Pięć klasycznych wzorów hamon: suguha, gunome, chōji, notare i hitatsura

Pięć terminów i dwa różne pytania

Na głowni w muzealnej gablocie można dostrzec co najmniej dwa zarysy. Pierwszy to sylwetka metalu na tle otoczenia. Drugi biegnie w obrębie samego metalu. Bywa subtelny jak kreska na starym rysunku albo układa się w wysokie szczyty, głębokie zatoki i skupiska przywodzące na myśl rośliny lub chmury. Japońskie słowo hamon odnosi się do tej drugiej linii i towarzyszących jej zjawisk widocznych na powierzchni. Warto zacząć od obserwowania przestrzeni między obydwoma zarysami. Daje to więcej niż zapamiętanie pięciu sylwetek z fiszek. Nawet dość prosty hamon może biec wzdłuż wyraźnie zakrzywionej głowni.

Którym z pięciu słów opisać daną głownię? Cztery terminy określają przebieg lub kształt wzoru: suguha, gunome, chōji i notare. Piąty, hitatsura, dotyczy zasięgu widocznych efektów hartowania na powierzchni. Kurator może zatem nazwać wzór przy krawędzi jednym z czterech pierwszych terminów, a całą głownię opisać piątym. Pozorna sprzeczność pojawia się dopiero wtedy, gdy tabela traktuje wszystkie pięć nazw jako wzajemnie wykluczające się kategorie.

Przedmioty w niniejszym przewodniku zachowują swoją indywidualną tożsamość. Ishida Masamune z Muzeum Narodowego w Tokio posiada opis, który wyraźnie używa dwóch terminów wzorów. Inny zapis dotyczy miecza przypisywanego Mitsutada, pomimo utraty jego podpisu. Muzeum Sztuk Pięknych w Nowym Jorku posiada krótki miecz z oprawą, w którym katalog rozróżnia daty i wykonawców jego elementów. W każdym z trzech przypadków szczegół może być pięknie przekonujący. Jego wartość historyczna wynika z możliwości powrotu od szczegółu do obiektu, a następnie od obiektu do zapisu kolekcji.

Suguha oraz znaczenie prostej linii.

Suguha opisuje ogólny przebieg, który w odniesieniu do krawędzi odczytuje się jako prosty. Same słowo nie mówi niczego o szerokości strefy utwardzonej. Wyobraź sobie rysowanie ścieżki granicy wzdłuż zdjęcia, prowadząc wzrokiem. Jeśli ta ścieżka utrzymuje stosunkowo równomierną odległość od krawędzi tnącej na rozległym odcinku, to prosta jest użytecznym opisem, niezależnie od tego, jak zakrzywiona sylwetka wydaje się na tle. Pełna linia pozioma narysowana na wydrukowanej stronie byłaby złym testem. Jej pozycja zależy od tego, w jaki sposób redaktor obrócił zdjęcie.

Pięć sposobów na rozpoznanie hamon
Wzór Zarys Tradycja Nie i nioi Przykład ze zbiorów muzealnych
Suguha Wąski, prawie prosty przebieg Yamashiro i inne tradycje Może wykazywać jaskrawy niebieski odcień wzdłuż prostej granicy. Tantō Shintōgo Kunimitsu, Muzeum Sano.
Gunome Powtarzające się szczyty; jeden bok może gwałtownie wzrosnąć. Bizen Osafune; również Mino Cienkie lub indywidualnie widoczne cząstki mogą wyznaczać kontury grzbietów. Koryū Kagemitsu, Tokijskie Muzeum Narodowe.
Chōji Główki przypominające goździki, osadzone na węższych szyjkach Bizen Ichimonji Często dominuje nioid; może również występować nie. Sancho-mō, Muzeum Mieczów z Osafune w prowincji Bizen.
Notare Długie, łagodnie faliste grzbie Sōshū; późniejsze interpretacje z Bizen Ziarna nie mogą uwydatnić szeroką falę, w której występuje też gunome. Ishida Masamune, Tokijskie Muzeum Narodowe.
Hitatsura Wyspy utwardzenia powyżej głównej granicy Sōshū i Hasebe Często bogate w nie; rozkład na powierzchni identyfikuje styl. Wakizashi przypisywane Fusamunemu, Metropolitan Museum of Art.

