Identyfikacja brązu, shakudō i shibuichi w raportach konserwatorskich

Na niewielkim japońskim elemencie oprawy miecza w Cleveland uprawa ryżu zajmuje mniej miejsca niż detal na malowanym zwoju. Ciemne tło wyodrębnia grupę złocistych form. Zwiedzający stojący przed gablotą może najpierw dostrzec scenę, kolor lub kunsztowne dopasowanie wzoru do podłużnej powierzchni. Rekord muzealny mówi jednak coś zupełnie innego w polu dotyczącym techniki. Podaje japońską nazwę stopu: shibuichi. Słowo to z łatwością przechodzi z rekordu kolekcji na etykietę, listę obiektów na wystawie czy do książki. Znacznie rzadziej towarzyszy mu materiał dowodowy, na którym oparto konkretną identyfikację.

Opublikowane badanie konserwatorskie daje okazję do przyjrzenia się, w jaki sposób te dowody można przedstawić wprost. W Londynie badacze wykonali pomiary aparaturowe trzech japońskich tsub w British Museum. Jednym z analizowanych ciemnych detali była mrówka. Innym – liść. Twierdzenie dotyczące mrówki niekoniecznie odnosiło się do metalu pod nią. Ten złudnie prosty fakt wyjaśnia, dlaczego rzetelny raport naukowy dotyczący zdobionego obiektu wymaga zarówno schematu, jak i tabeli. Po naniesieniu odczytu z aparatury z powrotem na zwierzę lub liść przedstawiony na schemacie, wyniki układają się w historię, której ani samo zdjęcie, ani sama lista pierwiastków nie są w stanie opowiedzieć.

Cztery obiekty i cztery etykiety muzealne

Podłużny, ciemny element oprawy ze złocistymi formami i niewielką sceną uprawy ryżu
Cleveland 1920.1956, kashira ze sceną uprawy ryżu. W dokumentacji kolekcji jako materiał wskazano shibuichi. Cleveland Museum of Art. CC0.

Cleveland Museum of Art identyfikuje scenę uprawy ryżu jako kashira, czyli głowicę rękojeści o numerze inwentarzowym 1920.1956. Określenie to wskazuje właściwe miejsce tego drobnego dzieła w słownictwie dekoracyjnego rzemiosła metalowego. Tytuł mówi o tym, co muzeum widzi w danym przedstawieniu. Pole techniki podaje nazwę materiału. Wszystkie trzy stwierdzenia są wartościowe, ale spełniają różne funkcje. Osoba poszukująca przedstawień rolnictwa może trafić na ten obiekt, nie wiedząc nic o metaloplastyce. Historyk stopów miedzi może odnaleźć ten sam obiekt poprzez pole materiału i nigdy nie zauważyć, że chodzi o scenę rolniczą. Potrzebujemy obu interpretacji, aby zrozumieć, jakie wymagania artysta postawił wobec różnic w kolorze.

Muzeum datuje ten element oprawy na przedział od 1700 do 1850 roku i przypisuje jego pozyskanie J. H. Wade'owi. Żadne z tych stwierdzeń nie precyzuje, w jaki sposób ustalono nazwę materiału. Rekord w bazie internetowej nie musi publikować raportu analitycznego, aby przedstawiać rzetelnie popartą wiedzą identyfikację. Kurator może wiedzieć bardzo wiele z oględzin, porównań dokumentalnych i długoletniej znajomości analogicznych prac. Jednak czytelnik, który chce stwierdzić, że dany obiekt z Cleveland zbadano konkretną metodą, potrzebuje źródła odnoszącego się bezpośrednio do tego przedmiotu. Analiza podobnego elementu oprawy w innym kraju stanowi punkt porównawczy. Nie może jednak zastąpić brakującego raportu naukowego dla egzemplarza z Cleveland.

Ciemny pierścień fuchi ze złocistym tygrysem wśród liści bambusa
Cleveland 1920.465, fuchi z tygrysem i bambusem. Muzeum wskazuje shakudō. Cleveland Museum of Art. CC0.

