De zwaardencollectie van Oda Nobunaga: Yoshimoto Samonji, Yagen Tōshirō en de bronnen over Honnōji

Twee namen op de lijst van een Shinto-schrijn in Kyoto.

Bij het Kenkun Schrein in Kyoto, leiden twee bekende namen die verbonden zijn aan Oda Nobunaga tot zeer verschillende soorten objecten. De ene is de Yoshimoto Samonji, een middeleeuws zwaard met gouddruk op de handvat. De andere is Yagen Toshiro, de naam van een verloren mes, waarvan een moderne smid het uiterlijk heeft gereconstrueerd op basis van een tekening. Het schrein kan beide objecten exposeren en hierover spreken. Alleen bij de Yoshimoto Samonji kan een curator echter wijzen naar overgebleven staal uit het historische object. Deze onderscheid is het belangrijkst wanneer de objecten naast elkaar worden tentoasted. Een bezoeker die twee mooie exemplaren onder identieke verlichting bekijkt, zou anders aannemen dat beide in dezelfde kamer waren met Nobunaga in de 16e eeuw.

Een derde object in bezit van de schildering verandert de vergelijking opnieuw. Het betreft een manuscript van de kroniek, bekend als de Shincho Koki, geschreven in de hand van Ota Gyuichi. De bladzijden leiden de lezer in 1582 naar Honno-ji. In tegenstelling tot het verloren mes, overleefde het manuscript. In tegenstelling tot de gouden inscriptie, ontvouwt zijn verhaal zich over vele jaren en vele bladzijden. Deze drie getuigenissen stellen ons in staat om delen van een collectie te herstellen, die nooit een openbaar museum met een enkel archief had. Een fysiek object kan worden onderzocht, een tekening kan een voormalige verschijning bewaren, en een kroniek kan een wereld van mensen en plaatsen reconstrueren. Hun getuigenis wordt preciezer naarmate elk van hen in zijn eigen termen kan spreken.

Yoshimoto Samonji in het nationaal register van historische monumenten uit 1924.
Yoshimoto Samonji in het nationaal register van historische monumenten uit 1924.Ministerie van Onderwijs; Japanse Nationale Bibliotheek.

Het zwaard met meerdere eigenaren in zijn naam.

De officiële lijst van cultureel erfgoed noemt het overgebleven zwaard Yoshimoto Samonji. In zijn beschrijving van de geschiedenis van het object, worden ook de namen Soza Samonji en varianten gerelateerd aan Miyoshi genoemd. Een nuttige manier om naar deze namen te kijken, is door je voor te stellen dat je hetzelfde object bekijkt via verschillende familiearchieven. Iemand die geïnteresseerd is in Miyoshi, zal bijvoorbeeld een bepaalde associatie herinneren, terwijl iemand die schrijft over Yoshimoto Imagawa of over Nobunaga bij Okehazama, een andere zal herinneren. Een verandering van de naam in een catalogus of een roman kan een lezer doen denken dat er een tweede of derde zwaard in de kamer is. Hier verzamelt de Japanse register expliciet de verschillende namen onder één bepaald object.

De Samonji-deel behoort tot de geschiedenis van toeschrijving. Het verbindt dit werk met Sa, een belangrijke naam binnen de traditie van Chikuzen in Kyushu. De toeschrijving dateert het werk van de periode van de Noord- en Zuidelijke Hoven, eeuwen voordat het een beroemdheid werd in de tijd van eenheid. De aangegeven maker en de fysieke beschrijving moeten samen worden gelezen. De eerste geeft de geaccepteerde toeschrijving aan, terwijl de andere aangeeft dat de staal niet ondertekend is. Dit is een volkomen begrijpelijke combinatie. Een object kan een geschiedenis van expertidentificatie hebben zonder dat de naam van de oorspronkelijke maker op het overlevende deel staat. Een bezoeker die op zoek is naar een gouden handtekening van Sa, zal daar een heel ander sprekend object vinden.

In het register meet het lemmet zestien centimeter. De handvat is ingekort, en de beschrijving vermeldt twee gaten. De huidige lengte betreft het overgebleven object. Een historicus die geïnteresseerd is in de tijd van Yoshimoto, kan deze lengte niet simpelweg terugrekenen vanaf het moment van inkorting. Zelfs de verschillende types data op de pagina moeten worden onderscheiden. Er is een periode aanwijzen voor de productie, een datum uit een historische periode die in goud is vermeld, en een aanduiding uit de 20e eeuw als een belangrijk cultureel erfgoed. De meest recente van deze data markeert de wettelijke erkenning van een oud object. Het markeert niet de eerste keer dat het lemmet door een eigenaar, bewaarder of bezichtigde persoon als belangrijk werd beschouwd.

