Małe ostrza w wyprawach ślubnych: identyfikacja obiektów w edoańskich inwentarzach ślubnych

Siedemnastowieczna księżniczka posiadała żelazny nóż tak mały, że spisywano go obok obcinacza. Do czego służył? Odpowiedź może zależeć od tego, którą część archiwum otworzy się jako pierwszą. Kolekcja mieczy sugerowałaby jedną interpretację, podręcznik ślubny inną. W katalogu wystawy Muzeum Sztuki Tokugawa poświęconej życiu Chiyohime przybory te umieszczono obok pisemnego rozporządzenia dotyczącego ceremonii przycinania włosów. Zapis ten w rzeczywistości podaje ich funkcję. Niewielkie ostrze w posiadaniu księżniczki nie musi być osobistym sztyletem, jakiego mógłby się spodziewać współczesny zwiedzający, przyzwyczajony do czytania o domostwach wojowników.

Jest jeszcze drugie zaskoczenie. Spis, który pomaga nam zidentyfikować te przybory, to współczesna lista obiektów wystawowych. Inna lista, przygotowana na wystawę wyposażenia weselnego Chiyohime, opisuje XVII-wieczną oprawę krótkiego miecza. Historyczny inwentarz prezentowany na tej wystawie datowany jest na 1701. Ślub odbył się w 1639. Daty te należą do różnych wydarzeń, a te dwa małe obiekty – do odmiennych kontekstów opisowych. Zachowane skarby oferują znacznie więcej niż portret zbiorowy panny młodej otoczonej pięknymi przedmiotami. Pozwalają nam zadać pytanie, który dokument łączy dany przedmiot z konkretnym momentem w życiu kobiety.

Jedna panna młoda, dwie wystawy i kilka spisów

Chiyohime była córką Tokugawy Iemitsu, trzeciego szoguna. Jej małżeństwo połączyło ród szoguna z Tokugawą Mitsutomo z gałęzi Owari. W chwili zawarcia małżeństwa była bardzo małym dzieckiem. Światowe osiągnięcia, jakie sugeruje przybornik do pisania, zestaw do gry w kadzidła czy komplet dekorowanych półek, nie mogą być zatem odczytywane jako rejestr umiejętności, które opanowała już w dniu ślubu. Wyposażenie to wiązało się z dynastyczną uroczystością i stanowiło projekcję przyszłości. Rozróżnienie między tym, co zamówił dwór, a tym, z czego dziecko mogło wówczas korzystać, jest niezbędne do zrozumienia ich historii.

Muzeum Sztuki Tokugawa rozróżnia te dwa kierunki badań w tytułach swoich wystaw. Jedna z nich prezentuje słynne wyposażenie Hatsune do szczegółowych badań. Druga śledzi życie księżniczki, która żyła w latach 1637–1698. Zgromadzone obiekty dokumentują jej role jako siostry, żony, matki i członkini znaczącego politycznie rodu. Ta sama właścicielka może pojawiać się na obu ekspozycjach, bez założenia, że każdy przedmiot z obu wystaw stanowił część pojedynczej dostawy w 1639 roku. Tę różnicę w przyjętej przez kuratorów jednostce badawczej łatwo zatrzeć, gdy robi się zdjęcie etykiety lub pobiera pojedynczy wynik wyszukiwania z katalogu online.

Inwentarz majątku zidentyfikowanego pod imieniem Chiyohime – Reisen-in – jest datowany po jej śmierci. Jest on wyjątkowo cenny, ponieważ pozwala czytelnikowi porównać rzeczy przechowywane razem z wyszczególnionymi pozycjami. Osobny spis związany ze świątynią Kenchūji jest datowany ogólniej na XVIII wiek. Dokumenty te mają własną specyfikę, jak również nakładającą się tematykę. Stwierdzenie przypisane jednemu z nich wymaga uwzględnienia właściwej dla niego daty. W szczególności obiekt wymieniony w inwentarzu pośmiertnym ma udokumentowane miejsce w rejestrze mienia. To, czy znalazł się w nim wraz z wianem, trafił jako późniejszy dar, czy też został skompletowany w trakcie małżeństwa, pozostaje osobną kwestią.

Odczytywanie rzeczownika na końcu pozycji katalogowej

Anglojęzyczny przewodnik po wystawie Hatsune wprowadza wyjątkowo subtelne rozróżnienie w pozycjach od 69 do 72. Jedna z pozycji opisuje tachi z sygnaturą Kuniyuki, datowane na XIII wiek. Inne identyfikują oprawę i pokrowiec powiązane z kategorią długiego miecza. Numer 72 to wakizashi-goshirae, dekoracyjna oprawa krótkiego miecza, datowana na XVII wiek. Złożenie to kończy się terminem oznaczającym oprawę. Skrócenie angielskiego podpisu do „short sword” (krótki miecz) zmieniłoby obiekt w coś innego. Nawet jeśli nazwa ostrza pojawia się w japońskim tytule, skatalogowanym obiektem może być wyposażenie przeznaczone do towarzyszenia mu.

Dlaczego anglojęzyczny czytelnik miałby dbać o to pozornie techniczne rozróżnienie? Ponieważ wpływa ono na to, co zachowany obiekt może nam powiedzieć o konkretnej pannie młodej. Oprawa może zachować dowody na dekorację wybraną dla zestawu domowego. Pokrowiec może zachować tkaninę oraz sposób przechowywania lub przenoszenia obiektu. Sygnowane ostrze może nosić ślady twórcy i znacznie wcześniejszego okresu. Spis z późniejszego okresu może wprowadzić te kategorie do tej samej sfery, ale nie sprawi, że ich historie staną się zamienne. Czytelnik, który precyzyjnie odróżnia rzeczowniki, może śledzić kilka stuleci kolekcjonerstwa w pojedynczej grupie pozycji.

Numery we współczesnym przewodniku są nowoczesną pomocą w identyfikacji. Mogą być niezbędne do odnalezienia obiektu na dużej wystawie, jednak same w sobie nie mówią nam nic o kolejności, w jakiej służba domowa pakowała majątek w XVII wieku. Eksponowany inwentarz ma własną strukturę, którą należy sprawdzić przed porównaniem obu spisów linijka po linijce. W przypadku cytatu w eseju o kolekcji jednoznaczne określenie numeru 72 jako numeru wystawowego wymaga tylko jednego dodatkowego słowa. Zapobiega to szukaniu przez czytelnika numerowanej pozycji z okresu Edo, której cytowany materiał dowodowy nigdy nie obiecywał.

Co zestaw do gry w kadzidła może nam powiedzieć o małych przyborach

Otwarty zestaw do gry w kadzidła z litym wykończeniem z laki, z małymi pojemnikami i przyborami ułożonymi w rzędach
Zestaw do dziesięciorundowej gry w kadzidła ze ślubu Atsuhime w 1856 roku, Met 2021.287.1a–c–.38. Wchodzące w jego skład przybory pokazano poza pudełkiem. The Metropolitan Museum of Art. Wolny dostęp, domena publiczna.

Późniejsze małżeństwo dostarcza niezależnego materiału porównawczego w Nowym Jorku. The Metropolitan Museum of Art przechowuje zestaw do dziesięciorundowej gry w kadzidła, wykonany na ślub Atsuhime z Tokugawą Iesadą w 1856 roku. Poszczególne elementy sfotografowano poza pudełkiem do przechowywania. Naczynia i smukłe przybory zajmują osobne miejsca na zdjęciu. Dekoracja łączy wić roślinną z herbami rodowymi powiązanymi z rodzinami Tokugawa i Konoe. Jest to właściwy dla danego obiektu zapis związku ze ślubem. Zestaw należy do innej panny młodej, ponad dwa wieki po ślubie Chiyohime. Ta różnica nadaje wartość owemu porównaniu.

