Szkoła Ichimonji z Bizen: cesarscy kowale goban-kaji, wzór chōji z Fukuoki i sygnatury „ichi”

Szkoła, miejsce i ruch pędzla.

Dwa obiekty na liście eksponatów wystawy w Okayamie stanowią dobry wstęp do szkoły Ichimonji. Jeden to tachi z podpisem Yoshifusa. Drugie to tachi, którego zarejestrowany podpis składa się z znaku 一, czytanego jako ichi. Oba należą do Muzeum Sztuki Hayashibara. Pierwszy obiekt jest Skarbem Narodowym, a drugi Ważną Dobrem Kultury. Ich oznaczenia dotyczą dwóch oddzielnych obiektów. Ich inskrypcje odpowiadają na zupełnie różne pytania. Jedna podaje imię, podczas gdy osoba szukająca tego imienia na drugim obiekcie znajdzie jedynie pojedynczą poziomą kreskę. Żaden z tych wpisów nie zmusza historyka do przypuszczenia, że wszyscy członkowie tej słynnej średniowiecznej grupy identyfikowali się w ten sam sposób.

Ichimonji to nazwa, pod którą kuratorzy prezentują zbiór dzieł powstałych w średniowiecznej prowincji Bizen. Jednym z głównych ośrodków był Fukuoka, obecnie w prefekturze Okayama. Jednym z szczególnie znanych przykładów tej tradycji jest eksponat w Muzeum Miasta Fukuoka na wyspie Kyushu. Przed dalszym śledzeniem historii poszczególnych przedmiotów, umieść te dwa miejsca na mapie. Pierwszy, Fukuoka, wyjaśnia nazwę, która występuje w kronikach średniowiecznego rzemiosła. Drugi wyjaśnia, gdzie współczesny zwiedzający może uzyskać informacje na temat miecza, który przeszedł przez rodzinę Kuroda. Między tymi dwoma znajduje się historia obiegu cennych przedmiotów w Japonii.

Ze szkołą tą kojarzy się zwłaszcza chōji, bujny wzór biegnący wzdłuż zahartowanej części ostrza. Odwiedzający często dostrzega go wcześniej, niż pozna nazwisko choćby jednego miecznika. W przyciemnionej gablocie falisty zarys bywa tak wyrazisty, że cała szkoła wydaje się rozpoznawalna na pierwszy rzut oka. Katalogi zbiorów zachęcają jednak do ciekawszych porównań. Warto zestawić pracę sygnowaną z niesygnowaną, przypisaną określonemu twórcy, odszukać różnice między dwiema pracami noszącymi to samo imię i zapytać, które cechy słynnego miecza pochodzą od średniowiecznego miecznika, a które zawdzięczamy późniejszym właścicielom. Każde takie zestawienie odsłania inny fragment dziejów Bizen.

Go-Toba oraz pamięć o służbie na dworze

Go-Toba zajmuje szczególne miejsce w dziejach japońskiego rzemiosła artystycznego związanego z metalem. Według tradycji goban-kaji po abdykacji cesarza miecznicy pełnili u niego służbę na zmianę. Wśród mistrzów z Bizen wymienia się w tym kontekście przede wszystkim Norimunego. Opowieść zasługuje na uwagę również dlatego, że ukazuje miejsce prowincjonalnych umiejętności w kulturze dworu. Cesarski patronat przynosił prestiż nie tylko zamawiającym i obdarowanym, lecz także twórcom. Dla kogoś, kto rozpoznaje szkoły głównie na podstawie prowincji, z której się wywodzą, dwór staje się drugim środowiskiem kształtującym sławę mieczników.

Portret abdikowanego cesarza Go-Toba
Portret abdikowanego cesarza Go-Toba. Fujiwara no Nobuzane (za pośrednictwem Wikimedia Commons).

Zdjęcie Go-Toba przedstawione tutaj jest portretem. Jego podmiot można zidentyfikować, bez przekształcania zdjęcia w ilustrację świadka pracy kowala. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ późniejsze przedstawienia i listy pomogły wzmocnić imperialne powiązania. Portret nadaje imperialnej tradycji konkretny wygląd. Lista nazw może przekazywać uporządkowaną ciągłość i wspólne zobowiązanie. Istniejące tachi podpisane jednym z tych imion dostarcza zupełnie inny rodzaj dowodu. Może pokazać, że imię występuje na średniowiecznym przedmiocie, nawet jeśli nie podaje daty, miejsca ani okoliczności konkretnego wystąpienia na dworze.

Lista eksponatów wystawy w Okayamie obejmuje dzieło podpisane przez Norimune, znajdujące się w zbiorach prefekturalnego muzeum. Oznacza to, że zwiedzający zainteresowany goban-kaji może samodzielnie zbadać dwie kwestie: co historyczne źródła mówią o pozycji Norimune w kręgu Go-Toba? I jakie informacje instytucja posiada na temat obiektu znajdującego się w jej zbiorach? Druga z tych pytań ma bardziej konkretną odpowiedź. Określa ona tachi z imieniem i określonym oznaczeniem kulturowym. Lista eksponatów nie opisuje zamówienia na ten konkretny miecz od abdikowanego cesarza. Do powiązania tego nazwanego obiektu z taką okazją potrzebne byłyby dodatkowe dokumenty lub inskrypcje.

Działalność na dworze jest również słabym zamiennikiem dla chronologii całej szkoły. Nazwisko kowala może być kojarzone z wczesnym etapem tradycji, podczas gdy prace najczęściej przedstawiane pod nazwą szkoły należą do innego pokolenia. Traktowanie historii cesarskiej jako wygodnego podpisu dla każdego żywiołowego Bizen hamon doprowadziłoby do zatarcia tych niezależnych historii. Jedną z zalet wystawy obejmującej prace wczesne i późniejsze jest możliwość dostrzeżenia zarówno przykładów subtelnych, jak i spektakularnych. Osobisty podpis, kształt całego obiektu oraz opis jego powierzchni mogą w różnym stopniu przyczynić się do tego porównania.

Co opisuje wzór goździkowy

Chōji to japońskie słowo oznaczające goździk. W słownictwie hamon odnosi się ono do rodziny kształtów przypominających główki i smukłe łodygi goździka. Opisuje ono wygląd występujący na części klingi. Termin ten nie odnosi się do krzywizny całej tachi widzianej z boku, ani do ziarna widocznego w strukturze stali. Klinga może prezentować jednocześnie wyraźnie zakrzywiony obrys, rozpoznawalne ziarno powierzchni oraz wzór chōji. Katalogujący, który opisuje wszystkie trzy elementy, kieruje widza ku obserwacjom dokonanym na trzech różnych skalach.

Prefiks ō wskazuje na duży rozmiar. W wyrażeniu ō-chōji rozmiar odnosi się do poszczególnych elementów wzoru, a nie stanowi stwierdzenia, że sam nóż jest wyjątkowo długi. Kilka sąsiadujących elementów może tworzyć zwartą grupę. Dłuższa sekwencja może wznosić się i opadać nierównomiernie, pozostawiając w projekcie okresy względnej ciszy. To, co na małym zdjęciu wygląda jak jedna rozległa, jasna płaszczyzna, w muzealnym powiększeniu może rozdzielić się na kilka odrębnych elementów. Warto przyjrzeć się czymś więcej niż tylko najbardziej rzucającym się w oczy fragmentowi, zanim zdecydujemy, który angielski opis najlepiej oddaje rytm całości.

In tekście o Bizen często występuje termin „utsuri”, oznaczający zjawisko w strukturze głowni, które w języku angielskim bywa opisywane jako odbicie. Termin ten może wprowadzać w błąd, jeśli interpretuje się go jako odniesienie do fotografa lub obiektów odbijających się w wypolerowanym metalu. W katalogach określa on cechę głowni dostrzegalną przy odpowiednim oglądzie. W zapisach może zostać wspomniane, nawet gdy trudno je rozpoznać na załączonym zdjęciu. Z drugiej strony, jasna smuga na cyfrowym obrazie może być jedynie efektem oświetlenia. Porównywanie wielu ujęć tego samego obiektu jest szczególnie wartościowe w przypadkach, gdy opis pisemny jest bardziej precyzyjny niż ilustracja.

Analogia z goździka przetrwała, ponieważ dobrze sprawdza się w komunikacji między specjalistą a nowym gościem. Traci ona swoją wiarygodność, gdy traktuje się ją jako osobisty podpis. Dwa powiązane dzieła mogą dzielić to samo słownictwo goździkowe, a jednocześnie prezentować wyraźnie różne układy. Dwaj fotografowie mogą sprawić, że ten sam fragment będzie wyglądał zaskakująco różnie dzięki skali, kątowi i oświetleniu. Na przykład opis tachi przypisanego Norifusie w zbiorach kolekcji narodowej opisuje współwystępowanie większych i mniejszych kształtów goździka. Ta kombinacja jest bardziej informatywna niż samo przymiotnikowe określenie „ozdobny”. Pokazuje ona również, dlaczego pojedyncza, wygodna forma wypustki nie stanowi wystarczającej podstawy do przypisania nieoznaczonego obiektu konkretnemu twórcy Bizen.

Okadagiri oraz dowody na imię osobowe

Tokyońskie Muzeum Narodowe posiada tachi znane jako Okadagiri Yoshifusa. Numer inwentarzowy to F-141. Muzeum podaje długość 69,1 centymetra oraz zakrzywienie 2,1 centymetra. Te dwie wartości stanowią spójny opis tego egzemplarza. Pierwsza dotyczy klingi, a nie całkowitej długości oprawy prezentowanej na wystawie; druga opisuje zakrzywienie i nie jest miarą szerokości. Umieszczenie numeru inwentarzowego obok wymiarów umożliwia odnalezienie tego samego obiektu nawet w wynikach wyszukiwania obejmujących wiele tachi autorstwa Yoshifusa. Pozwala to również uniknąć przypisania wymiaru z jednego, podobnie nazwanego dzieła, do innego.

Okadagiri Yoshifusa, Skarb Narodowy, Muzeum Narodowe w Tokio
Okadagiri Yoshifusa, Skarb Narodowy, Muzeum Narodowe w Tokio. SLIMHANNYA (za pośrednictwem Wikimedia Commons). Licencja.

Yoshifusa to nazwa zapisana w inskrypcji. Okadagiri wskazuje na odrębną historię tego przedmiotu jako nazwanego ostrza. Muzeum wiąże tę nazwę z Odą Nobukatsu i epizodem z udziałem Okady w 1584 roku, podczas konfliktu zapamiętanego jako bitwa pod Komaki i Nagakute. Powiązanie polityczne należy do świata oddalonego o wieki od średniowiecznego warsztatu Bizen. Odczytanie nazwy Okadagiri na nowoczesnej etykiecie wprowadza zatem do sali dwie daty: jedna dotyczy powstania przedmiotu, druga zaś znacznie późniejszej historii, dzięki której ludzie zaczęli odróżniać go od innych dzieł noszących dokładnie to samo nazwisko kowala.

Wartość porównawcza muzeum wykracza poza biografię. Krajowa baza danych kolekcji oferuje drugi wpis dla tachi sygnowanego przez Yoshifusę. Zestawienie tych dwóch wpisów zachęca do wnikliwej analizy proporcji i powierzchni każdego z obiektów. Imię stanowi punkt odniesienia; nie wymaga ono od widza przekładania każdego wizualnego detalu na ponadczasową cechę twórcy. Rejestry te pozwalają również zwiedzającym przypisać późniejsze nazwy do właściwych dzieł. Wyszukanie samego nazwiska Yoshifusa pozwoli zlokalizować oba przedmioty. Wyszukanie uwzględniające nazwisko Okadagiri powinno wskazać konkretny egzemplarz, którego późniejsza historia własności nosi tę nazwę.

