol. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Het woord "portret" kan hier misleidend zijn als we denken dat het altijd een afbeelding van een persoon belooft, gekleed in de kleding die hij in het dagelijks leven droeg. De "actorprint" biedt daarentegen een specifiek persoon, een openbare voorstelling en een rol die samen herkenbaar zijn. Het serienummer, de datum en andere kenmerken van het object bieden de mogelijkheid om diens positie binnen de grafiektechniek te bestuderen. De naam van de acteur maakt een ander onderzoek naar theatercarrières mogelijk. Het zwaard behoort in eerste instantie tot het beeld van het personage dat wordt vertolkt. Deze scheidingen maken het mogelijk dat hetzelfde blad kan worden opgenomen in geschiedenissen van mode, theater en beroemdheid, zonder dat deze geschiedenissen het eens hoeven te zijn over de sociale status van de afgebeelde persoon.

Een paar prenten van Sharaku bieden een nauwkeuriger test. In 1794 portretteerde hij Ōtani Oniji III als Edobei, een dienaar van een samurai in een toneelstuk waarvan de Engelse titel vaak vertaald wordt als "De Gekleurde Teugels van een Liefdevolle Vrouw." De gespannen, naar voren reikende vingers en het scherp expressieve gezicht zijn enkele van de kenmerken die het museum benadrukt. De acteur neemt een groot deel van het blad in beslag. Het beeld is een portret van een beroemde uitvoerder en een weergave van het gedrag van de dienaar. Het weten dat het verhaal draait om samurai-personages zou een lezer in dit geval weinig vertellen over welke rol deze man precies speelt.

Portret van de hand van Sharaku met naar voren reikende vingers en een sterk opzij gedraaid gezicht
Ōtani Oniji III in de rol van dienaar Edobei, 1794, JP2822. Een groot deel van de karakterisering valt in het gezicht en de handen. Afbeelding met dank aan The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

In een andere druk van hetzelfde toneelstuk verschijnt Ichikawa Ebizō IV als Takemura Sadanojō. Het museum identificeert het personage als een samurai die met een moreel dilemma wordt geconfronteerd. Deze titels maken het mogelijk om twee fictieve posities binnen één drama te vergelijken, via twee individuen uit dezelfde theatertraditie. Als je alleen naar een element dat rang aangeeft kijkt, verdwijnt een groot deel van Sharaku's argument. De bediende en de samurai worden onderscheiden door hun dramatische situaties en uitdrukkingen, evenals door hun kostuums. Portretten kunnen hier een innerlijk conflict zichtbaar maken in een gezicht, terwijl een bijschrift de namen geeft die nodig zijn om verschillende bladen met elkaar te verbinden.

Het bijgesneden beeld biedt een aanvullend inzicht. Een totaalbeeld kan het middel en eventuele zwaarden gemakkelijk in detail laten bekijken. Een groot hoofd of buste kan daarentegen een groot deel van dat gebied buiten beeld laten. Het ontbreken van een accessoire in een dergelijk beeld levert slechts zeer zwak bewijs voor de status van een personage. De kunstenaar heeft een schaal gekozen die meer nadruk legt op een hand of een blik. Iemand die het aantal afgebeelde zwaarden in een reeks acteursportretten telt, zou daarom ook moeten noteren welke delen van het lichaam zichtbaar zijn. Een telling zonder die essentiële voorwaarde kan keuzes over de compositie doen lijken op significante sociale verschillen.

Een vorstelijke stoet zonder dat de vorst herkenbaar in beeld komt

Hiroshige's ochtendweergave van Nihonbashi, gemaakt rond het jaar 1833–34, presenteert een bijna tegenovergesteld perspectief. Verschillende figuren steken een brug over of bewegen zich door de poort op de voorgrond. Het museum identificeert een stoet van een daimyo die vertrekt vanuit Edo en vishandelaren die verse vis richting de stad brengen. Beide groepen maken gebruik van dezelfde openbare ruimte, op hetzelfde vroege uur. Een toeschouwer kan hun verschillende beroepen en vormen van organisatie herkennen, zonder een enkele inscriptie te lezen of een specifiek persoon te identificeren. De sociale rang is aanwezig in de manier waarop de mensen zijn georganiseerd.