Patrząc na ilustrację, czytelnik może pojąć, jak łatwo pojedynczy mały przybór mógłby zostać błędnie zinterpretowany. W bazie danych może być indeksowany według swojego indywidualnego kształtu, podczas gdy przeznaczenie zestawu staje się jasne dopiero wtedy, gdy jego pojemniki, przybory i akcesoria do gry są rozpatrywane łącznie. Herb rodowy dostarcza innego rodzaju świadectwa. Podwójne motywy heraldyczne na nowojorskim zestawie mają znaczenie w odniesieniu do udokumentowanej przez muzeum identyfikacji panny młodej i małżeństwa. Podobnie wyglądający liść na niespokrewnionym pudełku, bez towarzyszącej mu proweniencji, nie stanowiłby dowodu, że należało ono do Atsuhime. Różnica między nasuwającym skojarzenia podobieństwem a udokumentowanym związkiem ze ślubem jest znaczna.

W katalogu Chiyohime numer 79 dotyczy narzędzi do cięcia drewna aromatycznego. Pozycje wokół niego obejmują różne pudełka z pokrywami, powiązane z zawodami kadzidlanymi. Odosobnione angielskie sformułowanie, takie jak „cutting tools” (narzędzia do cięcia), nie oddawałoby prawie nic z intelektualnej rozrywki, dla której to drewno było potrzebne. Własny opis muzeum wyjaśnia, że wiele dodatkowych przyborów wymienionych w inwentarzu należy do sztuki podziwiania kadzideł (kōdō). Historyk literatury zauważyłby odniesienia do konkretnych rozdziałów Opowieści o Genjim. Historyk dworów i domostw mógłby zauważyć, jak wiele szkatuł było potrzebnych do przechowywania tego wyposażenia. Obaj mogą się czegoś dowiedzieć, czytając wzmiankę o narzędziach w otoczeniu sąsiadujących pozycji.

Ceremonia przycinania włosów i krótki miecz w innym pokoleniu

Wystawa o życiu Chiyohime umieszcza ceremonialne rozporządzenie dotyczące fukasogi pod numerem 24. Obcinacz i mały żelazny nóż mają numer 25. Następnie wystawiono misę fryzjerską ze specjalnym stojakiem. Dwa interesujące nas świadectwa to nazwane przybory oraz dokument opisujący ceremonię. Lista obiektów jednoznacznie odnotowuje własność Chiyohime w odniesieniu do obcinacza i noża. Możliwe jest zidentyfikowanie ich kontekstu ceremonialnego bez wymyślania inskrypcji czy zmyślonego opisu gestu, z jakim były używane. To, co się zachowało, jest wystarczająco precyzyjne, by odróżnić tę parę od oprawy krótkiego miecza na innej liście.

Ta sama wystawa dostarcza przykładu prawdziwego krótkiego ostrza pod numerem 39. Jest to kowakizashi sygnowane przez Rai Kunitsugu i datowane na XIV wiek. Właściciele zidentyfikowani na liście obiektów to czwarty szogun Ietsuna oraz Tokugawa Tsunanari, trzeci pan domeny Owari. Pozycja ta pojawia się na wystawie o Chiyohime i jej rodzinie. Sam ten fakt nie pozwala przypisać ostrza księżniczce jako części wiana. Istnieje różnica między obiektem pomagającym opowiedzieć historię czyjejś rodziny a obiektem udokumentowanym jako należący do tej osoby. Przewodnik wyjątkowo dobrze zachowuje to rozróżnienie, jeśli czyta się rubrykę właściciela.

Te trzy przypadki stanowią dla tłumacza katalogu wyjątkowo pouczający sprawdzian. Oprawa krótkiego miecza, mały żelazny nóż do przycinania włosów oraz określone z nazwy krótkie ostrze – każde z nich ma związek z tą rodziną. Trzy różne określenia opisowe i dwie osobne wystawy śledzą ich role. Jednolite tłumaczenie, takie jak „sztylet ślubny”, scaliłoby je w jedno, wprowadziłoby bezpodstawną tezę historyczną i pozbawiło czytelnika intrygującego pytania o to, dlaczego je zachowano. Precyzja służy tutaj w równym stopniu biografii, co kulturze materialnej. Przywraca działania księżniczki i jej relacje rodzinne narracji, która w przeciwnym razie mogłaby zredukować jej mienie do czystych symboli rangi.