Zarys linii i wygląd ziaren opisuje się osobno. Niektóre opisy muzealne wymieniają dwa wzory na tej samej głowni.

Źródła · Przewodnik wzorów NBTHK · Kolekcja Sano · Rejestr Sanchōmō

Prosty przebieg hamona również pozostawia wiele do obejrzenia. Brzeg może wydawać się w jednym ujęciu drobny i ostro zarysowany, a w innym miękki i lśniący. Drobnoczęściowe szczegóły mogą przecinać się lub gromadzić przy nim. Tam, gdzie głownia zbliża się do ostrza, powierzchnia zmienia orientację, a wzór może stać się trudny do śledzenia nawet przy dobrej, pełnej długości głowni. Termin katalogowy dla wzoru na ostrzu to boshi. Opis boshi dostarcza informacji o konkretnym miejscu, które ogólny termin suguha pozostawia otwarte. Warto zachować obie obserwacje, gdy muzeum je udostępnia.

Atsushi Tōshirō, tantō, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase
Atsushi Tōshirō, tantō, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase. Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase.

Sygnowane tantō o nazwie Atsushi Tōshirō pozwala przyjrzeć się wielu cechom na wyjątkowo małej powierzchni. Tokijskie Muzeum Narodowe podaje długość niespełna dwudziestu ośmiu centymetrów i brak krzywizny. Nazwa Atsushi odnosi się do niezwykłej grubości głowni. Krótka angielska nota muzealna chwali powierzchnię i wzór, szczegółową terminologię pozostawia jednak oglądającemu lub obszerniejszemu katalogowi. Obrys, proporcje i rysunek przy krawędzi mówią tu o różnych cechach. Prosty profil jest miarodajnym świadectwem braku krzywizny. Sam nie pozwala jednak przewidzieć, jakiego terminu znawca użyłby na określenie granicy strefy zahartowanej.

Skala zmienia to, co odwiedzający może odpowiedzialnie powiedzieć o przedmiocie takim jak ten. W małej, wydrukowanej reprodukcji cała głownia może być krótsza niż szerokość dłoni. Linia, która na tej stronie wygląda idealnie poziomo, przy powiększeniu może ujawnić kilka subtelnych ruchów. Oba obrazy mogą być wiarygodne w swoich granicach. Przydatny opis poinformowałby czytelnika, które wrażenie przetrwa na całej długości, oraz w którym miejscu szczegół je modyfikuje. Takie zdanie może przekazać więcej niż przypisanie obiektu do szkoły wyłącznie na podstawie jednego, wąskiego pasa.

Gunome i rytm wierzchołków różnej wysokości

W przypadku gunome liczy się odstęp między kolejnymi wzniesieniami. Widoczny na odcinku głowni, wzór ten ma rytm grzbietów i dolin. Schemat często regularyzuje ten rytm w celach dydaktycznych, podobnie jak podręcznik muzyczny drukuje równomiernie rozmieszczone nuty. Na zdjęciu obiektu niektóre szczyty mogą mieć szerokie barki, inne wąskie korony. Doliny mogą być otwarte lub zamknięte. Powtarzalność nadaje temu terminowi użyteczność, nawet gdy żaden z dwóch elementów nie jest do siebie całkowicie podobny. Pojedynczy grzbiet na mocno przybliżonym zdjęciu dostarcza bardzo niewiele dowodów na powtarzalność.