Een stoet en marktverkeer steken de Nihonbashi-brug over op de prent van Hiroshige
Ochtend in Nihonbashi, ongeveer 1833–34, JP471. Een stoet van een daimyo en visverkopers delen de toegang tot de stad. Afbeelding met vriendelijke toestemming van The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Dit is een bijzonder verrijkende vergelijking met de jeugd op de andere brug. Koryūsai’s prent concentreert de aandacht op één ruiter en geeft de kijker de gelegenheid om de sociale en esthetische implicaties van zijn kleding te overwegen. Hiroshige organiseert een horizontaal beeld waarin de brug, poort, groepen en de richting van het verkeer allemaal van belang zijn. In een afbeelding helpen gepaarde zwaarden om een jonge persoon te identificeren. In de andere afbeelding helpt de geordende beweging van een groep om een sociale instelling te identificeren. Een presentatie die beide werken bijsnijdt om dezelfde details van de taille weer te geven, zou een gemeenschappelijke vraag creëren, waarin slechts één van de kunstenaars in het bijzonder geïnteresseerd was om antwoord te geven.

De visverkopers verdienen het om in de interpretatie te blijven. Het verwijderen ervan zou de processie veranderen in een zelfstandige illustratie van ceremoniële rang. Hun aanwezigheid geeft de ochtend zijn gemengd sociaal leven. Dezelfde brug kan het begin zijn van een officiële reis en een route naar een stedelijke markt. Een vergelijking van de bundels en lasten van de verschillende figuren vertelt ons minstens evenveel over hoe het beeld communiceert als een nauwe zoektocht naar messen. Hiroshige geeft de kijker genoeg informatie om verschillende soorten werk tegelijk te volgen. Hun coëxistentie maakt deel uit van het ontwerp.

Een onderschrift dat uitnodigt tot een tweede blik.

De tentoonstelling Samurai Splendor van het Met verklaart de bijzondere positie van het zwaardbeslag in de publieke verschijning van de heersende stand onder de Tokugawa-regelgeving. Dit is een waardevolle context om te begrijpen waarom een prentontwerper kon verwachten dat een klein accessoire zoveel kon overbrengen. De regelgeving stelde grenzen aan het uiterlijk vertoon, en kunstenaars en beschermheren konden binnen de toegestane kaders aanzienlijke smaak uitdrukken. Toch gaan een tentoonstelling over feitelijk beslag en een tentoonstelling van portretten uit van verschillend bewijsmateriaal. De ene kan metalen, kunstenaars en beschermheren documenteren; de andere kan documenteren hoe een paar verschijnt binnen een publieke of ingebeelde scène.

Een passende bijschrift voor het beeld van de jeugdige ruiter volgt logisch voort uit die sectie. Het kan vermelden dat het museum het paar interpreteert als een bewijs van een samurai-familie, de modieuze uitstraling van zijn kleding beschrijven en de toevoeging bij de naam van de kunstenaar behouden. Het kan naar de mogelijke verwijzing naar Noh verwijzen, zonder dit uit te werken tot een samenvatting van een verhaal. Een ander bijschrift voor Honda Tadakatsu zou zijn naam vroeg noemen, de specifieke soorten onderdelen identificeren en deze verbinden met de rozenkrans en de scepter. Een bijschrift voor Shunsen zou de uitvoerende artiest en de rol plaatsen aan weerszijden van het woord “als”. Dat kleine woord kan een historische nuance duidelijker overbrengen dan meerdere zinnen over rang in het algemeen.

Een bezoeker zou de vergelijking kunnen afronden door de vier illustraties van deze pagina naast elkaar te leggen. Voor de ruiter wordt een familieachtergrond afgeleid. Voor de staande acteur wordt een rol vermeld. Een andere acteur beeldt een dienaar af in een nauw gekaderd portret waarbij de expressie veel van het werk doet. Een processie wordt geïdentificeerd in het verkeer dat de Nihonbashi oversteekt. Samen beantwoorden ze de openingsvraag met gepaste precisie. Een paar zwaarden kan een goed bewijs zijn voor de identiteit die een Edo-kunstenaar de kijker wilde laten herkennen. Het resterende werk behoort tot het portret zelf, tot de mensen die het bewaarden en tot de woorden die nog steeds identificeren naar wie we hebben gekeken.

Een portret geschilderd na de dood van de geportretteerde

Het terugkeren naar het portret van Asai Nagamasa brengt een verdere nuance naar voren: een schilderij dat vervaardigd is ter gelegenheid van een jubileum vervult een andere functie dan een prent van een artiest in een huidige rol. Het publiek kan de geschiedenis van de persoon reeds kennen via familieverering en rituele observantie; de bijbehorende inscriptie kan een met herinnering verbonden datum vermelden, terwijl de afbeelding van de geportretteerde hem toont in kleding die hem herkenbaar maakt doorheen de generaties. In het geval van Nagamasa volgt het gedocumenteerde jaartal van het portret zijn overlijden. Om elk geschilderd object te behandelen als bewijs voor de kleding die hij droeg tijdens de zitting waarop het portret is gemaakt, zou de meest elementaire fout zijn omtrent de aard van de gelegenheid.