Pierścień fuchi z tygrysem wśród bambusów z Cleveland, numer inwentarzowy 1920.465, ilustruje tę kwestię niemal na pierwszy rzut oka. Ciemna krawędź okala scenę ożywioną kontrastującymi partiami o cieplejszej barwie. W dokumentacji kolekcji materiał określono jako shakudō. Podpis na etykiecie potrafi określić główne tło w kilku znakach, mimo że widz jest w stanie odróżnić na elemencie ozdobnym więcej niż jedną widoczną substancję lub powierzchnię. Zdanie deklarujące, że każda widoczna część składa się z tego samego stopu, mówiłoby znacznie więcej. Nawet gdy publiczny katalog wyświetla tylko jedną nazwę materiału, ta zwięzłość opisu nie stanowi powodu, by cały obiekt zaliczać do jednej kategorii chemicznej.

Trzecie dzieło, numer inwentarzowy 1920.1963, również sklasyfikowano jako kashira z shakudō. Ciemne, zakrzywione formy przecinają jego powierzchnię, a drobne, jasne partie odciągają wzrok od środka. Zarówno ten obiekt, jak i fuchi z tygrysem mają przypisany ten sam szeroki przedział datowania oraz to samo uznanie dla darczyńcy. Te zbieżności pozwalają zestawić oba dzieła ze sobą. Nie mówią nam jednak, że oba wykonała ta sama osoba ani że były kiedyś połączone w jednym komplecie oprawy. Wspólna kategoria stanowi zaproszenie do porównania tła, blików i rzeźbiarskiego reliefu. Jest jednak marnym zastępstwem dla udokumentowanego związku między dwoma indywidualnymi pracami.

Co może oznaczać nazwa materiału

W opisach muzealnych japońskiej sztuki dekoracyjnej shakudō oznacza na ogół stop miedzi ze złotem, który może wykazywać ciemną, patynowaną powierzchnię. Shibuichi to materiał miedziano-srebrny. Brąz tradycyjnie odnosi się do stopu miedzi z cyną, choć użycie tego słowa w katalogach bywa różnie precyzyjne. Są to punkty wyjścia do lektury rekordu. Wyszukiwanie słowa „złoto” na liście materiałów nie powie czytelnikowi, która część obiektu wygląda na złocistą. Niewielka ilość złota może należeć do metalu leżącego pod ciemnym obszarem. Jasny, złocisty detal i ciemne tło mogą zatem wymagać zbadania, nawet gdy tylko jedno z nich przyciąga wzrok zwiedzającego jako cenne.

Istnieje szczególna pokusa, by tradycyjną nazwę powiązaną ze skojarzeniem liczbowym traktować tak, jakby była wynikiem z wagi analitycznej. Popularna interpretacja shibuichi odnosi się do jednej czwartej. Susan La Niece, Victor Harris i Hiromi Uchida w swoim badaniu z 2014 roku przedstawiają znacznie ciekawszy obraz rzeczywistych obiektów. Ich trzynaście analiz sklasyfikowanych jako shibuichi obejmuje zmierzoną zawartość srebra w przedziale od siedemnastu do trzydziestu pięciu procent. Były to obiekty zabytkowe, a nie trzynaście niezależnie dobranych próbek mających zdefiniować uniwersalny standard. Zinterpretowany zakres stanowi istotny dowód przeciwko przypisywaniu każdemu obiektowi dokładnej proporcji na podstawie samej nazwy. Nie narusza przy tym przydatności shibuichi jako historycznego terminu materiałowego.

Sformułowanie użyte w przeglądzie ma znaczenie. Wynik ujęty w tabeli może reprezentować badany obszar na jednym elemencie. Liczba analiz nie musi odpowiadać liczbie odrębnych warsztatów, obiektów czy historycznych właścicieli. Postawienie pytania o to, czy dany materiał był powszechniejszy od innego w całym okresie, wymagałoby planu pobierania próbek dostosowanego do tego odmiennego zagadnienia. Kolekcje muzealne zawierają czasem kilka przedmiotów z gabinetu jednego pasjonata i niewiele przykładów ze zwykłego gospodarstwa domowego. W takich warunkach szczegółowa seria pomiarów może wykazać, że dane zjawisko występowało, nie określając jednak, jak często pojawiało się w całej Japonii. To samo w sobie stanowi znaczne osiągnięcie.

Odczytywanie mrówki na londyńskiej tsubie

Agnese Benzonelli, Ian Freestone i Marcos Martinón-Torres opublikowali późniejsze badanie, w którym obserwacje zabytkowych tsub można było porównać z kontrolowanymi pracami na materiałach referencyjnych. Autorzy zidentyfikowali obiekty zabytkowe za pomocą numerów inwentarzowych British Museum i zilustrowali badane miejsca. Jedna tsuba to TS.244. Druga to 1952,0211.31. Trzecia to 1958,0730.56.d. Wypisanie tych numerów jest czymś więcej niż tylko grzecznością bibliograficzną. Publiczne rekordy zawierają zdjęcia i opisy; publikacja naukowa zawiera rysunek wybranych obszarów. Numery pozwalają czytelnikowi porównać dowody w tych różnych dokumentach bez konieczności rozpoznawania tsuby z pamięci.

Na drugiej tsubie ciemne zwierzę i otaczające je pole stawiały odrębne pytania. Badacze zidentyfikowali tło jako patynowaną miedź, podczas gdy mała mrówka znalazła się wśród obszarów sklasyfikowanych jako shakudō. Krótka etykieta mówiąca po prostu, że jest to tsuba z ciemnego stopu miedzi, nie budziłaby zastrzeżeń w skali ogólnej ekspozycji. Opis porównawczy kunsztu artystycznego ciemnych partii wymagałby jednak bardziej subtelnych rozróżnień. Artysta zestawiał ze sobą obszary, które dla oka mogły wyglądać na ciemne, a jednak miały odmienną tożsamość materiałową. Możliwość dostrzeżenia tego wyboru pozwala głębiej docenić drobne przedstawienie, obok którego przeciętny zwiedzający galerię mógłby przejść obojętnie.

Na trzeciej tsubie podłoże zidentyfikowano jako shibuichi, a ciemny liść jako shakudō. Układ kontrastu jest więc inny niż w przykładzie z mrówką. Dowody nie wspierają prostej reguły, która utożsamiałaby wszystko o jednym widocznym kolorze na tsubie z jednym stopem. Porównanie nie ogranicza się też do obszarów widocznie odmiennych. Między dwoma ciemnymi fragmentami może istnieć istotny kontrast, który staje się zauważalny dopiero przy zmianie światła, faktury powierzchni lub kąta obserwacji obiektu. Połączenie analizy materiałowej, mikroskopii i pomiaru barwy zastosowane w artykule jest szczególnie dobrze dostosowane do tego problemu wnikliwej obserwacji.

Rozmiar obszaru obserwacji wprowadza drugą komplikację. W tabeli dotyczącej zabytkowych tsub autorzy opisują obszar pomiaru przenośną spektrometrią fluorescencji rentgenowskiej o średnicy około pięciu milimetrów. Wyobraźmy sobie ten obszar nałożony na bardzo mały ornament. Część sąsiadującego materiału może znaleźć się w jego obrębie. Autorzy wyraźnie sygnalizują tę kwestię w przypadku inkrustacji. Liczba wyświetlona przez aparat może być jak najbardziej rzeczywista, jednak przypisanie każdej jej części małemu stworzeniu w centrum ignorowałoby to, co jeszcze znajdowało się w polu obserwacji. Metoda ujawniła coś na temat zdefiniowanego obszaru; granice motywu historycznego niekoniecznie pokrywały się z granicami tego obszaru.

Gdzie kryje się kolor

Niewielki, wydłużony element oprawy z ciemnym reliefem i złocistymi blikami
Cleveland 1920.1963, osobno wpisana do inwentarza kashira datowana na lata 1700–1850. Cleveland Museum of Art. CC0.