W opisach dzieł z Osafune szczególnie pomocna jest złożona nazwa kataochi-gunome. Skłania ona uwagę do asymetrii, która sprawia, że jedna strona jednostki wydaje się schodzić w dół. Wpis w zbiorach narodowych dotyczący datowanego dzieła Kanemitsu'ego wyraźnie wiąże ten wzór z jego ojcem, Kagemitsu, a następnie opisuje zmianę w kierunku bardziej łagodnie falującego stylu. Obserwacja ta ma podmiot historyczny, artystę, którego twórczość mogła się zmieniać. Błędne byłoby przekształcenie tego wpisu w stałą regułę dla każdej generacji pracującej w Bizen, a nawet dla każdej głowni podpisanej przez któregoś z nich.

Koryū Kagemitsu, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase
Koryū Kagemitsu, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase. Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase.

Oddzielny zapis dostarcza nietypowo pewnego punktu odniesienia w ramach tej historii rodziny. Inskrypcja na Koryu Kagemitsu wskazuje Osafune w Bizen i datuje głownię na piąty miesiąc roku odpowiadającego 1322 roku. Jej popularna nazwa odnosi się do małego smoka, który wydaje się zaglądać z rowka. Smoka można zidentyfikować i opisać niezależnie od hamonu. Na zdjęciu z sali wykładowej może to być pierwszy element, który ktoś zauważa. Gdy obraz zostanie zlokalizowany dzięki temu rzeźbieniu, wzrok może powrócić do pasa w pobliżu krawędzi i podążyć inną oznaczeniem po tej samej stali.

Tutaj istnieje cenna różnica między opisem pojedynczej głowni w muzeum a opisem rodziny kowali. Data i smok należą do tego konkretnego tachi. Zmieniające się losy wzoru wynikają z porównania kilku dzieł i konsultacji więcej niż jednego wpisu katalogowego. Łączenie tych źródeł nadaje obiektowi miejsce w historii. Nieumyślne łączenie ich stwierdzeń stworzyłoby wrażenie, że każdy rozwój w rodzinie Osafune widoczny jest w tej jednej fotografii. Datę z podpisem sprawia, że porównanie jest możliwe, nie czyniąc przy tym wszystkich przykładów wzajemnie zamienialnymi.

Chōji i proporcje pąka goździka

Goździk, do którego odwołuje się nazwa chōji, jest suszonym pąkiem kwiatowym. Zaokrąglona główka i węższa część poniżej pomagają zapamiętać termin. W skupiskach wierzchołki mogą ciasno na siebie zachodzić, a jedna grupa górować nad sąsiednimi. Porównanie dotyczy kształtu. Nie oznacza, że każdy wierzchołek ma przypominać precyzyjną ilustrację botaniczną. Na głowni zdarzają się partie o wyraźnie kwiatowym charakterze, choć kilka składających się na nie form trudno byłoby nazwać w oderwaniu od reszty.

Tokijskie Muzeum Narodowe opisuje niesygnowane dzieło przypisywane Mitsutadzie, które dobrze ilustruje to słownictwo. W nocie wymieniono zarówno motyw goździków, jak i odmianę porównywaną do kijanek. W stali obok hamonu wyróżniono też mglistą formację biegnącą wzdłuż jego linii. Na równomiernie oświetlonej fotografii widz śledzący wyłącznie najjaśniejszą smugę może niepostrzeżenie przenieść wzrok z granicy hartowania na sąsiednią formację. Wcześniejsza lektura opisu podpowiada, by poszukać dwóch pokrewnych przebiegów. Oba należą do opisu jednego przedmiotu, lecz zajmują różne części jego powierzchni.

Niektóre przykłady z Bizen zachęcają do porównania z głownią Uesugi zwaną Sanchōmō. Tutaj słynny, warstwowy wygląd jest istotny w skali większej niż pojedynczy ziołowy kłos. Wzór tworzy się w grupach, dając oko kilka możliwych ścieżek przez ten przejście. Katalogowa fotografia wykonana prostopadle do głowni może zarejestrować ich względne pozycje. Szczegółowe zbliżenie może znacznie lepiej przekazać ich gęstość. Nazwa obiektu i skojarzenie z Bizen pomogą czytelnikowi znaleźć właściwy zapis. Żaden z nich sam w sobie nie ustala, która odmiana choji jest widoczna w konkretnym punkcie zdjęcia.