W przestrzeni wystawowej fragment obiektu z inskrypcją może być prezentowany oddzielnie od powiększonego obrazu hamon. Taka aranżacja odzwierciedla rodzaje pytań, na które może odpowiedzieć wystawa. Zdjęcie inskrypcji może pomóc widzowi rozpoznać, które znaki zostały przepisane w katalogu. Większe zdjęcie klingi może ujawnić rytm wzoru na dystansach zbyt dużych, by dostrzec go w takim szczególe. Zapis tekstowy przywraca oba zdjęcia do jednego obiektu. Dla osoby sporządzającej notatki podczas wizyty, numer inwentarzowy jest najprostszym sposobem na zachowanie tego połączenia przy ponownym przeglądaniu zdjęć.

Nieuzywane obiekty i problem przypisywania

Tachi przypisywany Norifusie, prezentowany w serwisie e-Museum japońskich muzeów narodowych, pozwala przyjrzeć się innemu rodzajowi świadectwa. Zachowany trzpień został znacznie skrócony, co określa się terminem ō-suriage. Według opisu na głowni nie ma sygnatury, a autorstwo Norifusy wynika z atrybucji. Duże i małe motywy chōji można z dużą pewnością rozpoznać na samym zabytku. Wskazanie konkretnego twórcy wymaga już dodatkowego rozstrzygnięcia. Określenie „przypisywany” pozwala zachować w dokumentacji ten sąd badaczy bez sugerowania, że zwiedzający znajdzie na mieczu podpis.

Ten sam zapis opisuje podwójny złoty kołnierz z ażurową ornamentyką noszącą herb związany z rodem Tokugawa. Stanowi to wyjątkowo wyraźny przykład obiektu niosącego dowody na dwa odległe od siebie momenty w czasie. Atrybucja dotyczy średniowiecznego ostrza. Rodowy herb na okuciu pomaga opowiedzieć historię jego późniejszego posiadania lub wręczenia. Ornament stanowi istotny dowód historyczny, choć nie pozwala rozstrzygnąć kwestii autorstwa. W rzeczywistości jego znaczenie staje się wyraźniejsze, gdy pytania te zostaną rozdzielone. Historia skupiona wyłącznie na tożsamości kowala pominęłaby wiele z tego, co wyróżnia ten konkretny ocalały z czasu przedmiot.

Nikkō Ichimonji oferuje kolejny sposób na analizę niepodpisanych dzieł. Jest to Bizen tachi, zachowane w Muzeum Miasta Fukuoka dzięki kolekcji Kurody. Jego późniejsza historia łączy Hōjō Ujinao i Kurodę Yoshitakę z osadą w Odawara. Bez względu na to, co wzbudza pierwsze wrażenie przy oglądaniu obrazu kordu, słynna nazwa nie jest czytelnym podpisem średniowiecznego kowala. Określa ona historyczny obiekt, który przechodził z rąk do rąk. To rozróżnienie pomaga wyjaśnić, dlaczego ten konkretny przedmiot może być reprezentowany wśród najlepszych znanych japońskich dóbr kulturowych, mimo że jego tożsamość jako cenionego dziedzictwa jest znacznie bardziej precyzyjna niż jakiekolwiek istniejące stwierdzenia dotyczące indywidualnej autorstwa.

Nikko Ichimonji, tachi rodziny Kuroda w Muzeum Miasta Fukuoka
Nikko Ichimonji, tachi rodziny Kuroda w Muzeum Miasta Fukuoka. Nazwisko twórcy nie zostało odnotowane (za pośrednictwem Wikimedia Commons).

Sanchōmō to kolejny słynny przykład bez sygnatury. Miasto Setouchi kładzie szczególny nacisk na zachowaną dokumentację kolekcji Uesugi oraz powiązania z Uesugi Kagekatsu. W tym przypadku lista sporządzona w konkretnym kontekście historycznym pozwala powiązać nazwisko z zainteresowaniami i nawykami kolekcjonerskimi rodziny. Pełni ona inną funkcję niż współczesny katalog techniczny, który mógłby poświęcać znaczną ilość miejsca nieregularnemu wzorowi na głowni, a niewiele miejsca sąsiadującym obiektom w rodzinnej kolekcji. Analiza obu rodzajów dokumentacji wyjaśnia, w jaki sposób bezsygnaturowe tachi może posiadać silną tożsamość historyczną, nie wymagając od współczesnego obserwatora domysłów na temat utraconej inskrypcji.

