Przez morze: japońska głownia w chińskiej oprawie dworskiej

Zwiedzający podążający za fotografiami Metropolitan Museum of Art może dwukrotnie ujrzeć ten sam miecz, nie zdając sobie z tego sprawy. Na jednym rekordzie leży on osobno, a jego głownia i pochwa są widoczne od końca do końca. Na drugim należy do postaci w chińskiej zbroi reprezentacyjnej z epoki Qing. Pierwsze zdjęcie zachęca do przyjrzenia się malowanemu smokowi lub płatowi niebieskiego jedwabiu. Drugie każe zapytać, na ile te detale mogłyby być widoczne z drugiego końca sali. Przeczytaj opisy pod fotografiami, a pojawi się trzecie pytanie: w jaki sposób japońska głownia, chińskie wyposażenie dworskie i elementy pochodzące z kilku nowojorskich nabytków znalazły się na jednym zdjęciu?

Najbardziej znaczące słowo na etykiecie miecza jest skromne. Słowo „oprawa” pojawia się bezpośrednio przed datami. Muzeum przypisuje owe daty – około 1750 do 1800 roku – zespołowi elementów zdobiących głownię. Samą stal identyfikuje jako japońską. Obok nie widnieje ani data opuszczenia Japonii przez głownię, ani nazwisko jej chińskiego odbiorcy. W tej luce kryje się bogata historia, o ile zdamy sobie sprawę, że różne osoby podejmowały różne decyzje w różnym czasie. Twórca lakierowanej powierzchni zewnętrznej, właściciel ceniący sprowadzoną głownię oraz darczyńca, który przekazał zmontowane dzieło do Nowego Jorku, wymagają odrębnego miejsca w tej opowieści.

Peidao rodziny Morosini obok pochwy na ogólnym widoku muzealnym
Peidao rodziny Morosini, numer inwentarzowy 32.75.301a, b. Data w karcie obiektu odnosi się do jego chińskiej oprawy. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Smok znikający za krawędzią

W swoim opracowaniu poświęconym szablom z epoki Qing ze zbiorów muzeum Philip M. W. Tom naliczył po trzy czteroszponiaste smoki po każdej stronie pochwy. Ten opis zmienia sposób postrzegania całej fotografii. Z wygodnej odległości widać smukły, ciemny kształt ożywiony jasnymi plamami. Z bliższa tło staje się przestrzenią, w której stworzenia poruszają się między chmurami. Wśród innych motywów Tom identyfikuje książki i monety. Artysta rozmieścił na tej niewielkiej powierzchni znacznie więcej niż tylko godło heraldyczne. Są tu spokojne pauzy, duże formy i detale mające dać satysfakcję komuś, kto znajduje się wystarczająco blisko, by je rozpoznać.

Warto zastanowić się nad rolą, jaką w tej kompozycji odgrywa czerń. Fragment muszli może wyglądać blado na czarnym tle nawet wtedy, gdy do widza dociera zaledwie odrobina jego barwy. Złoto chwyta inny promień światła. Kamień ukazuje zakrzywioną powierzchnię, a jedwabny sznur – stosunkowo miękką. Żadna pojedyncza ekspozycja nie jest w stanie opisać, jak te wszystkie elementy wyglądają jednocześnie. Lista materiałów pod fotografią daje oku kilka punktów odniesienia przy ponownym oglądzie. Zapobiega to również powszechnemu błędowi przy reprodukcjach, gdzie zielony refleks na ekranie może zmienić każdy jasny punkt w tę samą substancję.

Tom identyfikuje w oprawie czerwony koral, malachit i lapis lazuli. Przestrzenie między wypukłymi elementami wypełnia mozaika z drobnych fragmentów muszli. Różnica między perłą a masą perłową ma w tym kontekście kluczowe znaczenie. Zaokrąglony kamień zajmuje wydzielone dla niego miejsce; fragmenty masy perłowej mogą rozpraszać światło na nieregularnym odcinku. Jeśli oba pojęcia przetłumaczy się po prostu jako perły, zaciera się istotne rozróżnienie w projekcie. Chińska oprawa układa te materiały w relację widoczną pod jednym kątem, a częściowo zatartą pod innym. Wykaz kosztownych składników, nawet poprawny, daje marne pojęcie o tym doświadczeniu wizualnym.