Określenie koloru w opisie historyka sztuki może odnosić się do ogólnego wyglądu dzieła w galerii. Aparaturowe pomiary barwy odnoszą się do konkretnych obserwacji przeprowadzonych w określonych warunkach. Analiza pierwiastkowa opisuje reakcję materiałów składających się na pomiar. Stwierdzenia te mogą wzajemnie się uzupełniać, zachowując jednocześnie swoje odrębne znaczenia. Ciemne metalowe tło opada łukowo od światła na krawędziach niewielkiego elementu oprawy. Polerowany wypukły punkt odbija otoczenie inaczej niż wklęsła partia. Kashira z Cleveland ilustruje, jak łatwo jedno zdjęcie może zawierać zarówno ciemnobrązowe, jak i prawie czarne obszary na czymś, co katalog opisuje za pomocą jednego terminu materiałowego.

Porównanie zamieszczone w artykule czyni te rozróżnienia bardziej konkretnymi. Badacze przeanalizowali zarówno barwę patynowanych powierzchni, jak i skład stopu leżącego u ich podstaw w historycznych egzemplarzach. Użyli również mikroskopii optycznej do zbadania bardzo lokalnych cech. Barwa zarejestrowana dla dostatecznie dużego regionu nie musi być barwą każdego drobnego detalu widocznego pod powiększeniem. Wyobraźmy sobie, że patrzymy najpierw na całe fuchi z tygrysem, a potem tylko na małe refleksy na zwierzęciu. Oba ujęcia są autentyczne. Dopiero gdy obserwator uwzględni skalę, staje się jasne, czy proponowane porównanie dotyczy całych obiektów, tła, poszczególnych motywów, czy też jasnych punktów w obrębie motywu.

Cyfrowa fotografia wprowadza własne przekształcenie tych cech wyglądu. Oświetlenie użyte do pokazania płytkiego reliefu, tło, kąt ułożenia obiektu i ekran widza – wszystko to wpływa na to, co wydaje się ciemne. Jednolite zdjęcie z muzeum jest bezcenne dla odnalezienia tego samego elementu i zobaczenia, jak odnosi się on do reszty kompozycji. Jest jednak znacznie mniej informacyjne w kwestii tego, czy bardzo ciemna mrówka na tsubie z jednego muzeum ma dokładnie taki sam skład materiałowy jak ciemna powierzchnia na zdjęciu z innego muzeum. Wyniki pomiarów aparaturowych mogą uściślić takie pytanie. Nie eliminują one jednak potrzeby wiedzy o tym, którą powierzchnię w rzeczywistości przedstawia dana fotografia.

Wcześniejszy przegląd rozważał również, w jakim stopniu obecność patyny może wpływać na konkretny pomiar fluorescencji rentgenowskiej. W przypadku eksperymentalnego porównania shakudō przeprowadzonego przez autorów, jej obecność nie wpłynęła znacząco na wynik w testowanych warunkach. Jest to użyteczne, ponieważ badacze postawili to pytanie wprost i dysponowali materiałem odpowiednim do porównania. Nieuzasadnione byłoby jednak przekształcenie tego ustalenia w gwarancję dla każdego produktu korozji, powłoki, inkrustacji i historycznej naprawy na dowolnym obiekcie z miedzi. Ustalenie naukowe przenosi się najpewniej wtedy, gdy towarzyszą mu warunki jego uzyskania. Jest to szczególnie prawdziwe, gdy metody badań oferują ogromną zaletę w postaci pozostawienia obiektu w stanie nienaruszonym.

Co wnosi do porównania lustro z brązu

Okrągłe lustro z brązu z herbami na odwrocie i wiszącym chwostem
Cleveland 1917.660, lustro z okresu Muromachi z herbami paulowni. Muzeum podaje brąz. Cleveland Museum of Art. CC0.

