Znajoma sylwetka i nowe pytanie.
Prosty miecz u boku czarnej peleryny to jeden z najszybszych sposobów, w jakie ilustrator może zasugerować postać ninja. Rozpoznanie jest natychmiastowe. Widz może zidentyfikować tę postać, nie czytając ani jednego słowa. To, co widz rozpoznaje, to jednak umowna reprezentacja. Identyfikacja wyposażenia historycznej osoby wymaga innych dowodów. Przetrwały miecz może posiadać wczesny inwentarz, udokumentowanego właściciela lub inskrypcję, która sama w sobie ma swoją historię. Zdjęcie może przedstawiać znanego aktora w określonej roli. Oba te elementy stanowią źródła pierwotne, ale rejestrują różne wydarzenia. Odległość między nimi to miejsce, w którym rozpoczyna się historia ninjato.
Współczesny język angielski używa terminu „ninjato” na określenie japońskiego miecza, często wyobrażanego jako prosty. „Katana” to również nazwa używana dla charakterystycznego japońskiego miecza. Te dwie definicje nie tworzą równoległych kategorii historycznych. Dowody dotyczące zmieniających się form i zdobień japońskich mieczy obejmują zachowane ostrza oraz wieki specjalistycznych badań. Publiczny wizerunek ninja czerpie z regionalnych historii, przekazanych tekstów, teatru, drukowanej fikcji, filmu oraz bardzo popularnej współczesnej kultury rozrywkowej. Porównanie tych nazw musi uwzględniać te nierówne historie. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że odpowie na pytanie dotyczące średniowiecznego zawodu, posługując się informacjami dotyczącymi współczesnego wizerunku.
Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna oraz archiwa muzealne, których odnośniki znajdują się poniżej, śledzą losy shinobi poprzez publikacje i występy. Towarzyszące im prace na papierze ukazują, w jaki sposób aktorów i postaci legendarnych można było rozpoznawać po pozie, kostiumie lub drukowanemu imieniu. Każdy opis identyfikuje swój własny temat.

Ninja w słowniku historyka.
Uniwersytet Mie wykorzystuje termin „shinobi” w odniesieniu do osób zajmujących się zbieraniem informacji dla pana. Centrum Badań nad Ninja wyjaśnia również, jak słowo „ninja” zyskało popularność w bardziej współczesnym użyciu. Historia ta jest ściśle związana z osobami pochodzącymi z regionów Iga i Kōka i sięga poza jeden konkretny okres lub formę zatrudnienia. Takie opracowanie pozwala czytelnikowi w sposób osadzony w kontekście historycznym zapytać, komu dana osoba służyła, gdzie żyła rodzina oraz w jaki sposób przekazywana była wiedza. Wszystko zaczyna się od relacji i zadania. Nie wymaga to, aby wszystkie osoby wykonujące to zadanie miały taki sam strój ani otrzymywały identycznych przedmiotów.
| Źródło | Co rejestruje. | Granica dowodów. |
|---|---|---|
| Pisarstwo historyczne. | Słowo oznaczające czynność, rolę lub osobę. | Sam termin nie może zidentyfikować konkretnego obiektu. |
| Druk teatralny. | Aktor, postać, kostium i scenografia. | Rekwizyt jest częścią wizualnej historii spektaklu. |
| Katalogowy zapis. | Przedmiot z katalogu, daty oraz materiał. | Aby powiązać przedmiot z konkretnym shinobi, trzeba udokumentować jego proweniencję. |
| Film lub gra. | Przestarzała produkcja i jej koncepcja wizualna. | Powracający motyw świadczy o rozpowszechnianiu się konwencji obrazowania. |
Podczas cytowania obrazu, należy podać twórcę lub wydawcę, datę powstania dzieła oraz instytucję, która je przechowuje.
Źródła · Uniwersytet Mie, badania nad historycznymi i fikcyjnymi ninja. · Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna, Ninja we Świecie Rozrywki.
Spróbujmy przenieść to pytanie w inne obszary historii. Historyk pytający o buty konkretnego posłańca, chciałby najpierw dowiedzieć się, kiedy i gdzie ten posłaniec żył. Ilustracja postaci scenicznego posłańca mogłaby dostarczyć dowodów na temat tego, w jaki sposób publiczność rozpoznawała tę rolę. Nie pozwoliłoby to jednak ustalić, jak wyglądały stroje osób przekazujących wiadomości w całym kraju przez setki lat. Oczywistość tego rozróżnienia często zanika, gdy ilustrowaną postacią jest ninja. Widzieliśmy tę charakterystyczną figurę tak często, że zadawanie pytania o jej pochodzenie może wydawać się dziwne. Obycie z daną historią jest wskazówką udanego opowiadania, a nie substytutem dla ustalenia jej pochodzenia.