Przepisy dworskie i niebiesko-zielony sznur

Zachowało się wyjątkowo dobre porównanie dokumentalne. Ilustrowane przepisy dworskie Qingów z 1759 roku zawierają opis słowny i graficzny przedmiotów stroju reprezentacyjnego. Tom zwraca uwagę na nakazany wygląd szabli dla niektórych rang książęcych. Ilustracja reprodukowana w jego opracowaniu pochodzi z oficjalnego kodyfikatora. Dla kontrastu, obiekt w muzeum utrwala wybory faktycznie dokonane przez konkretną osobę. Zestawienie obu tych źródeł jest bardziej pouczające niż dociekanie, czy fotografia obiektu wygląda dokładnie tak samo jak rysunek. Barwa w tekście może nieść rozróżnienie, którego monochromatyczny szkic nie jest w stanie przekazać.

Niebiesko-zielony sznur pomaga usytuować egzemplarz z Metropolitan Museum of Art w tej dyskusji. Tom przeciwstawia go złocistożółtemu jedwabiowi wiązanemu z wyższymi rangami książęcymi. Zauważa również różnice między dozwolonym lub oczekiwanym ornamentem a zachowanym obiektem. Malachit zajmuje miejsce, w którym można by oczekiwać turkusu. Drobne fragmenty muszli stanowią odmienne rozwiązanie niż perły. Smoki na pochwie są wyjątkowo efektowne, jednak czytelnik szukający w przepisach dokładnej instrukcji odtworzenia tego wzoru byłby rozczarowany. Istnieje przestrzeń między regułą społeczną a zachowaną własnością prywatną. To właśnie w tej przestrzeni decyzje artysty stają się interesujące z punktu widzenia historii.

Użyteczną analogią jest oficjalny portret oraz inwentarz garderoby. Portret potrafi na pierwszy rzut oka uczynić zrozumiałą publiczną logikę ubioru. Inwentarz z większym prawdopodobieństwem zachowa różnice między dwoma skądinąd podobnymi ubiorami. Przepisy dworskie i miecz stanowią dwa takie rodzaje dowodów. Razem wspierają one powiązanie przedmiotu z rangą dworską. Żadne z nich nie dostarcza jednak imiennego wpisu wskazującego na właściciela. Nazwanie oprawy książęcą oddaje porównanie rozwinięte przez Toma. Nazwanie jej mieczem własnym cesarza wymagałoby łańcucha identyfikacji, którego zachowane dowody w tych rekordach nie dostarczają.

XVII-wieczny miecz chiński i osobna pochwa sfotografowane na jasnym tle
Chiński miecz i pochwa, 14.48.2a, b. Ten wcześniejszy nabytek stanowi odrębny przykład połączenia muszli, koralu i metalu w jednym zespole. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Złoto, koral i wcześniejsze chińskie materiały porównawcze

Kolekcja Metropolitan Museum of Art zawiera drugi obiekt, który prawdopodobnie pojawi się przy wyszukiwaniu według materiału. Jest to chiński miecz z pochwą z XVII wieku, numer inwentarzowy 14.48.2a, b. W skład jego tworzywa wchodzą koral, muszla, złoto, tkanina i kamienie półszlachetne. Muzeum pozyskało go w 1914 roku ze środków Rogers Fund. Jest on tutaj cenny właśnie dlatego, że posiada własne datowanie i źródło pochodzenia. Koral i muszla występują razem już przed omawianą oprawą z końca XVIII wieku. Samo ich pojawienie się na obiekcie nie może stanowić dowodu na zamówienie przez konkretnego księcia z epoki Qing ani na datowanie na jedno określone panowanie.