De bijbehorende afbeelding van Oichi no Kata biedt een aanvullende schaal voor vergelijking. De tentoonstelling identificeert haar als Nagamasa's vrouw en beschrijft de rol die zij vasthoudt. De gedeelde herdenkingscontext maakt deel uit van de interpretatie van beide werken. Een toeschouwer die de handen zou weghalen, zou de ventilator verliezen die het uiterlijk van de echtgenoot helpt definiëren en de rol die de vrouw helpt onderscheiden; geen enkel detail kan de volledige last van de gezinsidentiteit alleen dragen. Deze elementen verwerven veel van hun betekenis wanneer bijschriften en bijbehorende werken de relaties herstellen die een geknipte reproductie kan verbergen.

Dit is van belang voor de schijnbaar beperkte vraag naar een paar zwaarden, want dezelfde publicatie kan een familiegrafmonument, een portret van een commandant en een werk van populair prentkunst slechts enkele pagina's van elkaar plaatsen. Het zien van deze objecten in één boek kan de moderne kijker ertoe aanzetten om één publiek te veronderstellen dat wordt gediend door een enkele visuele code. De doelgroepen hadden echter zeer verschillende redenen om naar de afbeeldingen te kijken: de ene zou een kledingstuk herkennen als passend voor herdenking, een ander een staf als teken van bevel, en een ander een beroemd toneelgezicht onder een kostuum. Een historicus die deze gelegenheden onderscheidt, geeft elk accessoire, inclusief een beschilderd daishō, een grotere kans om het juiste verhaal te vertellen.

Vragen over rang en verbeelding

Wie is de ruiter op de brug in de prent van Koryūsai?

Het Metropolitan Museum identificeert een elegant geklede jongeman, mogelijk afkomstig uit een samurai-familie, mede aan de hand van zijn twee zwaarden. De titel van het werk noemt geen specifieke persoon. Het werk is niet gesigneerd en wordt toegeschreven aan Isoda Koryūsai; de datering is ongeveer 1770. De weergave van deze modieuze jongeman voegt een extra dimensie toe aan het onderwerp.

Verraadt een daishō een specifieke rang of een bepaald ambt?

Een paar figuren kan deelname aan de krijgersstand vertegenwoordigen in een afbeelding uit de Edo-periode, vooral als de kleding en omgeving dit ondersteunen. Het identificeren van een specifieke heer of functie vereist aanvullend bewijs, zoals een titel, een gedocumenteerde afgebeelde persoon, een inscriptie of een object dat met zekerheid kan worden geassocieerd. Een dramatische rol roept een andere vraag op.

Welke twee zwaarden staan op het portret van Honda Tadakatsu?

De catalogus van de tentoonstelling uit 2009 noemt ze een tachi en een wakizashi. Daarnaast worden een rozenkrans, een commandostaf en een opvallend harnas vermeld. Het portret toont een specifiek persoon. Het gebruik van de terminologie die door de conservator is gebruikt, geeft een nauwkeuriger beschrijving van dit specifieke beeld dan het automatisch elke lange component van een paar een 'katana' noemen.

Was Onoe Matsusuke een samoerai omdat hij er hier als een is afgebeeld?

De reproductie uit 1786 identificeert een acteur in een rol. Zijn kostuum communiceert het karakter aan het publiek, terwijl de naam van de acteur zelf een uitvoerende artiest identificeert. Een enkel portret kan beide identiteiten bewaren; de afgebeelde zwaarden leveren geen onafhankelijk bewijs voor de persoonlijke sociale status van de acteur.

Spelen de twee door Sharaku afgebeelde acteurs hetzelfde soort personage?

In prenten van hetzelfde stuk uit 1794, Ōtani Oniji III speelt de bediende Edobei en Ichikawa Ebizō IV speelt de samoerai Takemura Sadanojo. De titels en de beschrijvingen van het museum identificeren de rollen. Samen bekeken, dragen hun kostuums, uitdrukkingen en gebaren verschillende delen van een dramatisch verhaal.

Wat kan een processie onthullen als individuele gezichten te klein zijn om te identificeren?

Hiroshige's weergave van Nihonbashi onderscheidt een georganiseerde stoet van daimyos van visverkopers die zich door dezelfde ruimte bewegen. De brug, de poort, de lasten en de verdeling van de figuren geven het hele tafereel een sociale betekenis. Het beeld biedt weinig aanleiding om een naam of exacte rang toe te kennen aan elk individu.

Films van musea

JASA (Japanese Art Society of America) — Acteurs en courtisanes in ukiyo-e: Japanse prenten uit de collectie van Lee E. Dirks

Ashmolean Museum — Op kabuki geïnspireerde sjabloondrukken van Takahashi Hiromitsu

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen