Motyle w lace: Odczytywanie inkrustacji z muszli na japońskiej pochwie

Motyl wykonany z muszli kryje niewielką zagadkę. Stań wystarczająco daleko, a stanie się jedynie błyskiem na ciemnej powierzchni. Podejdź bliżej, a to, co wyglądało jak jedna jasna plama, rozpadnie się na mniejsze fragmenty. Na dziewiętnastowiecznej japońskiej pochwie w Metropolitan Museum of Art pokruszona muszla abalone wyodrębnia owady i kwiaty wyryte w czarnej lace. Kwiat ma swoją nazwę – paulownia. Owady można zidentyfikować bez niej. Razem dają one zwiedzającemu dwa różne sposoby na interpretację tego samego obiektu: jeden poprzez rozpoznanie form przyrodniczych, a drugi poprzez rozpoznanie materiału, który zachował swoją właściwość odbijania światła.

Pochwa należy do kompletu przekazanego przez Etsuko O. Morris i Johna H. Morrisa Jr. w 2018 roku. Jej tytuł katalogowy rozpoczyna się od opisu głowni, jak to często bywa w przypadku obiektów z Działu Uzbrojenia i Zbroi. Gdyby jednak można było wejść do katalogu poprzez skrzydło motyla lub płatek kwiatu, zwiedzający mógłby udać się w następnej kolejności do galerii sztuki japońskiej i przyjrzeć się pulpitowi suzuri-bako. Tam te same nieliczne słowa – motyl, laka, złoto i muszla – mogą opisywać zupełnie inne doświadczenie obcowania z powierzchnią. Niniejszy esej podąża śladem takiego zwiedzającego i stawia pytanie, kiedy dwa podobne wyobrażenia są dowodem wspólnej historii.

Oprawa z czarnej laki Morrisa ze sznurem złożonym w pętlę – widok z boku
Dar państwa Morris z 2018 roku, 2018.833.19a–j. Muzeum umieszcza wyryte i zdobione muszlą kwiaty oraz owady na pochwie. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Odczytywanie listy materiałów w konkretnym kontekście

Katalog identyfikuje kilka materiałów pochodzenia zwierzęcego. Skóra płaszczki pokrywa rękojeść, fiszbin stanowi jej owijkę, a muszla abalone akcentuje pochwę. Te rozróżnienia mają znaczenie nawet dla zwiedzającego zainteresowanego wyłącznie dekoracją. Ogólne stwierdzenie, że obiekt jest pokryty muszlą, sprowadziłoby zróżnicowane powierzchnie do jednolitej całości. W opisie muzealnym ten blask jest zlokalizowany. Można odróżnić część stanowiącą tło, rytowania przedstawiające motyw oraz cząsteczki, które wysuwają konkretne fragmenty na pierwszy plan. Każdy z tych elementów wnosi inny wkład w widoczność motyla.

Wyobraźmy sobie, jak wyglądałaby ta kompozycja, gdyby każda jej część odbijała światło w ten sam sposób. Ciemne odstępy przestałyby istnieć. Widz wciąż mógłby dostrzec zarys, ale wrażenie formy wyłaniającej się i cofającej wraz ze zmianą kąta widzenia zostałoby znacznie osłabione. Czarna laka jest często traktowana jako neutralne tło w anglojęzycznych opisach tego rodzaju sztuki. Tutaj pełni ona rolę aktywną. Stwarza warunki, w których stosunkowo niewielka ilość jasnego materiału może przyciągnąć nieproporcjonalnie dużą uwagę widza. Czarno-biała reprodukcja mogłaby zachować kontury, lecz znacząco zmieniłaby tę równowagę.

Numer inwentarzowy rozciągający się od odnośnika a do j identyfikuje ten większy komplet. Ten przyrostek warto zachować w podpisie, nawet jeśli strona jest poświęcona jednemu detalowi. Muzeum datuje to dzieło na połowę lub drugą połowę XIX wieku. W publicznym wpisie nie przypisuje ono dekoracji imiennie określonemu mistrzowi laki. Nazwiska ofiarodawców i data ich darowizny należą do zupełnie innego rozdziału. Wstawienie jakiegoś nazwiska w puste miejsce przeznaczone dla artysty dałoby opisowi satysfakcjonujące poczucie kompletności, ale odbyłoby się to kosztem zniekształcenia tego, co naprawdę wiadomo o obiekcie.

Kwiat może być wyobrażeniem graficznym lub drewnem

Kupiecki pulpit do pisania (suzuri-bako) w tym samym muzeum stanowi wyjątkowo klarowny sprawdzian tego, jak odczytujemy słowo paulownia. W jego opisie katalogowym wśród materiałów wymieniono drewno paulowni, obok laki, masy perłowej i złota. Tutaj drzewo stanowi fizyczną substancję dzieła. Na pochwie z kolekcji Morrisa, dla kontrastu, katalog wymienia kwiaty widoczne w dekoracji. Drewno znajdujące się pod spodem określono po prostu jako drewno. Dwa rekordy zawierające pojęcia muszla, laka i paulownia opisują zatem zupełnie inne relacje między nimi. Wyszukiwanie według słów kluczowych znajdzie oba; precyzyjna etykieta wyjaśni różnicę.

Skrzynka kupiecka o numerze X.651 jest datowana na połowę XVIII wieku. Jest starsza od pochwy. Zestawienie ich ze sobą oferuje natychmiastową alternatywę dla narracji o postępie artystycznym, w której każde użycie materiału musiałoby być krokiem ku następnemu. Konkretne drewno mogło zostać wybrane do wykonania skrzynki, a kwiaty tego drzewa mogły pojawić się w dekoracji znacznie późniejszego obiektu, bez wiedzy któregokolwiek z twórców o sobie nawzajem. Właściwości fizyczne drewna i powszechność kwiatu to niezależne przyczyny historyczne, dla których ta sama nazwa rośliny trafia do katalogu.

Kolejną pokusą jest traktowanie każdego kwiatu paulowni jako herbu właściciela (mon). Odczyt heraldyczny wymagałby jednak czegoś więcej niż samej nazwy rośliny. Należałoby poszukiwać powtarzalnego i formalnie uporządkowanego herbu, inskrypcji, udokumentowanego związku ze zidentyfikowanym zamówieniem lub analogii z pewnie przypisanego zestawu. Rekord z The Met opisuje po prostu wyryte kwiaty i motyle. To już jest precyzyjna obserwacja i lepsza podstawa do zrozumienia kompozycji niż niepoparta dowodami atrybucja na rzecz elitarnego rodu. Kwiat może utrzymać kompozycję bez dostarczania rodowego nazwiska.

Motyl, który daje nazwę rozdziałowi

Pouczająca dygresja prowadzi do pulpitu suzuri-bako skatalogowanego w odniesieniu do rozdziału Motyle z Opowieści o Genjim. Jest to pozytywny przykład identyfikacji, którą w innym przypadku można by ulec pokusie wymyślenia. Muzeum łączy ten pulpit z towarzyszącą mu skrzynką na dokumenty (bunko). W opisie wskazano łódź przy brzegu, żurawie w locie, sosnę i kwitnącą wiśnię. Scena na jednej pokrywie kontynuuje wiosenną historię przedstawioną na drugiej. Odniesienie literackie nie zależy od odnalezienia gdzieś na obrazie okazu motyla i przypisania mu uniwersalnego znaczenia.