Co utrwalają drzeworyty weselne

Drzeworyt weselny ze służbą, panną młodą i szatą na wieszaku
Suzuki Harunobu, Ceremonia ślubna, prawdopodobnie 1768. Muzeum identyfikuje zmianę stroju w siedmioarkuszowej serii. The Metropolitan Museum of Art. Wolny dostęp, domena publiczna.

Drzeworyt Suzukiego Harunobu w Met przedstawia zmianę odzieży w trakcie obrzędów weselnych. Muzeum umieszcza go w narracyjnej serii siedmiu plansz i identyfikuje okazję jako ironaoshi. Szata na stojaku daje widzowi wskazówkę co do tej zmiany, podczas gdy służba i układ postaci oddają społeczny wymiar wydarzenia. Rycina jest datowana prawdopodobnie na 1768 rok. Przedstawia wybraną przez późniejszego artystę scenę weselną. Nie może służyć jako wierny obraz ceremonii z 1639 roku, choć może pomóc widzowi zrozumieć, dlaczego stojak lub pojemnik na odzież miały znaczenie w całej sekwencji wydarzeń.

Artysta komponujący scenę wybiera to, co będzie widoczne. Inwentarz domowy dokonuje wyborów innego rodzaju. Zestaw pasujących szkatułek może zajmować znaczne miejsce w spisie, a na drzeworycie pojawić się jedynie jako niewielki obszar ciemnej laki. I odwrotnie, wzorzysty rękaw może dominować na grafice, nawet jeśli spis zbyłby go krótką linijką. Te różnice sprawiają, że oba źródła są wyjątkowo pouczające, gdy czyta się je razem. Jedno pozwala zadawać pytania o sposób przedstawienia okazji. Drugie pozwala pytać o to, co zostało nazwane, zliczone i zachowane. Żadne z nich nie jest pełnym inwentarzem wszystkiego, co widoczne lub wyobrażalne w drugim.

Poezja i wyposażenie weselne ułożone na tle jasnego papieru
Ryūryūkyo Shinsai, Przybory dla panny młodej, prawdopodobnie 1816. Umeblowana przestrzeń przedstawiona bez grupy orszaku. The Metropolitan Museum of Art. Wolny dostęp, domena publiczna.

Drzeworyt Ryūryūkyo Shinsaia przedstawiający przybory panny młodej ukazuje niemal odwrotne ujęcie. Nie ma tu orszaku służących. Meble, stojaki i złożone tkaniny zajmują papier poniżej tekstu. Met identyfikuje tę planszę jako część zbioru Spring Rain Collection i datuje ją prawdopodobnie na 1816 rok. Przy odrobinie pomysłowości każdemu obiektowi na takim przedstawieniu można by nadać polską nazwę. Zanim się to jednak zrobi, warto zapytać, jakiego rodzaju dzieło stworzył artysta. Surimono prezentowało swoją kompozycję i tekst określonemu kręgowi odbiorców. Nigdy nie pełniło funkcji urzędowego pokwitowania każdego z elementów, które zdecydowano się ukazać.

Oba drzeworyty pokazują również, jak ważne jest łączne rozpatrywanie ubioru, mebli i podręcznych przyborów. Przejście z jednego domostwa do drugiego wiązało się z przewożeniem i publiczną prezentacją dóbr. Skrzynia z zamkniętą w środku zawartością prezentuje się zupełnie inaczej niż te same przedmioty rozłożone we wnętrzu mieszkalnym. Twórca drzeworytu może ukazać jeden z tych stanów; fotografia muzealna może wybrać drugi. Zapisy w rejestrze niekiedy odnotowują zarówno pojemnik, jak i zawartość, a niekiedy tylko tę bardziej rozpoznawalną grupę przedmiotów. Zestawienie każdego obiektu widocznego na fotografii z każdą pozycją w pisemnym inwentarzu może wykazać rozbieżności, nawet jeśli nic nie zostało utracone.