Zestawmy te fotografie ze sobą i zasłońmy na chwilę daty. Na obu zdjęcia elementy sprawiające wrażenie odrębnych na pisemnej liście materiałów składają się na jedną ciągłą sylwetkę. Gdy etykiety powracają, porównanie rozbija się na pytania. Która część jest datowana? Jakie twierdzenie geograficzne faktycznie sformułowało muzeum? Które materiały się powtarzają, a które należą tylko do jednego wpisu? XVII-wieczny przykład posiada w katalogu atrybucję chińską. Późniejszy obiekt wyraźnie rozdziela swoją atrybucję między głownię a oprawę. Ta różnica, łatwa do przeoczenia przy wyszukiwaniu obrazem, jest powodem, dla którego dzieło z kolekcji Morosini zajmuje szczególne miejsce w historii wymiany kulturowej.

Można również porównać oba zestawy fotografii jako dokumenty praktyki muzealnej. Widok ogólny ustala relacje między częściami i pozwala na porównania w zbliżonej skali. Detal może uczynić jeden materiał czytelnym kosztem sprawienia, że cały obiekt stanie się niemal nierozpoznawalny. Gdy mała fotografia jest reprodukowana w książce, czytelnicy bardziej potrzebują numeru inwentarzowego w podpisie niż ogólnego tytułu w rodzaju „Miecz chiński”. Wcześniejsze dzieło i obiekt z kolekcji Morosini mogą zasadniczo dzielić słowo kluczowe, studium przypadku i stronę z ilustracjami. Nigdy nie powinny jednak dzielić tego samego numeru inwentarzowego.

Zbliżenie metalowego okucia przechodzącego w poprzek wcześniejszej chińskiej pochwy
Druga fotografia muzealna XVII-wiecznego obiektu porównawczego, zakupionego ze środków Rogers Fund w 1914 roku. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Co przebyło morze

Głownia jest elementem o najmniej pewnym datowaniu w zestawie, który na pierwszy rzut oka mógłby się wydawać w całości dającym się datować luksusowym kompletem. Tom wyjaśnia, że jej pierwotna powierzchnia nie zachowała się w stanie pozwalającym na pewne przypisanie do imiennego wytwórcy lub szkoły. Atrybucja do wytwórczości japońskiej oraz brak dokładnej daty mogą ze sobą współistnieć bez przeszkód. Szeroki osąd geograficzny i przypisanie pojedynczego dzieła konkretnemu rzemieślnikowi stawiają dowodom odmienne wymagania. Przypisanie sławnego nazwiska tylko dlatego, że oprawa jest wspaniała, powiedziałoby nam więcej o współczesnych oczekiwaniach wobec rozgłosu niż o samej głowni.

Zainteresowanie chińczyków wyrobami japońskimi miało długą historię. Tom omawia poemat Ouyang Xiu z około 1060 roku, którego opis zwraca uwagę na oprawę cenionych mieczy z importu. Wiele wieków później rejestry licencjonowanego handlu z epoki Ming opisują japońskie głownie docierające do Chin w znacznych ilościach. Poemat ukazuje, co autor mógł wyobrażać sobie u czytelnika. Rejestr handlowy dokumentuje ruch w skali zbiorczej. Żadne z nich nie jest dokumentem przewozowym dla obiektu znajdującego się w Nowym Jorku. Razem czynią one ponowne wykorzystanie sprowadzonej stali zrozumiałym, bez konieczności zakładania zmyślonej podróży dla tego konkretnego egzemplarza.

Kierunek podróży ma znaczenie dla interpretacji gustu. Przedstawienie tej historii wyłącznie jako japońskiego eksportu sprawia, że chiński dwór jawi się jako punkt docelowy cudzych decyzji artystycznych. Zachowana forma sugeruje bardziej aktywną historię. Ktoś, kto zamówił lub wybrał oprawę, nadał widocznej stronie zewnętrznej język wyrazu zaczerpnięty z chińskich realiów dworskich. Zachowanie importowanego elementu i zamówienie kunsztownej, nowej oprawy były decyzjami w pełni spójnymi. Zwiedzający obserwujący ubraną postać z odległości mógł najpierw dostrzec manifestację rangi. Znawczy właściciel mógł również cenić historię, która pozostawała w dużej mierze niewidoczna dla innych.