Porównanie z drzeworytem jest pomocne, jeśli stosowane ostrożnie. Z dala obserwator może rozpoznać grupę kwiatów jako jedną całość. Z bliska ta sama grupa staje się zestawem pojedynczych płatków oraz przestrzeni między nimi. W przypadku hamonu typu choji odległość i relacja między grupami mają podobne znaczenie. Porównanie kończy się tu. Na stali nie ma namalowanego płatka, a jej wygląd zmienia się w sposób istotny wraz z oświetleniem. Fotografia rejestra spotkanie powierzchni obiektu, jego stopnia polerowania oraz wyborów fotografa dotyczących tego, co ma być pokazane.

Notare na dłuższym odcinku głowni

Notare często tłumaczy się jako przebieg falisty lub falujący. Aby dostrzec różnicę od gunome, należy rozszerzyć pole widzenia. Długi, łagodny grzbiet może niesie wzdłuż swojego brzegu mniejsze, bardziej wyraziste szczyty. W zbliżonym szczegole te szczyty mogą przykuwać całą uwagę. W pełnym widoku łatwiej dostrzega się zmianę wysokości leżącej pod spodem pasma. Oba spostrzeżenia opisują ten sam odcinek. Poproszą one widza o zwrócenie uwagi na różne interwały. Mały kadry wydrukowany bez jego pozycji na głowni może sprawić, że szersze spostrzeżenie stanie się niemożliwe.

Ishida Masamune, Tokijskie Muzeum Narodowe
Ishida Masamune, Tokijskie Muzeum Narodowe. Kakidai, za pośrednictwem Wikimedia Commons. Licencja.

Przykład Ishida Masamune jest szczególnie wymowny, bo sam opis muzealny rozstrzyga pozorną sprzeczność. Wymienia przeważający, łagodnie falisty przebieg oraz duże gunome. Dalej wspomina o cienkich, jasnych niciach i kształtach przypominających zamieciony piasek. Te ostatnie dostrzega się w jeszcze mniejszej skali. Nota wskazuje także miejsca uszkodzeń i przytacza udokumentowaną kolejność właścicieli. Każdy rodzaj świadectwa ma własne słownictwo. Blizna, jasna nić, powtarzający się wierzchołek i długa fala mogą współistnieć, choć opisują różne ślady.

Obraz nagradza dwie odczytane interpretacje po sobie. Przyjmij głownię jako długą formę, zwracając uwagę, w jakich miejscach aktywność znajduje się stosunkowo blisko krawędzi, a w jakich zajmuje większą część powierzchni. Następnie wróć do krótszego odcinka i rozważ, czy jego pojedyncze wzniosy się powtarzają. Odwiedzający, który podąża opisem muzeum, może szukać obu tych cech. Tam, gdzie odbicie pochłania granicę, jest rozsądne, by w opisie zostawić lukę. Łączenie ostatniej widocznej cechy z następną wyobrażoną linią gładką narzuciłoby dokładnie ten rodzaj regularności, przed którą obiekt jest konsultowany w celu testu.

Połączenie to również komplikuje proste mapy geograficzne. Schemat przypisujący falowanie do jednej szkoły, a powtarzające się graniastosłoby do innej, może pomóc początkującym zapamiętać kilka skojarzeń. Głownia z Ishida zachowuje dowody na to, że te skojarzenia mają swoje granice. Zapis Osafune Kanemitsu daje drugi powód do ostrożności, wyraźnie omawiając zmianę stylu związaną z wpływami z Soshu. Muzea mogą precyzyjnie śledzić relacje między ośrodkami a pokoleniami, ponieważ twórcy dzielili się i wariowali wizualnymi ideami. Absolutna granica między terminami wzorów ukryłaby część historii, którą te terminy nam pozwalają odtworzyć.