Złocisty pulpit do pisania Genji widziany ukośnie z krajobrazem na pokrywie
Pulpit do pisania Genji, 1981.243.2a–m. Tytuł identyfikuje rozdział dzieła literackiego; jego dopełnieniem jest osobna skrzynka na dokumenty. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Wewnątrz skrzynek zmienia się pora roku. Jesienne trawy nad rzeką przywołują wiersz skomponowany podczas spotkania przedstawionego na dekoracji zewnętrznej. Czytelnik dysponujący jedynie fotografią jednej zamkniętej pokrywy może w konsekwencji przeoczyć istotną część kompozycji. Istnieje odstęp czasowy między wiosenną sceną ukazującą się oczom a jesiennym obrazem, który staje się dostępny po otwarciu skrzynki. Układ ten sprawia, że rozpoznanie wiersza staje się doświadczeniem rozwijającym się w czasie. Opis pulpitu jako „ozdobionego motywami przyrodniczymi” traci tę sekwencję, która nadaje wyobrażeniom znaczną część ich wyrazu.

Sama powieść należy do kultury dworskiej z początku XI wieku i do dorobku literackiego Murasaki Shikibu. Wystawa muzealna poświęcona Genji zgromadziła przykłady jej dziejów w bardzo różnych mediach, w tym na malowanych i pisanych kartach, szatach i sprzętach z laki. Jej długie trwanie jako tematu nie oznacza jednak, że wszystkie późniejsze motyle należą do tej samej tradycji ilustratorskiej. Wręcz przeciwnie. Przy tak wielu wyobrażeniach bezsprzecznie powiązanych z tą księgą, te udokumentowane pozwalają nam precyzyjniej określić, co wiąże się z wiarygodną identyfikacją. Pochwa z daru Morrisa występuje bez towarzyszącej skrzynki ani nazwanej sceny.

Słowo motyl pełni zatem dwie różne funkcje na przestrzeni zaledwie paru kroków w wyobrażonej galerii. Na pochwie opisuje ono zwierzę przedstawione w dekoracji. Na pulpicie do pisania identyfikuje najpierw rozdział i epizod. W tłumaczeniu te funkcje mogą stać się niemal nierozróżnialne. Podpis skrócony do „Motyle, laka japońska” mógłby odnosić się do każdego z tych obiektów i wyjawiałby zwiedzającemu bardzo niewiele o obu. Przywrócenie rzeczowników – wyrytych owadów w jednym przypadku i rozdziału literackiego w drugim – ponownie nadaje malowidłom na lace ich odrębne historie.

Siedem jeleni i inny rodzaj czerni

Dziewiętnastowieczna skrzynka z daru Florence i Herberta Irvingów dostarcza porównania materiałowego, którego pulpit Genji nie jest w stanie w pełni zapewnić. Siedem jeleni pojawia się wśród jesiennych traw. Katalog identyfikuje czarne tło z laki noszące złoconą dekorację z inkrustacją z masy perłowej i ołowiu. Liczba zwierząt w tytułowej nazwie jest przydatna. Skłania ona widzów do ponownego przyjrzenia się powierzchni i postawienia pytania, jak grupa indywidualnych form składa się na spójne pole wizualne. Rekord pochwy nie podaje liczby motyli, a jej twórca miał do dyspozycji znacznie węższe pole dla kompozycji.

Jasne jelenie i złociste trawy przecinające ciemną pokrywę japońskiego pulpitu suzuri-bako
Siedem jeleni w jesiennych trawach, 2020.323.9a–e. Lista materiałów obejmuje złoto, muszlę i ołów na czarnym tle z laki. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Pokrywa stanowi tymczasową ramę. Zwiedzający może dostrzec długi fragment krajobrazu w jej granicach, zanim zdecyduje się obejść ją wkoło. Pochwa jest wąska i zakrzywia się, znikając z pola widzenia niemal natychmiast po zaprezentowaniu się. Część powierzchni zawsze pozostaje ukryta. Relacje dekoracyjne, które sprawdzają się na szerokiej pokrywie, nie mogą być po prostu zmniejszone i przeniesione na zakrzywiony obiekt z oczekiwaniem równie dobrego efektu. Powtarzalność, odległość między motywami i obszar, na którym tłu pozwala się pozostać ciemnym, stają się szczególnie ważne. Jest to porównanie dotyczące organizacji obrazu, a nie twierdzenie, że jeden artysta kopiował drugiego.