Pałac do porównań

Emerytalna rezydencja Qianlonga w Zakazanym Mieście oferuje inną skalę, w której można rozważyć tę samą kwestię widoczności. Wystawa w Metropolitan Museum of Art poświęcona tej rezydencji zgromadziła malarstwo, elementy architektury wnętrz, dzieła sztuki sakralnej i mniejsze obiekty. Zwiedzający przechodzący od ściany do biurka uczonego musiał zmienić zarówno odległość, jak i tempo patrzenia. Gust dworski obejmował zarówno doświadczenie zbliżania się do komnaty, jak i doświadczenie rozpoznawania drobnego materiału lub odniesienia trzymanego w dłoni. Wystawa ta tworzy kontekst do rozważań nad wysadzaną kamieniami oprawą. Historia jej kolekcji nie umieszcza jednak miecza z kolekcji Morosini w ogrodzie emerytalnym.

W sprawozdaniu z wystawy pojawia się wyjątkowo pomocne zastrzeżenie. Niekiedy przedmioty eksponowane w celu przywołania klimatu biurka uczonego pasowały do takiego wnętrza, mimo że ich obecność w tej konkretnej komnacie nie była udokumentowana. Jest to uczciwy i owocny rodzaj rekonstrukcji. Fotografia lub aranżacja może proponować uzasadnione historycznie skojarzenie bez przypisywania obiektom nienaruszonego, pierwotnego zestawienia. To rozróżnienie staje się haptyczne, gdy miecz pojawia się obok zbroi. Projektant wystawy musi pokazać, jak obiekty odnoszą się do siebie w przestrzeni. Dokumentacja nabytku musi pokazać, w jaki sposób muzeum pozyskało poszczególne obiekty. Obie perspektywy mogą być słuszne, nawet gdy ich grupah jest różna.

Jasny metalowy grot włóczni na różowym tle, detal z karty zbroi reprezentacyjnej
Widok skatalogowany z chińską zbroją reprezentacyjną z epoki Qing; połączony numer inwentarzowy zachowuje odmienne historie nabytków obiektów przedstawionych razem na zdjęciu. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Cztery źródła pochodzenia za jedną postacią

W karcie zbroi reprezentacyjnej pancerz jest przypisany firmie Lai-Yuan and Co. z 1916 roku. Miecz pochodzi z kolekcji Morosini z 1932 roku. Hełm i włócznia stanowią zapis testamentowy George'a C. Stone'a z 1935 roku. Przeczytanie tego krótkiego fragmentu zajmuje sekundy, a jednak zmienia ono znaczenie fotografii, którą w przeciwnym razie można by wziąć za portret jednej historycznej garderoby. Trzy etapy kolekcjonowania umożliwiły muzeum zestawienie ze sobą zarysów i barw reprezentacyjnego stroju z epoki Qing. Zespół ten stanowi dowód na to, w jaki sposób nowoczesne muzeum potrafi uczynić skalę ubioru zrozumiałą.

Ochrona przed błędem jest wbudowana w sam katalog. Połączony rekord zawiera kilka numerów inwentarzowych; broń zachowuje swój odrębny wpis. Podpis dotyczący stroju dworskiego może zatem wskazywać na całą postać, podczas gdy podpis dotyczący smoków z masy perłowej może identyfikować miecz i jego części. Pancerz posiada własnego darczyńcę, nawet gdy kadruje się tylko płat tkaniny za metalowym okuciem. Powtarzanie tytułu całej grupy przy każdym detalu prowadziłoby do utraty tych rozróżnień. Czytelnicy zainteresowani proweniencją muszą mieć możliwość odejścia od ekspozycji i odzyskania każdego obiektu składowego.

Imię Giulii Morosini jest kluczowe w tej historii. Jej ojciec Giovanni zgromadził kolekcję w swojej posiadłości w okolicach Nowego Jorku. Muzealna historia zbiorów sztuki islamu opisuje zarówno jego zainteresowanie bronią, jak i znaczenie darów Giulii dla powiększenia zbiorów działu. Obiekt z epoki Qing posiada własne, szczegółowe określenie pochodzenia w ramach tej szerszej historii. Nazwanie go darem Giovanniego wymazałoby czyn dokonany przez jego córkę. Nadanie mu daty jednego z jej wcześniejszych darów połączyłoby obiekty, które rejestr utrzymuje jako odrębne. Precyzyjnie sformułowane linie darczyńców zachowują sprawczość historyczną, którą samo eleganckie nazwisko rodowe zatarłoby.