Hitatsura oraz kształt całej powierzchni

Odczyt hitatsury rozpoczyna się w innym miejscu. Należy zwrócić uwagę na relację między główną pasmą utwardzoną a aktywnością w innych częściach powierzchni, w tym w obszarach, które wydają się być od niej odseparowane. Całkowite wrażenie może być nieregularnymi plamami rozłożonymi na dużej części stali. Termin ten jest zatem kompatybilny z bardziej szczegółowymi opisami kształtu w pobliżu krawędzi. Wyjaśnia również, dlaczego obraz przycięty w sposób charakterystyczny dla ozdobnej ramy może być tutaj szczególnie niezadowalający. Usunięte przez przycięcie fragmenty mogą dostarczyć decydujących dowodów.

Głownia i oprawa krótkiego miecza (wakizashi), przypisywane Fusamunemu z Sōshū, 2007.478.1a–i
Głownia i oprawa krótkiego miecza (wakizashi), przypisywane Fusamunemu z Sōshū, 2007.478.1a–i. Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Wakizashi z kolekcji Metropolitan Museum przypisywane Fusamunemu z Soshu stanowi ilustratywny przykład. Opis kolekcji konkretnie identyfikuje hitatsura w głowni. Katalog przedstawia głownię wraz z późniejszymi elementami oprawy i nadaje obiektowi jedną główną pozycję. Czytelnik, który napotka na zdjęciu dominującą pochewkę lub elementy montażu, powinien skorzystać z innych widoków w muzeum, aby zlokalizować omawianą stal. Dekoracja oprawy posiada własnych wykonawców, materiały i chronologię. Ich obecność w tym samym numerze inwentarzowym jest częścią historycznego znaczenia dzieła i powodem do precyzyjnego określenia, którą część opisuje przypis.

Jasna wyspa widoczna nad krawędzią na jednym zdjęciu stanowi słabe podstawy do przypisania autorstwa. Może to być cecha, którą katalog opisał, odbicie, przerwę na powierzchni lub szczegół zbyt mały, by został uwieczniony na zdjęciu. Kurator, który opisuje hitatsura, rozważa jego rozkład na więcej niż jednym mikroskopicznym obszarze. Jest to dobry moment do porównania widoków w tym samym rekordzie zbiorowym, sprawdzając, czy cecha zajmuje to samo miejsce względem stabilnego punktu odniesienia. Gdy widoki nie rozstrzygają kwestii, katalog i widoczne zdjęcie należy przedstawić oddzielnie.

Piąty termin również zmienia sposób myślenia o kopiowaniu wzoru na papierze. Pojedyncza linia narysowana od podstawy do ostrego końca może przekazać pewne różnice między krawędziami prostymi, puchawymi, powtarzającymi się i skupionymi. Rysunek linijki hitatsury, przy którym wszystkie przestrzenie powyżej tej linii zostałyby pozostawione puste, pomijałby istotne informacje. Rysunek wymaga nie tylko ramy, ale także pola. Ta różnica w rodzaju ilustracji wymaganej jest prostym testem tego, co pięć słów faktycznie prosi czytelnika, by zauważył.

Czytanie katalogu w różnych językach.

Wpisów w języku angielskim w muzeach może się różnić nawet w ramach tej samej bazy danych. Jeden tłumacz drukuje nazwę wzoru wraz z przyrostkiem ba, inny używa krótszego rdzenia, a trzeci opisuje kształt w języku angielskim przed podaniem słowa japońskiego w nawiasie. Silniki wyszukiwania mogą dzielić te odmiany pisowni na zaskakująco różne zestawy wyników. W poniżej podanych rekordach zbioru nazwa obiektu lub numer inwentarzowy często stanowi najbardziej niezawodny sposób powrotu do tego samego dzieła. Numer inwentarzowy może również prowadzić czytelnika od wpisu w języku angielskim do jego odpowiednika w języku japońskim oraz do dodatkowych zdjęć.