Ołów to kolejny przydatny czynnik korygujący oczekiwania. Oglądający wyobrażenie jasnych form na ciemnej lace mógłby oczekiwać, że wszystkie jaśniejsze kształty wykonano z metalu szlachetnego lub muszli. Opis materiałowy skrzynki wymienia ołów obok muszli i złota. Bez badań konserwatorskich lub szczegółowego opisu przypisującego każdy materiał do konkretnego motywu, uzasadnione jest zachowanie rozróżnień muzealnych na takim poziomie, na jakim zostały one podane. Kolory uchwycone w świetle studyjnym mogą czasami sugerować, gdzie patrzeć. Nie mogą one jednak same w sobie przesądzać o składzie każdego jasnego elementu.

Paprocie, motyle i rzemień

W zapisie testamentowym Edwarda C. Moore'a znajduje się również prostokątna skrzynka z laki zdobiona motywem paproci i motyli. Muzeum Met uważa, że była ona prawdopodobnie przeznaczona na przybory do herbaty. Jej czarne tło oraz dekoracja z muszli, złota i srebra zbliżają ją materiałowo do wywodu niniejszego eseju, podczas gdy skórzany rzemień i metalowe okucia wskazują na zupełnie inny rodzaj pojemnika. Tutaj motyle współistnieją z paprociami, a nie z kwiatami paulowni. Zapożyczenie pojedynczego kształtu owadu byłoby znacznie uboższym wyjaśnieniem relacji między tymi dwoma dziełami niż badanie, jak artyści swobodnie adaptowali rozpoznawalne formy do bardzo różnych otoczeń.

Niewielkie słowo „prawdopodobnie” w opisie zasługuje na swoje miejsce. Oznacza ono ocenę funkcji dokonaną przez muzeum. Można mieć pewność co do obecności paproci i motyli, nie mając równej pewności co do tego, co dawny właściciel przechowywał wewnątrz. Odwrotna sytuacja jest również możliwa. Skrzynka o określonej nazwie może mieć dobrze zrozumiałą funkcję, nawet jeśli dokładne znaczenie rośliny w jej ornamencie pozostaje niepewne. Dobre opracowanie katalogowe dopuszcza obie te sytuacje. Pozwala czytelnikowi uchwycić konkretny wątek dowodowy bez wymagania, aby wszystkie inne wątki były równie pewne.

Fotografia wykonana dla innego zadania

Komplet z kolekcji Morrisa przypomina również o instytucjonalnym życiu fotografii. Ujęcie, które doskonale oddaje zarys głowni, może poświęcać bardzo mało pikseli kwiatom na jej pochwie. Druga fotografia muzealna zmienia dostępne dowody, ale żadne zestawienie dwóch płaskich obrazów nie odtworzy doświadczenia obserwacji, jak muszla mieni się wraz z ruchem światła. Podpis naukowy może zdjąć część tej presji. Może podawać, że muzeum identyfikuje materiał jako pokruszoną muszlę abalone, nawet jeśli pojedynczych fragmentów nie da się rozróżnić przy rozmiarze, w jakim pojawia się ilustracja.

Druga strona oprawy z czarnej laki, z rękojeścią po prawej stronie
Drugie ujęcie muzealne obiektu Morrisa. Niewielki jelec (tsuba) wyjaśnia katalogowe pojęcie chisagatana zastosowane do oprawy. Zdjęcie dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Niewielka tsuba wyjaśnia kolejny element tytułu. Katalog używa słowa tantō w odniesieniu do głowni oraz chisagatana dla oprawy (koshirae), zwracając uwagę na obecność jelca, którego często brakowało w oprawach sztyletów. Dla historyka dekoracji istotnym punktem jest zmiana faktury powierzchni na tym łączeniu. Jeden obszar dekoracyjny się kończy, drugi zaczyna, a widz musi zdecydować, czy podążać za materiałem, motywem, czy też konturem całego złożonego obiektu. Każdy wybór prowadzi do innej grupy przydatnych porównań w innych częściach muzeum.