Dwie etykiety dla jednego dzieła

Wyobraźmy sobie napisanie dwóch krótkich etykiet dla tego obiektu. Jedna wisi obok ubranej postaci. Jej pierwsze zdanie mogłoby wskazywać, że drobne rozbłyski niebiesko-zielonej barwy i masy perłowej byłyby widoczne na tle ubioru dworskiego. Drugie mogłoby kierować zwiedzającego do odmiennych informacji o pochodzeniu zbroi i akcesoriów. Druga etykieta należy do wyizolowanej fotografii. Zaczynałaby się od odmiennego pochodzenia stali i oprawy, a następnie wyjaśniała, dlaczego data przypisana tej drugiej nie może wypełnić luki pozostawionej przez tę pierwszą. To samo dzieło niesie oba opisy, ale każdy z nich rozwija się na podstawie szczegółów wyraźnie dostępnych dla czytelnika.

Najbardziej satysfakcjonujące spotkanie z peidao rodziny Morosini następuje wtedy, gdy możliwa staje się trzecia, bardziej prywatna perspektywa. Znajdując się wystarczająco blisko, by dostrzec masę perłową, czytelnik może powrócić do jednego smoka i podążać za nim po lakierze przed sprawdzeniem jakiejkolwiek daty. Cofnięcie się do ilustrowanych przepisów sprawia, że kolor sznura staje się czytelny społecznie. Dalsze cofnięcie się do muzealnej postaci pozwala dostrzec postacie kilku darczyńców. Te zmiany odległości pozwalają fragmentowi stali, który przebył morze, zachować indywidualną historię wewnątrz bogatego chińskiego dzieła sztuki.

Co podpis mógłby przekazać w dwóch językach

Anglojęzyczny zwiedzający muzeum spotyka chińską nazwę peidao w nawiasie. To jedno słowo daje czytelnikowi punkt wyjścia do innego obszaru wiedzy naukowej. Może ono również sprzyjać fałszywej symetrii. Wyszukiwanie chińskiej nazwy opisuje historię obiektu w formie zachowanej do dziś. Poszukiwanie japońskiej głowni może prowadzić ten sam numer inwentarzowy do innej literatury, w której pierwsze pytania dotyczą atrybucji i wieku stali. Oba te wyszukiwania dałyby odmienne zestawy obiektów pokrewnych, nawet gdyby zdjęcie na czele obu stron było identyczne. Jedną z zalet tego konkretnego dzieła jest to, że nagradza ono obie te ścieżki dostępu do kolekcji.

Wyobraźmy sobie, że tłumacz jest ograniczony do jednego wiersza. Przeniesienie daty na początek oszczędza miejsce, ale niesie ryzyko przypisania tych samych lat obu częściom. Przeniesienie Japonii i Chin na początek może zmienić obiekt o zrozumiałym następstwie czasowym w bliżej nieokreśloną produkcję dwunarodową. Pozostawienie czasowników w domyśle, jak to często ma miejsce na etykiecie, sprawia, że najmniejsze decyzje gramatyczne zyskują na znaczeniu. Dodatkowa fraza precyzująca, co i gdzie zostało wykonane, jest dla czytelnika cenniejsza niż kolejny przymiotnik opisujący wspaniałość kamieni. Również daty łatwiej przechodzą między językami, gdy element, do którego należą, pozostaje tuż obok nich.

Ilustracje od piętnastej do osiemnastej w artykule Toma oferują inną ścieżkę prześledzenia problemu skali. Ogólna fotografia pozwala czytelnikowi zlokalizować interesujący go obszar; zbliżenia oddzielają dekorację z masy perłowej od oprawy kamieni; ilustracja stroju reprezentacyjnego z wcześniejszej publikacji wprowadza materiał dowodowy innego autora pracującego w innym celu. Nawet jeśli reprodukcja straci większość barw, ten układ nadal pozwala czytelnikowi odróżnić obiekt porównawczy od detalu. Rysunek historyczny nigdy nie miał być portretem obiektu z Metropolitan Museum of Art. Jego odmienności stanowią o tym, że jest on pouczającą ilustracją.