Rozdział wysłuchany w komnacie

W przewodniej dekoracji wyposażenia Hatsune odniesienie do Opowieści o Genjim nadaje meblom wspólną ramę literacką. Muzeum Tokugawa łączy tę ikonografię ze sceną noworoczną w rozdziale powszechnie tłumaczonym jako „Pierwszy śpiew wierzbówki” (Hatsune). Rozdzielone matka i córka wymieniają wówczas podarunki. Sosna, ptak i złożony list mogą przywoływać tę wymianę bez konieczności ukazywania twarzy bohaterów na każdym przedmiocie. Nawiązania do rozdziału „Motyle” (Kochō) również pozwalają motywom pejzażowym reprezentować epizod literacki. Rozpoznanie tematu zależy w równej mierze od wiedzy odbiorcy, co od kunsztu wytwórcy.

Fabuła ta daje przedmiotom panny młodej coś znacznie subtelniejszego niż tylko motyw zdobniczy. Wiadomość przesyłana między rodami oraz międzypokoleniowa wymiana nabierają szczególnego wydźwięku w kontekście małżeństwa. Można wskazać na ten wydźwięk w drodze interpretacji, nie roszcząc sobie prawa do wnikania w prywatne uczucia dwuletniego dziecka ani w precyzyjne intencje każdego z rzemieślników. Wytwórcy i mecenasi sięgali po motywy o ugruntowanej tradycji tekstowej. Zdolność tych dzieł do przemawiania zarówno do współczesnego dorosłego czytelnika, jak i do ówczesnego wyrafinowanego dworu sprawia, że są one tak wieloznaczne, nawet bez jawnej dedykacji objaśniającej znaczenie każdego detalu.

Zamknięte wielopiętrowe pudełko z laki z czerwonymi i złotymi sznurami
Inny XIX-wieczny zestaw do gry w kadzidła w Met, pokazany w stanie zamkniętym. Dekoracja z powojnikiem i sznury są widoczne na zewnątrz. The Metropolitan Museum of Art. Wolny dostęp, domena publiczna.

Należące do Met XIX-wieczne pudełko na ceremonię kadzidlaną z dekoracją z powojnika ilustruje inny rodzaj spójności. Opublikowane zdjęcie przedstawia zamknięte pudełko ze sznurami na wierzchu. Warto je porównać z fotografią otwartego zestawu Atsuhime z rozłożonymi elementami. Jedno zdjęcie opisuje przechowywanie jako osobną aranżację. Drugie ukazuje różnorodność ukrytą przez zewnętrzny pojemnik. Bez wiarygodnego zapisu niewskazane byłoby wnioskowanie, że zamknięte pudełko zawierało identyczny komplet przyborów. Met podaje osobne numery inwentarzowe. Tytuł katalogowy nie przypisuje również pudełka z powojnikiem do żadnej z omówionych tu panien młodych.

Co należy do opisu wyprawy ślubnej

Opracowanie Met dotyczące japońskich ceremonii ślubnych omawia drukowany wzornik wymiarów dla artykułów wyprawy ślubnej. Prawie czterysta zalecanych w nim pozycji tworzy pouczający kontrast z siedemdziesięcioma obiektami, które Muzeum Tokugawa opisuje jako zachowane wspólnie. Pierwsza liczba określa zakres podręcznika, druga – stopień przetrwania i klasyfikację konkretnego zestawu. Odejmując jedną od drugiej, nie dowiemy się niczego o stratach poniesionych przez ród Owari. Liczby te odpowiadają na zupełnie inne pytania. Wzornik dokumentuje wachlarz możliwości, podczas gdy konkretne domostwo wybierało tylko część z nich lub traktowało zespół drobnych przyborów jako jeden komplet.