Wat de inscriptie van Nobunaga precies zegt

De gouden tekst identificeert een gebeurtenis, een voormalig bezitter en Nobunaga. De datum wordt uitgedrukt in het Japanse tijdssysteem: de negende dag van de vijfde maand van Eiroku. Het evenement is verbonden aan Okehazama in 1560. Het nationale archief toont aan waar specifieke delen van de tekst voorkomen, waaronder de datum in een inkeping. Het is belangrijk om de verleiding te weerstaan om deze datum te publiceren alsof de oude vijfde maand simpelweg overeenkomt met de moderne maand mei. Het tijdjaar kan worden gekoppeld aan een westerse kalender, zonder uit te gaan van de aanname dat alle kleinere delen op dezelfde manier werken. Om de geschiedenis van het object te begrijpen, is de combinatie van de genoemde personen en de tijdsvorm al aanzienlijk informatief.

Een inschrijving zoals deze verandert wat de eigenaar van het object over deze kan zeggen. Zelfs als een latere presentatie het lemmet van een schriftelijke notitie scheidt, dan blijft de tekst verbonden met het metaal. Deze kan herlezen worden wanneer het relevante deel zichtbaar is, en kan ook vastgelegd worden in een tekening, zelfs als een latere lezer geen toegang heeft tot het object zelf. Echter, de inschrijving beschrijft een relatie vanuit een specifieke hoek. Het probeert niet alle eerdere eigenaren of de namen van iedereen die het object heeft aangeroerd of bewaard te noemen, en maakt de moderne lezer geen getuige van het moment. Een boodschap die langdurig moet blijven, is nog steeds een boodschap met een doel.

Dit is een van de plekken waar een foto van het volledige lemmet en de catalogusbeschrijving bijzonder goed samenwerken. Een volledig zicht geeft een gevoel van schaal en continuïteit. De blik kan de vorm volgen, van het zichtbare punt terug naar het handvat, en de inscriptie in relatie tot het geheel plaatsen. In een afgedrukt of digitale vermindering kunnen de strepen te klein zijn om te lezen. De institutionele transcriptie maakt de woorden beschikbaar in een andere vorm, maar een lezer van de woorden alleen zou de inscriptie gemakkelijk op een heel andere manier kunnen voorstellen. Elke medium bewaart een stuk informatie dat de andere moeilijk te zien is.

Na het object verder, achter Okehazama.

De vermelding biedt een routebeschrijving die begint bij Miyoshi Masanaga, via Takeda Nobutora en Imagawa Yoshimoto naar Nobunaga. Vervolgens wordt een priester van een tempel genoemd, verbonden aan Matsuo, vervolgens aan Hideyoshi en de verbinding met de Tokugawa-clan in de tijd van Hideyori. In de moderne geschiedenis van dit object wordt de donor, Tokugawa Iesato, geïdentificeerd. De eindpunt van deze route is daarom van bijzondere interesse. Een lid van de Tokugawa-clan plaatste een object, verbonden aan een vroegere heerser, in een tempel die gewijd was aan de herinnering aan die heerser. Dergelijke gave geeft blijk van de politiek en instituties van herdenking, lang nadat de directe relaties tussen de oorspronkelijke eigenaren waren beëindigd.

Het kan nuttig zijn om die route als een reeks vragen te schetsen, in plaats van een enkele, onafgebroken reeks. Welke informatie staat vermeld op het object met betrekking tot de overdracht? Welke namen komen voort uit de verhaallijn van de huidige benaming? Wordt een document van schenking genoemd als een gerelateerd bewijs? Welke fase zou aanvullende hedendaagse bewijzen vereisen voordat de omstandigheden van de overdracht kunnen worden beschreven? De registratie zelf onderscheidt tekst op de stalen constructie, een schenkingdocument en een uitleg. In een verhaal zouden deze drie mogelijk in één overtuigend alinea kunnen worden samengevoegd. Voor een expositie helpen deze onderscheidingen een lezer precies te begrijpen waarom een naam naast een specifiek object staat.