Czytelnik robiący notatki przed wizytą w galerii mógłby zmieścić główne źródła na małej karcie. Po jednej stronie znalazłby się numer miecza, drugi numer dla wcześniejszego chińskiego obiektu porównawczego oraz informacje o pochodzeniu poszczególnych elementów ubranej postaci. Po drugiej stronie znalazłyby się numery stron lub ilustracji z drukowanego opracowania. Karta ta pozwoliłaby na odzyskanie właściwych obiektów porównawczych po tym, jak zdjęcie zostanie przycięte, przetłumaczone lub odłączone od podpisu. W przypadku kamieni szlachetnych i smoków łatwo sprawić, by fotografia stała się sławna, podczas gdy jej historia dowodowa ulega zatarciu. Garść dobrze dobranych identyfikatorów pozwala utrzymać te dwie rzeczy razem.

Pytania z karty obiektu

Czy peidao rodziny Morosini powstało w Japonii, czy w Chinach?

Metropolitan Museum of Art przypisuje głownię Japonii, a oprawę Chinom. Tytuł opisuje obiekt jako peidao z pochwą. Wyszukiwanie w katalogu według któregokolwiek z tych miejsc może być zatem uzasadnione. Cytując to dzieło, należy przypisać każdy opis geograficzny do tej konkretnej części, którą identyfikuje.

Czy data około 1750–1800 dotyczy japońskiej głowni?

Data ta odnosi się do chińskiej oprawy. Philip Tom zauważa, że dawny stan powierzchni głowni uległ zatarciu, co ogranicza próby zawężenia jej atrybucji. Muzeum nie podaje dla tej głowni żadnego pewnie zidentyfikowanego japońskiego szablisty ani dokładnego roku wykonania. Zachowanie tego rozróżnienia pozwala utrzymać to, co rekord faktycznie ustala.

W jaki sposób dekoracja wiązała się z książęcym strojem?

Tom porównał kolory, materiały i formę z ilustracjami i opisami w przepisach reprezentacyjnych Qingów z 1759 roku. Wskazał na bliskie analogie z insygniami przewidzianymi dla określonych rang książęcych i szczegółowo omówił różnice. To porównanie wskazuje na kontekst powstania wzoru, nie podając jednak nazwiska użytkownika.

Kto podarował miecz Metropolitan Museum of Art?

Giulia Morosini przekazała go w 1932 roku z kolekcji swojego ojca, Giovanniego P. Morosini. Zarówno rekord pojedynczego miecza, jak i zbroi reprezentacyjnej zachowują tę informację o pochodzeniu. Opisuje ona nabytek nowojorski; tożsamość wcześniejszych właścicieli we Wschodniej Azji pozostaje odrębną kwestią historyczną.

Czy sfotografowany komplet zbroi został pozyskany razem z mieczem?

W zbiorach pancerz figuruje jako dar od Lai-Yuan and Co. z 1916 roku, miecz w ramach daru Giulii Morosini z 1932 roku, a hełm i włócznia w ramach zapisu testamentowego George'a C. Stone'a z 1935 roku. Wspólne zdjęcie ilustruje relację w ubiorze; te oznaczenia pochodzenia opisują odrębne nabytki.

Czy dla tej konkretnej głowni można zidentyfikować historyczną misję handlową?

Japońskie głownie docierały do Chin więcej niż jedną drogą. Poematy i rejestry regulowanego handlu dowodzą, że przedmioty te były znane i cenione, ale w cytowanych tu źródłach żadna transportowana partia nie została powiązana z numerem inwentarzowym 32.75.301a, b. Rekonstrukcja konkretnej podróży wymagałaby dodatkowego źródła identyfikacyjnego.

Filmy muzealne

The Met — Sztuka, sztuczność i tożsamość — Świat cesarza Qianlong

The Met — Japoński miecz i japońska estetyka

Karty obiektów i literatura dodatkowa

Powiązane artykuły