Na poziomie pojedynczego obiektu użyteczna pozycja katalogowa może być zaskakująco zwięzła. Zidentyfikuj numer 72 jako XVII-wieczną oprawę krótkiego miecza na wystawie wyposażenia Hatsune. Zidentyfikuj przybory do przycinania włosów na podstawie ich własnej listy obiektów, funkcji i własności. Cytuj inwentarz z 1701 roku osobno za każdym razem, gdy argument opiera się na zawartym w nim opisie posiadłości księżniczki. Jeśli twierdzenie dotyczy konkretnie spakowania pojedynczego przedmiotu w 1639 roku, wymaga ono dowodu na ten transfer. Takie zdania pozostawiają widoczną podstawę dokumentacyjną, z którą czytelnik może się zgodzić lub nie. Dają one również przyszłym badaczom jasne miejsce do dodania dowodów, gdy dostępny stanie się inny inwentarz lub lepsza transkrypcja.

Ostatecznie obraz gospodarstwa domowego wyłania się najczytelniej z różnic między jego drobnymi obiektami. Nazwane ostrze może zachować historię przechodzącą między mężczyznami w rodzinie. Żelazny nóż może nieść pamięć o ceremonialnym przejściu w życiu kobiety. Narzędzia powiązane z cięciem drewna kadzidlanego mogą prowadzić od praktyki materialnej do gier literackich, a dekorowana oprawa może przetrwać wszelkie przekazy o okazji, przy której po raz pierwszy połączono ją z ostrzem. Nadać każdemu z nich właściwą nazwę to odzyskać coś więcej niż dokładny inwentarz. To uczynić widocznymi liczne formy wiedzy, zobowiązań i uwagi, które wielki dwór uznał za warte zachowania.

Pytania dotyczące inwentarzy weselnych

Kiedy odbył się ślub Chiyohime i kiedy sporządzono inwentarz jej posiadłości?

Wyposażenie Hatsune zostało wykonane na ślub w 1639 roku. Eksponowany Inwentarz posiadłości Reisen-in Chiyohime jest datowany na 1701 rok, po jej śmierci w 1698 roku.

Czym dokładnie jest numer 72 na wystawie Hatsune?

Anglojęzyczny przewodnik identyfikuje XVII-wieczne wakizashi-goshirae, czyli dekoracyjną oprawę krótkiego miecza. Numer odnosi się do listy obiektów wystawowych.

Do czego służył mały żelazny nóż wymieniony wraz z obcinaczem?

Osobna wystawa o życiu Chiyohime opisuje przybory pod numerem 25 jako używane podczas ceremonii przycinania włosów. Rozporządzenie ceremonialne znajduje się bezpośrednio przed nimi.

Kto jest wymieniony w związku z krótkim ostrzem Rai Kunitsugu?

Wystawa biograficzna wymienia czwartego szoguna Ietsunę oraz trzeciego pana domeny Owari, Tsunanariego, jako właścicieli. Jego obecność na wystawie nie dowodzi, że należał do wyprawy ślubnej Chiyohime.

Czyja gra w kadzidła została zilustrowana w otwierającej grupie przyborów?

The Metropolitan Museum wiąże ten zestaw ze ślubem Atsuhime i Tokugawy Iesady w 1856 roku. Stanowi on niezależny, późniejszy materiał porównawczy dla XVII-wiecznych zbiorów rodu Owari.

Czy podręcznik zalecający prawie czterysta artykułów opisuje to, co zachowało się po Chiyohime?

Opisuje on repertuar zalecanych obiektów ślubnych. Muzeum Tokugawa osobno odnotowuje siedemdziesiąt obiektów zachowanych jako zestaw. Tych dwóch liczb nie można odejmować w celu obliczenia strat.

Filmy muzealne

Seria cyfrowa CUNY TV — Opowieść o Genjim, część druga | Ancient Art Links

Showcase — Opowieść o Genjim: iluminowany klasyk japoński | Wystawy | Showcase

Dokumentacja kolekcji i literatura dodatkowa

Powiązane artykuły