Badacze Mie również poruszają kwestię osób, których rodziny zachowały teksty, oraz osób, które znalazły nowe role w rządzie Tokugawa. Problem dokumentacji zmienia się w zależności od tych okoliczności. Rodzina może przechowywać książkę, ponieważ rejestruje przekazywaną wiedzę. Urzędnik może sporządzać listę ze względu na kwestie finansowe lub administracyjne. Autor żyjący znacznie później może gromadzić anegdoty, ponieważ stanowią one wyjątkowo dobre opowieści. Historyk analizuje każdy z tych tekstów pod kątem pytań, na które może odpowiedzieć. Książka zachowana przez rodzinę jest dowodem na to, że ludzie cenili ją i przekazywali dalej. Nie dowodzi to jednak, że każda informacja przypisywana tej rodzinie w późniejszej powieści rzeczywiście pochodzi z jej historycznych zapisów.
Dlaczego obraz stworzony dla odbiorców wygląda tak, jak wygląda.
Teatr ma problem, którego nie podzieliłby się z historykiem wywiadu. Bohater musi być rozpoznawany, czasem w ciągu kilku sekund, przez osoby siedzące daleko od sceny. Strój, postawa, mowa, wejścia oraz znane schematy fabularne pomagają rozwiązać ten problem. Badania Uniwersytetu Mie wskazują, że charakterystyczny, ciemny strój pojawiał się już w teatrach XVIII wieku, a jego popularność wzrosła w kolejnym stuleciu w ilustrowanych powieściach. To bardziej interesująca historia niż twierdzenie, że wszystkie tego typu obrazy pochodzą z XX-wiecznego kina. Film odziedziczył publiczność, która była już przygotowana przez literaturę i sztukę teatralną. Wykorzystywał on słownictwo, które miało już bogatą historię.
Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna zapewnia szczególnie staranne wprowadzenie do swojej kolekcji obrazów. Jej podział obejmuje postacie, które w produkcjach rozrywkowych są rozumiane jako ninja. To sformułowanie określa zasadę, zgodnie z którą bibliotekarze zebrali te obrazy. Pozwala bibliotece pokazać, jak ludzie wyobrażają sobie dany temat, nie deklarując jednocześnie, że każda postać jest udokumentowanym historycznym shinobi. Tytuły umożliwiają czytelnikowi poruszanie się w przeciwną stronę – od ogólnego tematu z powrotem do konkretnego dzieła. Postać, która pojawia się w wynikach wyszukiwania w języku angielskim pod hasłem „Ninja”, może być w druku zidentyfikowana jako Nikki Danjō, Ishikawa Goemon lub Jiraiya. Te nazwy odsyłają do różnych historii, ról i oczekiwań wizualnych.
Pierwszy wydruk z bibliotecznej listy odniesień przedstawia Nikki Danjō na jednym z dzieł Yoshitoshi. Tytuł serii, do której należy to dzieło, nawiązuje do zbioru niezwykłych opowieści z Japonii i Chin. Rozpoczęcie dyskusji na temat historycznych japońskich mieczy, wykorzystując to zdjęcie, wiąże się zatem z celową zmianą perspektywy. Należy zapytać, czego odbiorcy oczekują od postaci pojawiającej się w serii niezwykłych opowieści. Następnie należy zapytać, czego nowoczesne wyszukiwarki internetowe skłaniają nas do oczekiwania, gdy odnajdują ten sam obraz pod hasłem „ninja”. Sam obraz się nie zmienił. Zmieniło się jedynie otoczenie, w którym odbiorca go widzi, a wraz z tym otoczeniem – potencjalne, często nieświadome, przypisania, jakie odbiorca może mu przypisać.
Bohater fikcyjny w realnym miejscu.
Kolejna para grafik z bibliotecznego zbioru Japońskiej Narodowej Biblioteki Parlamentarnej łączy Jiraiyę z Okitsu, jedną z stacji położonych na trasie Tōkaidō. Katalog umieszcza ją w serii, która łączy aktorów ze stacjami. Nazwy miejsc w japońskich grafikach mogą być niezwykle przekonujące dla współczesnego odbiorcy. Prawdziwe miasto wydaje się stanowić punkt odniesienia dla wszystkiego, co przedstawione jest na obrazie. Jednakże, seria może zestawić dobrze znaną postać z dobrze znanym miejscem, aby osiągnąć efekt artystyczny lub literacki. Nazwa stacji nie musi wcale odnosić się do miejsca zamieszkania, trasy podróży, a nawet do historycznej egzystencji postaci, która znajduje się obok niej.