Lustro z herbami paulowni z Cleveland, numer inwentarzowy 1917.660, należy do innej klasy obiektów. Instytucja datuje je na okres Muromachi i określa jego technikę jako brąz. Posiada ono okrągłą tarczę i wydłużony uchwyt. Zdjęcie jego zdobionej strony oferuje dobrą zmianę skali po miniaturowych elementach oprawy rękojeści. Niezależnie od tego, jakie odbicia mogły niegdyś interesować użytkownika lustra, to właśnie wzór na jego odwrocie udostępnia do badań ta fotografia. Czytelnik może powiązać określenie brązu z konkretnym obiektem z kolekcji, zachowując jasność, że zdjęcie przedstawia jedną stronę w jednym stanie zachowania.

Lustro to komplikuje również sposób, w jaki na wystawie można by uporządkować kategorie materiałowe. Umieszczenie go obok elementów oprawy z Cleveland i podpisanie wszystkich czterech jako wyroby z metalu na bazie miedzi sprawia, że widoczne staje się szerokie pokrewieństwo rodzinne. Wskazanie bardziej precyzyjnych podziałów zawartych w poszczególnych rekordach pozwala dostrzec, jak kolekcja odróżnia starszy obiekt z brązu od konkretnych japońskich barwnych stopów. Porównanie skupione na widocznej ciemności metalu powinno zachować oba poziomy opisu. W przeciwnym razie różne dzieła mogą zostać sprowadzone do jednej nieostrej kategorii albo rozdzielone tak kategorycznie, że zatraci się powód ich zestawienia obok siebie.

Możliwe jest przeprowadzenie tego porównania wystawienniczego bez przypisywania precyzyjnej zawartości cyny w lustrze z brązu. Cytowany tu wpis z Cleveland podaje określenie katalogowe. Studia londyńskie dostarczają wyników analitycznych dla konkretnych dzieł w swoich próbach badawczych. Żaden wiersz w żadnym z tych artykułów nie jest tu prezentowany jako wynik dla lustra z Cleveland. Ta powściągliwość przynosi korzyść. Czytelnik może teraz zobaczyć dokładnie, co mógłby wnieść dodatkowy raport konserwatorski. Datowane badanie powiązane z lustrem, z dokumentacją badanych obszarów i omówieniem wszelkich osadów na powierzchni, rozwinęłoby, a nie tylko powtórzyło informacje dostępne już na etykiecie.

Podążając za dowodami z powrotem do dzieła

Jedna z najbardziej pouczających ilustracji we wcześniejszym artykule łączy dwa XVII-wieczne elementy oprawy pod numerem inwentarzowym British Museum 1939,0519.48. Autorzy odróżniają główne elementy z shibuichi od inkrustowanych dekoracji oraz od miedzianej płytki powiązanej z fuchi. Nawet obserwator zaznajomiony z nazwami japońskich stopów może wyciągnąć naukę ze sposobu, w jaki ten podpis przypisuje materiał do konkretnej części. Dostarcza on wystarczających szczegółów, by inny badacz zrozumiał, że dostrzeżenie miedzi w jednym elemencie jest w pełni spójne z nazwą nadaną pozostałym częściom. Starannie napisany podpis może zapobiec rzekomej rozbieżności naukowej, zanim ona w ogóle powstanie.

Tłumacz wystawy staje przed analogicznym zadaniem. Przetłumaczenie pola materiału obiektu 1920.1956 jako shibuichi zachowuje kategorię historyczną; dodanie krótkiego wyjaśnienia, że jest to stop miedzi ze srebrem, czyni to słowo przystępnym. Całkowite zastąpienie tej nazwy dokładną wartością liczbową zaczerpniętą z przeglądu innych obiektów pozbawiłoby opis kategorii, dając w zamian złudną precyzję. Zamiast tego można umieścić informacje z przeglądu w osobnym zdaniu i wskazać przebadane w nim przykłady. Zwiedzający zrozumiałby wówczas zarówno to, jak katalog nazywa dany element oprawy, jak i to, dlaczego materiały historyczne dzielące tę samą nazwę zasługują na indywidualne badanie. To drobna zmiana w składni o dużym wpływie na sens przekazu.