Een vergelijking met de Daihannya Nagamitsu toont aan hoe fundamenteel de functie van een zwaard onder Nobunaga's handen kon veranderen. Het Tokyo National Museum registreert zijn presentatie van die kling aan Tokugawa Ieyasu in verband met Anegawa in 1570. Ieyasu gaf de kling vervolgens aan Okudaira Nobumasa. In een statische lijst zou de Nagamitsu als een extra bezit kunnen worden vermeld. In de beschrijving van de gave, was het overdragen van de kling uit Nobunaga's handen een van de meest significante gebeurtenissen. Door een reeds bekende object te verwerven, verwierf een familie een blijvende manier om een relatie te herinneren. Daarom zou een moderne poging om alles wat Nobunaga bezat op een specifieke dag te tellen, veel selectiever moeten zijn met betrekking tot data dan een lijst van werken die aan zijn naam verbonden zijn.

Een ontbrekende zwaard, met een overlevend beschrijving.

Yagen Toshiro biedt een vrijwel omgekeerd probleem. Een traditie wijst de dager toe aan Awataguchi Yoshimitsu, die veel bekend staat als Toshiro. Overgeleverde korte zwaarden van de Kyoto-meester leveren musea aanzienlijk materiaal voor vergelijking. De Atsushi Toshiro in Tokio is daar een voorbeeld van. Zijn foto is een vergelijking met werk toegeschreven aan dezelfde maker, niet een portret van de verloren Yagen. Dit lijkt vanzelfsprekig, totdat een zoektocht naar foto's meerdere objecten oplevert die dezelfde naam, Toshiro, dragen. Het vervangen van een verloren object's afbeelding door een onbevoiligde foto van een gerelateerd werk, kan leiden tot een valse identificatie die langer overleeft dan het artikel waarin het verscheen.

Atsushi Tōshirō, tantō, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Atsushi Tōshirō, tantō, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

De term “yagen” komt ook buiten de geschiedenis van zwaarden voor. Het verwijst naar een traditioneel instrument dat gebruikt wordt bij de voorbereiding van medicijnen, en verhalen over de dager hebben gebruikgemaakt van deze associatie. Een memorabele naam en een even memorabel verhaal kunnen een object helpen om naarmate de fysieke sporen vervagen, een eigen identiteit te behouden. Ze kunnen geen exact silhouet of inscriptie creëren. Voor de Kenkun Shrine verwijst dit naar een specifieke vorm van documentatie, namelijk een schets van een zwaard die gerelateerd is aan Honami Kotoku. In de toewijding die de shrine voor de moderne tijd hanteert, identificeert de shrine deze schets specifiek als bron voor afmetingen en voor het uiterlijk van de verharde rand. Dit zijn ongewoon nuttige stukken informatie om te bewaren wanneer het staal zelf niet meer beschikbaar is.

Wat zou op een stuk papier kunnen worden overgebracht? Een schets kan relatieve verhoudingen weergeven. Een gemarkeerde afmeting kan een schaal bewaren die anders verloren gaat wanneer het papier wordt gekopieerd in een kleiner boek. Een getekende lijn kan aangeven waar de waarnemer een verandering in de verharde zone zag. Hetzelfde papier kan ons weinig vertellen over subtiele effecten van licht, het uiterlijk van de andere kant, of de materiaalgeschiedenis van het gebied dat de tekenaar leeg liet. Een moderne reconstructie op basis van zo'n registratie is daarom een interpretatie met een bekende bron. Het beschrijven van die bron geeft erkenning zowel aan de oorspronkelijke waarnemer als aan de latere maker, die heeft gewerkt met onvolledige informatie.

In zijn verslag beschrijft de tempel de oudere Yagen, via Hatakeyama en Matsunaga Hisahide, tot Nobunaga. Het behoudt de traditie dat het mes hem vergezelde tijdens de gebeurtenissen in Honno-ji. Het moderne adres is direct bewijs van hoe de tempel de object begrijpt en herdenkt. Het is een latere bron voor wat er is gebeurd met het middeleeuwse mes. Met name ontbreekt een gedocumenteerd, overgeleverd origineel, waardoor de exacte fysieke omstandigheden van verdwijning niet kunnen worden vastgesteld. Een schrijver kan de traditie, de verlies en de samenvoeging van de afbeelding rapporteren, zonder een laatste waarneming of een moderne herontdekking te verstrekken, waarvoor geen onafhankelijke bewijs bestaat.