Wyjątkowo piękny pulpit suzuri-bako znany jako Sen w Naniwie stanowi ostatni sprawdzian tej metody. W tym przypadku muzeum łączy obraz na zewnątrz z wierszem wyrytym wewnątrz pokrywy. Obiekt dostarcza sposobu na weryfikację odczytania literackiego. W przypadku pochwy z kolekcji Morrisa najlepszy dostępny sprawdzian jest inny. Należy powrócić do katalogu, zlokalizować, do czego należy każdy wymieniony materiał, porównać roślinę jako obraz i jako drewno, a następnie zobaczyć, które cechy inny obiekt muzealny może autentycznie naświetlić. Detal staje się wówczas ciekawszy właśnie dlatego, że nie musi służyć jako wskazówka do zaginionej legendy.

Zwiedzający, który zaczął od błysku światła, może wyjść z kilkoma wyraźnymi wspomnieniami. Był tam kwiat, który okazał się namalowany, a nie wycięty z własnego drewna. Był motyl, który stanowił nazwę rozdziału, nawet gdy scena przedstawiała oczekującą łódź. Były jelenie na lace, które stały się czytelne dzięki materiałom, których reprodukcja nie mogła niezawodnie odróżnić za pomocą koloru. I była mała dziewiętnastowieczna pochwa, której artysta znalazł miejsce na owada, kwiat i ciemną przestrzeń między nimi. Ta przestrzeń daje oku miejsce na odpoczynek, zanim muszla ponownie pochwyci światło.

Skrzynka z dwiema porami roku i pochwa z dwiema stronami

Rozważmy, jak katalog musiałby opisać obcowanie z pulpitem Genji, gdyby mógł zachować tylko jedno ujęcie. Zdjęcie wykonane prostopadle nad pokrywą nadaje pustym przestrzeniom w kompozycji czytelność, której mogłoby im brakować w ujęciu skośnym. Może jednak również sprawić, że pokrywa będzie wyglądać jak niezależny obraz. Boki pojemnika i głębokość skrzynki znikają wówczas ze świadomości widza. Wewnętrzne trawy i wiosenny krajobraz na zewnątrz mogłyby łatwo zyskać osobne żywoty na reprodukcjach fotograficznych. Zestawienie, które pierwotnie czerpało znaczną część swojego uroku z przejścia między porami roku, staje się dwoma niezwiązanymi ze sobą obrazami roślin.

Pochwa Morrisa stwarza analogiczną trudność w innej formie. Na dwóch muzealnych ujęciach z profilu ciemny sznur zmienia swój kierunek na tle fotografii. Czytelnik może wykorzystać tę zmianę, aby rozpoznać zmianę punktu widzenia, zanim spróbuje rozstrzygnąć, czy widoczne jest to samo skrzydło lub ta sama gałązka. Jest to małe ćwiczenie wizualne dające praktyczny rezultat. Zapobiega ono sytuacji, w której wrażenie powtarzalności stworzone przez fotografie staje się niepopartą dowodami liczbą motywów. Informacje materiałowe dostarczone przez autora katalogu stanowią drugą kotwicę wszędzie tam, gdzie refleks światła mógłby zostać pomylony z częścią wyrytego konturu.

Skrzynka z siedmioma jeleniami daje kolejny powód, by zachować widok ogólny. W tej skali zwierzęta są naturalnie pierwszymi elementami przyciągającymi uwagę, ale kierunek i rozstawienie traw organizują otoczenie, które zamieszkują. Zakryj zwierzęta paskiem papieru na reprodukcji, a pozostały krajobraz nadal zachowa strukturę. Porównywalny eksperyment na pochwie z motylami stawiałby pytanie, jak wielką rolę odgrywa otaczająca ciemność. Jest to ćwiczenie z patrzenia na kompozycję i nie wymaga ono dostępu do oryginalnych obiektów ani zakładania, że dwaj artyści znali się nawzajem.