Inną pożyteczną praktyką edytorską jest zachowanie zapisu stosowanego dla sygnałów słabych lub niewykrytych. W późniejszym artykule tabela określa próg oznaczalności dla niektórych pierwiastków i odróżnia wpisy poniżej wykrywalności od dodatnich odczytów liczbowych. Pusta komórka arkusza kalkulacyjnego w późniejszej transkrypcji mogłaby oznaczać dowolną z tych sytuacji lub obszar nigdy niebadany. Traktowanie każdej takiej komórki jako zmierzonego zera generowałoby wyniki, których badacze nigdy nie formułowali. Rozróżnienie to może wydawać się techniczne, dopóki historyk nie zapytuje, czy domniemany brak pierwiastka łączy dany zbiór obiektów. Wtedy nagłówek oryginalnej tabeli i przypis stają się równie ważne jak same wiersze.

Wracając do drobnej sceny uprawy ryżu, widz ma teraz bardziej precyzyjny powód do niespiesznego przyglądania się. Materiał wskazany przez muzeum, układ kontrastujących form i gra odbitego światła – wszystko to można docenić bez udawania, że fotografia jest raportem laboratoryjnym. Badania londyńskie stawiają w zasięgu ręki nowy rodzaj pytań. Które obszary musiałby rozróżnić konserwator, gdyby przedmiotem analizy były relacje materiałowe w tej konkretnej scenie? Odpowiedź zaczyna się od kompozycji obrazu i granic zachowanego materiału dowodowego. Najbardziej ujmująca cecha dzieła – jego zdolność do skupienia całej sceny na małym, ciemnym tle – pozostaje wyraźnie widoczna.

Pytania o identyfikację muzealną stopów

Czy sama czarna powierzchnia pozwala zidentyfikować shakudō?

Nie. Badanie z British Museum odróżnia podłoże z patynowanej miedzi od mrówki z shakudō na jednej tsubie. Inna tsuba łączy podłoże z shibuichi z liściem z shakudō.

Czy każdy obiekt z shibuichi zawiera dokładnie jedną czwartą srebra?

Przegląd z 2014 roku wykazał od siedemnastu do trzydziestu pięciu procent srebra w trzynastu analizach shibuichi. Sam termin historyczny nie pozwala ustalić zmierzonej proporcji w indywidualnym elemencie oprawy.

Dlaczego raport zaznacza punkt, w którym dokonano odczytu?

Mierzony obszar może zawierać więcej niż jeden materiał. Artykuł z 2023 roku określa dla obiektów zabytkowych plamkę o średnicy około pięciu milimetrów i zaznacza, że przy badaniu małej inkrustacji wkład miał również materiał otaczający.

Który obiekt z Cleveland przedstawia uprawę ryżu?

Obiekt o numerze inwentarzowym 1920.1956 to kashira ze sceną uprawy ryżu. Muzeum podaje shibuichi, a ilustracja i określenie materiału odnoszą się do tego konkretnego przedmiotu.

Czy obiekty z Cleveland były badane w omawianym tu badaniu londyńskim?

Trzy zabytkowe tsuby w zestawieniu z 2023 roku mają numery inwentarzowe British Museum. Obiekty z Cleveland ilustrują własne opisy katalogowe; wyników z Londynu nie można do nich przypisać.

Co oznacza wartość poniżej granicy wykrywalności?

W warunkach danej obserwacji pierwiastek nie mógł być niezawodnie wykryty na podanym poziomie. Należy to odróżnić od obszaru nigdy niebadanego oraz od stwierdzenia całkowitej nieobecności.

Filmy muzealne

JASA: Japanese Art Society of America — Samurai Splendor: Sword Fittings from Edo Japan (Wykład Markusa Sesko)

Birmingham Museums Trust — Blog poświęcony konserwacji skarbu: spektrometr fluorescencji rentgenowskiej (XRF)

Dokumentacja kolekcji i literatura uzupełniająca

Powiązane artykuły