Kiedy inskrypcja ogranicza się jedynie do słowa „ichi”.

The character 一, jeden, wydaje się oszczędny w zestawieniu ze złożonym wzorem goździkowym, lecz jego prostoty nie należy mylić z brakiem wartości historycznej. W polu na inskrypcję informuje czytelnika dokładnie o tym, co katalogujący podaje w opisie obiektu. W nazwie szkoły, Ichimonji umieszcza dzieło w szerszym kontekście artystycznym. Na współczesnej etykiecie oba te zastosowania mogą znajdować się zaledwie kilka słów od siebie. Przetrwałe egzemplarze z podpisami Yoshifusa i Norimune natychmiast wyjaśniają, dlaczego nazwa szkoły nie może służyć jako dosłowny zapis każdego tang powiązanego z nią. Czasami katalog podaje imię osobiste, czasami pojedynczy znak, a czasami atrybucję.

Tachi z kolekcji rodu Uesugi, Muzeum Narodowe w Tokio. Źródło: ColBase
Tachi z kolekcji rodu Uesugi, Muzeum Narodowe w Tokio. Źródło: ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio, źródło — ColBase.

Rozważmy ilustrowane tachi Uesugi wraz z jego bogatym oprawieniem w Muzeum Narodowym w Tokio. Klinga nosi znak „ichi”. Oprawa, z motywami motyli i łańcuchowym zawiesiem, oferuje widzowi inny język wizualny niż chōji na stali. Ekspozycja może prezentować poszczególne elementy razem, aby zachować historię zespołu, jednocześnie identyfikując każdy z nich oddzielnie w opisie. Samo obecne powiązanie klingi z oprawą jest warte odnotowania. Nie musi ono oznaczać, że wszystkie elementy zostały wykonane w jednym warsztacie lub zamówione w tym samym czasie. Historia zespołu musi pozwalać na zachowanie widoczności sztuki z różnych okresów.

Przykład Uesugi również ilustruje praktyczne trudności związane z tłumaczeniem opisów między językami. Nazwa Uesugi w tytule może wskazywać na powiązanie własnościowe, które dotyczy kilku obiektów. Nazwa Ichimonji identyfikuje szkołę na tyle szeroką, że obejmuje ona wiele słynnych mieczy. Żaden z tych terminów, użyty samodzielnie lub w połączeniu, nie sprawia, że każdy przywołany obraz staje się obrazem Sanchōmō. Oprawa z motylem oraz odnotowany podpis jednosylabowy sprawiają, że przedstawiony przykład z Tokio jest szczególnie łatwy do odróżnienia od niepodpisanego dzieła z Setouchi. Wiarygodny opis dostarcza czytelnikom jednego konkretnego szczegółu identyfikującego obok informacji o kolekcji, dzięki czemu atrakcyjne zdjęcie nie może zostać niepostrzeżenie przeniesione między różnymi biogramami.

Tradycje Bizen poza pojedynczym centrum.

Średniowieczni rzemieślnicy podróżowali, a ich późniejsza sława mogła łączyć więcej niż jeden region. Zapis w krajowym rejestrze dóbr kultury dotyczący ostrza przypisywanego Sukezanemu łączy twórcę z przeprowadzką z Bizen do Kamakura. W kontekście historii obiektu jest to bardziej informatywne niż założenie, że współczesna nazwa miejsca musi obejmować całe życie zawodowe kowala. Nazwa muzeum lub prowincji może wskazywać na centrum, z którego rozprzestrzeniały się szkolenia, praktyki artystyczne i patronat. Nadal istotne pozostaje odróżnianie opisu przemieszczania się kowala od dowodów materialnych na to, że dany, niepodpisany nóż został wykonany pod konkretnym adresem.