Honno-ji en de grenzen van het chroniqueel

In 1582 stierf Nobunaga op Honno-ji in Kyoto, in het midden van de chaos die verband hield met Akechi Mitsuhide. Voor de geschiedenis van verzamelingen is dit een ongewoon moeilijk probleem van negatieve bewijzen. Een verhaal kan bijzonder informatief zijn over de gang van politieke gebeurtenissen, terwijl vrijwel al het persoonlijke bezit op een locatie niet is vastgelegd. Een lacune in een verhaal is geen lijst van verliezen. Omgekeerd vertelt de verdere verdwijning van een zwaard uit identificeerbare bronnen ons niet precies waar het op dat ochtend stond. Latere gemeenschappen probeerden op natuurlijke wijze beide soorten bewijs te verbinden. De verbinding moet op de sterkte worden vermeld waarmee deze kan worden ondersteund.

De officiële bron voor het Kenkun-manuscript biedt ons een nauwkeurig beginpunt. Het beschrijft vijftien volumes, geschreven in Gyuichi's eigen hand, die over het algemeen op één volume per jaar zijn gerangschikt. Het verhaal loopt van Nobunaga's entree in Kyoto in 1568 tot aan de gebeurtenissen van 1582. De beschrijving plaatst het manuscript binnen een reeks tekstuele bronnen en besprekt zijn waarschijnlijke plaats aan het einde van Gyuichi's schrijfpraktijk. Okehazama loopt voor op de periode die aan deze vijftien volumes wordt toegekend. Een verwijzing naar dit specifieke manuscript moet daarom aangeven wat het beoogt te ondersteunen. De aanwezigheid van een kroniek die eindigt bij Honno-ji, is geen vervanging voor een primaire verwijzing naar de veel vroegere verwerving van Yoshimoto's zwaard.

Er is een tweede chronologische onderscheiding binnen de manuscript zelf. De datum van een beschreven gebeurtenis is één ding; de datum waarop de auteur het overlevende tekst heeft voltooid of gekopieerd, is een ander. De eigen handtekening van de auteur biedt waardevolle inzichten over de auteurschap en redactiebeslissingen. Dit betekent niet dat elke zin een notitie is die op de plaats van het gebeval is gemaakt op de dag zelf. In dit geval maakt de combinatie van de handtekening, de volgorde van de volumes en de relatie met andere kopieën, het manuscript bijzonder interessant als een historisch compositie. Door Gyuichi te lezen als auteur, en niet als een onzichtbare camera, is het gemakkelijker om te waarderen wat hij heeft gekozen om te bewaren.

Daihannya Nagamitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase
Daihannya Nagamitsu, Nationaal Museum van Tokio, via ColBase. Nationaal Museum van Tokio, via ColBase.

Een toewijding vier eeuwen later

Het moderne Yagen-object heeft een geschiedenis die met verschillende precisie kan worden beschreven. In een brief daterend van oktober 2018 noemde de tempel de smid Fujiyasu Masahira, en verwees ze naar de tekening die de reconstructie inspireerde en sprak over een eerdere aanwising diezelfde jaar. Dit verslag behoort tot de instelling die het werk heeft ontvangen. Hierin betreft het een actueel proces van maken en schenken. Het beantwoordt vragen die nog open staan over het oorspronkelijke mes, waaronder wie dit specifieke object in moderne tijden heeft gemaakt en welke eerdere bron de inspeling heeft gevormd. Dit is de sterkste reden om aan het nieuwe werk een eigen datum in de beschrijving te geven.

De verschillen tussen een vroege tekening en een moderne replica zijn ook verschillen in wat bezoekers kunnen ervaren. Een tekening leidt de aandacht met lijnen, notities en keuzes in schaal. Een reconstructie kan een doos innemen, het licht vangen en bekeken worden in verhouding tot de grootte van een menselijke hand. De ene biedt de blik van een ervaren waarnemer, de andere vertaalt een deel van deze selecties terug naar drie dimensies. Het bekijken van beide samen kan de grenzen van elk duidelijker maken. Een onbevoegde bewering dat het oude mes is teruggekeerd, zou de daadwerkelijke inspanning van historische verbeelding en onderzoek, die de focus mogelijk maakte, teniet doen.