Na koniec wyobraźmy sobie te dzieła podpisane wyłącznie według materiałów. Zwiedzający odnalazłby lakę, pigmenty, metal lub muszlę i mógłby porównywać prawdziwy język artystyczny pomiędzy różnymi działami. Wyobraźmy je sobie podpisane tylko według tematów, a zwiedzający mógłby podążać śladem jeleni, owadów i kwiatów od jednego obiektu do drugiego. Każde z tych podejść dostrzega coś ważnego i pomija coś, co to drugie przywraca. Najbardziej zapamiętywalne porównanie pojawia się wtedy, gdy materiał i temat spotykają się w jednym, dokładnym miejscu. Na pochwie z kolekcji Morrisa tym miejscem jest jasny fragment na wyrytym kształcie, odcinający się od długiego, ciemnego tła. Na skrzynce Genji może to być maleńka łódź czekająca, by przenieść czytelnika z namalowanej wiosny do nienamalowanego wiersza.

Pytania dotyczące pochwy i skrzynek

Co sprawia, że owady lśnią na pochwie?

Muzeum Met wskazuje na pokruszoną muszlę abalone wyodrębniającą wyryte motyle i kwiaty paulowni na tle czarnej laki. Blask występuje w niewielkich obszarach kompozycji. Skóra płaszczki i fiszbin wymienione w innym miejscu tego samego rekordu to materiały rękojeści; odpowiadają one na inne pytanie dotyczące tego kompletu.

Czy sama pochwa jest wykonana z drewna paulowni?

Rekord wymienia kwiaty paulowni jako dekorację i podaje drewno bez określenia go jako paulownia. Kupiecki pulpit do pisania X.651 stanowi przypadek odwrotny. Jego opis materiałowy wyraźnie identyfikuje drewno paulowni. Roślina wymieniona jako motyw dekoracyjny oraz drewno zidentyfikowane jako podłoże wymagają odmiennych dowodów.

Czy motyl łączy pochwę z Opowieścią o Genjim?

Pulpit suzuri-bako w tym samym muzeum ma udokumentowany związek z rozdziałem Motyle oraz skrzynkę na dokumenty, która dopełnia przedstawioną scenę. Żadna taka identyfikacja literacka nie pojawia się w rekordzie pochwy. Porównanie to ukazuje zakres możliwych znaczeń bez przenoszenia historii z pulpitu do daru państwa Morris.

Co oznacza słowo chisagatana w tym przypadku?

Metropolitan Museum stosuje ten termin dla określenia oprawy (koshirae) z niewielkim jelcem (tsuba) w tym przykładzie. Tantō określa głownię w tym samym tytule. Odczytanie tych słów obok nazw elementów pomaga wyjaśnić, jak jeden obiekt inwentarzowy może pojawiać się pod kilkoma japońskimi pojęciami, nie sugerując przy tym obecności dwóch głowni.

Gdzie można porównać zastosowanie muszli na innym czarnym tle z laki?

Pulpit suzuri-bako z siedmioma jeleniami w jesiennych trawach jest skatalogowany z uwzględnieniem muszli, ołowiu i złota na czarnej lace. Jego osobny numer to 2020.323.9a–e. Skrzynka ta daje materiałom szerokie pole obrazowe, stanowiąc doskonałe porównanie dla węższego, zakrzywionego pola dostępnego na pochwie.

Kiedy muzeum pozyskało obiekt z kolekcji Morrisa?

Etsuko O. Morris i John H. Morris Jr. przekazali ten komplet w 2018 roku. Obiekt datowany jest na połowę lub drugą połowę XIX wieku. Rok darowizny identyfikuje współczesny etap historii kolekcjonerskiej; nie podaje on ani daty powstania dekoracji, ani tożsamości pierwszego właściciela.

Filmy muzealne

Showcase — The Tale of Genji: Japanese Classic Illuminated | Wystawy | Showcase

The Met — Miecz japoński i japońska estetyka

Rekordy kolekcji i literatura uzupełniająca

Powiązane artykuły