Powrót do obiektów z Okayamy po tej wycieczce pozwala na ponowne skupienie uwagi na pierwotnym porównaniu. Lista obejmuje materiały przechowywane w różnych instytucjach i wykorzystuje krótkie, spójne formy wpisów. Analizując wzdłuż kolumn, szkoła wyłania się jako grupa wyspecjalizowanych twórców, skarbów o imiennych przypisaniach, dzieł z pojedynczym znakiem oraz przypisań bez sygnatury. Przeglądając w dół kolumnę własności, ujawnia się odmienna geografia, ukształtowana przez dziedziczenie rodzinne i kolekcje publiczne. Żadne z tych czytań nie daje pełnej historii. Ich przecięcie wyjaśnia, jak regionalna tradcja stała się widoczna poprzez obiekty, które obecnie są od siebie oddalone przez duże odległości, późniejsze oprawy, zmieniające się nazwy i bardzo różne drogi do muzeów.

Ostatecznym sposobem na połączenie tych wątków jest napisanie krótkiego opisu dla nieznanego przedmiotu, a następnie sprawdzenie każdego z użytych rzeczowników. W przypadku Okadagiri, Yoshifusa należy przypisać do kategorii „inskrypcja”, Okadagiri – do późniejszej nazwy, a Tokyo National Museum – do obecnej kolekcji. W przypadku Nikkō Ichimonji, zastąpienie przypisania do szkoły nazwiskiem konkretnego kowala wykraczałoby poza dostępne dane. W przypadku oprawionego tachi Uesugi, zastąpienie zarejestrowanego „ichi” niepodpisany przypisaniem doprowadziłoby do zatarcia zachowanych dowodów. Po ustaleniu tych rozróżnień, można docenić bogactwo Bizen chōji na jego własnych warunkach. Jest to najbardziej widoczna część znacznie dłuższej historii dworskiej pamięci, regionalnej sztuki i przemieszczania się poszczególnych skarbów.

Często zadawane pytania

Gdzie mieściła się Fukuoka Ichimonji?

Jej nazwa pochodzi z Fukuoka w średniowiecznym Bizen, w regionie współczesnej prefektury Okayama. Współczesne miasto Fukuoka na wyspie Kyushu to zupełnie inne miejsce.

Czy wszyscy kowale z linii Ichimonji podpisywali się pojedynczym znakiem?

Nie. Zachowały się głownie z samym znakiem ichi, z imionami poszczególnych mieczników oraz niesygnowane prace przypisane szkole.

Jaki jest związek między goban-kaji?

Tradycja wiąże abdykującego cesarza Go-Toba z kowalskimi rodami służącymi w systemie rotacyjnym. Norimune to wybitne nazwisko z Bizen w relacjach dotyczących tego patronatu.

Co opisuje ō-chōji?

Opisuje duże, przypominające goździki formy w hamon. Słowo to odnosi się do wyglądu i nie pozwala samodzielnie zidentyfikować konkretnego twórcy.

Co to jest Okadagiri Yoshifusa?

To jest podpisana tachi autorstwa Yoshifusa w Muzeum Narodowym w Tokio. Okadagiri to imię przypisane do jej późniejszej historii.

Czy Nikkō Ichimonji i utwór stworzony w mieście Fukuoka to ta sama sprawa?

Numer Nikkō Ichimonji to nieoznakowana klinga Bizen, znajdująca się w zbiorach Muzeum Miasta Fukuoka. Obecne posiadanie i średniowieczne wykonanie to oddzielne fakty.

Filmy i wykłady

Film w języku japońskim — RSKイブニングニュース — 国宝「山鳥毛」はどう英訳?日本刀に魅せられた英国人 備前長船刀剣博物館で見る「次の夢」

Film w języku japońskim — RSKイブニングニュース — 備前長船刀剣博物館が3月20日にリニューアルオープン 国宝「山鳥毛」が期間限定で入場制限なしで公開へ【岡山】

Rejestry zbiórki i dalsze czytanie

Powiązane artykuły