De gepubliceerde oshigata van Yoshimoto Samonji, hier afgebeeld, behoort tot een andere reeks. Het komt voor in een uitgave die deel uitmaakt van de Tsuguhira oshigata-collectie, uitgegeven in de twintigste eeuw. Het wordt hier getoond om een manier van vastleggen van een herkenbaar zwaard te illustreren. Het is niet de Yagen-tekening die door de tempel wordt genoemd. Twee records kunnen dezelfde visuele taal gebruiken, maar toch twee verschillende objecten, waarnemers en overdrachtslijnen representeren. Het is vooral belangrijk om de titel en de publicatiedatum online te vermelden, omdat een losse beschrijving zich los kan afzetten van de pagina die oorspronkelijk de context uitlegde.

Oshigata van Yoshimoto Samonji, gepubliceerd in het album Tsuguhira Oshigata uit 1928
Oshigata van Yoshimoto Samonji, gepubliceerd in het album Tsuguhira Oshigata uit 1928Hazawa Bunko; Nationale Bibliotheek van Japan.

Hoe een verzameling te lezen die is verspreid is.

Men zou zich kunnen voorstellen dat een kleine tentoonstelling gewijd aan deze relaties, zonder te proberen Nobunaga's kamers na te bootsen. Bij de ingang zou het Yoshimoto-zwaard met een label komen, waarin de periode waarin het werd gemaakt en de bron van de goudverwerking werden vermeld. Een tweede label zou de opeenvolgende namen waarin het bekend was identificeren. Bij de volgende vitrine zou het handschrift kunnen worden geopend op een pagina die is geselecteerd voor een specifiek gebeurtenis, met de datum van de compositie en de historische datum duidelijk gescheiden. De reconstructie van het Yagen zou naast een overzicht van zijn gebruik kunnen worden geplaatst. Tot slot zou een vergelijking met de Daihannya een belangrijk bezit tonen, waarvan de politieke geschiedenis afhankelijk was van zijn afwezigheid.

Het resultaat zou het woord "verzameling" een intensere betekenis geven dan een verzameling van favoriete objecten. Sommige objecten hadden een bepaalde waarde, terwijl andere een cadeau herdenkten. Sommige zijn voor ons beschikbaar omdat een latere generatie ze bewaarden, terwijl andere vanwege de aandacht die een schrijver of tekenaar aan de details besteedde, bewaard werden. De keten kan zelfs terugkeren naar een plaats van aanbidding door een moderne daad van toewijding. Goud op een tang, inkt op een manuscriptblad en een zwaard uit de 21e eeuw, maken Nobunaga op deze manier aanwezig in Kyoto. Elk van deze objecten brengt ons naar een andere tijd. Het behouden van deze data is wat een beroemde naam begint aan een historische onderzoek, in plaats van het einde ervan.

Veelgestelde vragen

Bestaat het Yoshimoto Samon nog?

Ja. Het Japanse register van cultureel erfgoed identificeert het overgebleven, verkorte zwaard als een belangrijk cultureel erfgoed, eigendom van de Kenkun Shrine.

Zijn Soza Samonji en Yoshimoto Samonji twee zwaarden?

Het register vermeldt voor hetzelfde object zowel verschillende namen, en verwijst naar verschillende personen in de historische eigendomsgeschiedenis.

Is de gouden inscriptie de oorspronkelijke handtekening van de smid?

Het register vermeldt dat het mes als “ongebrand” is aangeduid. De gouden tekst registreert de vereniging Okehazama en noemt Oda Nobunaga.

Wat is er met de oorspronkelijke Yagen Toshiro gebeurd?

De huidige locatie is onbekend. De Kenkun Shrine bewaart een traditie die het verbindt met Nobunaga bij Honno-ji en beschouwt het object dat in 2018 werd ontvangen als een reconstructie.

Welke materialen werden gebruikt om Yagen Toshiro te reconstrueren?

De schrijn vermeldt dat Fujiyasu Masahira contact had met een zwaardtekening, verbonden aan Honami Kotoku, die de afmetingen en het uiterlijk van de verharde rand registreerde.

Welke kroniek van Nobunaga behoort bij de Kenkun Shrine?

De tempel bezit een manuscript van de Shincho Koki, bestaande uit vijftien volumes, geschreven door Ota Gyuichi. Het manuscript behandelt de periode van 1568 tot 1582.

Films en lezingen

徳川美術館チャンネル — 秋季特別展「名物」 展覧会見どころ紹介 徳川美術館

徳川美術館チャンネル — 徳川美術館 刀剣解説 展覧会見どころ紹介

Collectiegegevens en verdere literatuur

gerelateerde artikelen