Różny jest również stopień pewności identyfikacji. Na trzpieniu Kagemitsu widnieją data i imię. Głownię przypisuje się Mitsutadzie, chociaż podczas dawnej przeróbki usunięto pierwotną podstawę identyfikacji. Ishida Masamune ma utrwaloną nazwę i historię zapisaną w późniejszej kompilacji. Te różnice powinny pozostać widoczne w każdym podpisie pod porównawczą ilustracją hamonów. Trafne rozpoznanie wzoru nie dodaje wiarygodności nieistniejącej sygnaturze. Z kolei utrata sygnatury nie pozbawia powierzchni głowni wartości poznawczej. Dobry katalog uwzględnia oba stwierdzenia.

Nowoczesny widokowiec dostraja w stanie zachowania oraz konwencjach fotograficznych dodatkową warstwę historyczną. Polerowana stal może tak silnie odbijać zmianę kierunku lub szerokości źródła światła, że dwa obrazy jednego dzieła wydają się być ze sobą niezwiązane. Muzeum może opublikować pełny widok w celu zarejestrowania proporcji oraz inną ekspozycję, aby pokazać wzór hamon. Taki par jest bardziej informacyjny niż każdy z nich oddzielnie. Zdjęcie może ustalić, że widoczny element zajmuje konkretną część głowni. Samo w sobie nie może zmierzyć twardości, podać daty ani przypisać dzieła do konkretnego ręki.

Dla ostatecznego porównania umieść datowanego Kagemitsu obok Ishida Masamune oraz krótką głownię w Nowym Jorku. Zacznij od tego, co faktyczne zapisy pozwalają oku zweryfikować: inskrypcję i rzeźbienie na pierwszej, współistnienie fal i grzbietów na drugiej, oraz aktywność rozciągającą się po całej powierzchni na trzeciej. Następnie wprowadź formy przypominające goździk na Mitsutada oraz zwarte proporcje Atsushi Toshiro. Każda z nich dodaje do grupy inne pytanie. Słownictwo, które początkowo obejmowało pięć nazw, kończy się sposobem zauważania tego, co poszczególne dzieła zachowują, co wyjaśniają ich katalogi, oraz co fotografia nadal pozostawia otwarte.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza hamon w opisie muzealnym?

Jest to widoczny wzór związany z zutwardzonym fragmentem japońskiej głowni. Opisy rejestrują jego przebieg, krawędź oraz powiązane cechy w otaczającej stali.

Czym suguha różni się od notare?

Suguha przebiega w linii ogólnie prostej. Notare wznosi się i opada falistym wzorem, który najlepiej rozpoznaje się na dłuższym odcinku głowni.

Czym gunome różni się od chōji?

Gunome wyróżnia rytm wzniesień i zagłębień. Chōji przywodzi na myśl pąki goździkowca, czasem skupione w grupy. Oba motywy mogą występować na jednej głowni.

Czym nazwa hitatsura różni się od czterech pozostałych?

Opisuje to rozkład efektów hartowania znacznie poza główną strefę krawędziową. Sama krawędź może nadal mieć rozpoznawalny, falisty lub przypominający zioło goździka kontur.

Czy na jednej głowni może występować kilka wzorów hamon?

Tak. Tokijskie Muzeum Narodowe opisuje na Ishida Masamune zarówno formy faliste, jak i gunome. Ich wzajemny układ zależy od miejsca obserwacji i jej skali.

Czy sam hamon wystarcza do ustalenia twórcy głowni?

Hamon może pomóc w porównaniu obiektów. Przy atrybucji uwzględnia się również kształt, stal powierzchni głowni, trzpień, stan zachowania, źródła historyczne i inne dzieła o pewnym autorstwie.

Filmy i wykłady

Muzeum Metropolitainskie — Japońska Broń i Japońska Estetyka

徳川美術館チャンネル — 徳川美術館 刀剣解説 展覧会見どころ紹介

Katalogi zbiorów i dalsza lektura

Powiązane artykuły