Zastanówmy się, jak to różni się od dokumentu podróżnego. Datowany plan podróży mógłby poświadczyć, że konkretna wyprawa była zaplanowana. Rachunek wydatków mógłby zlokalizować podróżnika w karczmie. Grafika przeznaczona dla odbiorców o zamiłowaniu do aktorów i znanych miejsc może nam wiele powiedzieć o tym, co ta publiczność rozpoznawała. Nie daje nam ona jednak powodu, by zinterpretować tę postać jako podróżnika, którego trasa może być zmapowana. Odniesienie do Tōkaidō wciąż jest istotne. Sugeruje ono, w jaki sposób wydawca mógł czerpać z różnych rodzajów wspólnej wiedzy jednocześnie, nagradzając klienta, który znał drogę, rolę i wizualny żart.
Jiraiya to postać, której śledzenie w różnych mediach jest szczególnie satysfakcjonujące. Zbiory University of the Arts London zawierają informację o aktorze odgrywającym Jirayę pod przebraniem, oraz opisują jego karierę w popularnej literaturze i teatrze. Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna odnotowuje znacznie późniejszy etap tej samej historii – film z 1921 roku, w którym wystąpił Onoe Matsunosuke. Rola, którą czytelnik spotkał na kartach drukowanych, mogła zostać ożywiona przez aktora, odtworzona na portrecie aktora i na nowo zinterpretowana w filmie. To jest historia przekładu między różnymi mediami. Nie wymaga od nas identyfikacji pojedynczego zachowanego przedmiotu jako osobistego miecza Jirayi.
Jak się zmienia obraz, gdy staje się grą?
Biblioteka posiada również ilustrowaną grę "sugoroku" z nazwą Jiraiyi. Katalog przypisuje ją do późnego okresu Edo i wymienia odrębnych autorów. Jeden z arkuszy tej gry wpisuje się zarówno w historię zabaw, jak i w historię drukarstwa. Oglądanie jego powierzchni to zupełnie inne doświadczenie niż konfrontacja z portretem pojedynczej osoby. Widz napotyka na bogactwo obrazów i tekstu, kompozycję, która zachęca do wielokrotnego przeglądania. Rodzina lub grupa przyjaciół mogła dzielić się rozpoznawalnymi postaciami, nawet jeśli nie znali dokładnie historii, z którymi były one związane.

Ten dokument oferuje szczególnie precyzyjną odpowiedź na twierdzenie, że popularny wizerunek ninja narodził się dzięki filmom. Komercyjnie wydany produkt mógł już oderwać znaną postać od ciągłej narracji i zaoferować ją klientom w innym formacie. Istnieje tu pewne podobieństwo do sposobu, w jaki fikcyjna postać dzisiaj może przejść z filmu do gry. To porównanie jest jednak użyteczne tylko wtedy, gdy pozwala starszemu medium zachować jego własną tożsamość. Dokument ten musiał funkcjonować jako wydrukowany przedmiot o określonym formacie. Jego twórcy mogli zorganizować całą powierzchnię jednocześnie. Film kontroluje kolejność, w jakiej obrazy docierają do odbiorców, w inny sposób.
Gra stanowi wyjątkowo słabe źródło informacji na temat standardowych historycznych mundurów, ale jest znakomitym źródłem w zakresie rozpoznawania kulturowego. Wydawca miał powody, by wybrać materiały, które potencjalni odbiorcy mogliby uznać za znajome lub atrakcyjne. Tożsamość postaci może być zawarta w imieniu, w skojarzeniach lub w oczekiwaniach budowanych przez inne pola na arkuszu. Błędne byłoby wyrywać pojedynczy element stroju z tego zestawu i traktować go jako odrębny zapis materialnej kultury. Podobnie, byłoby błędem odrzucać ten arkusz jako jedynie fantazję. Pokazuje on, jak ludzie w przeszłości spędzali czas z historiami – fakt o ich życiu, który żadna zachowana broń nigdy nie mogłaby dostarczyć.
Twarz, aktor i rola.
Grafika pochodząca z 1826 roku, autorstwa Shunkōsai Hokushū, przedstawia Nakamurę Utaemona III, znanego również jako Shikan, w roli Ishikawa Goemon. Widz mógł rozpoznawać aktora i postać na jednym obrazie. We współczesnym filmie ta rozróżnienie jest tak powszechne, że niemal go nie zauważamy. Wiemy, że fotografia może pokazać rozpoznawalnego aktora, nawet jeśli wydarzenie przedstawione na niej nigdy się nie miało miejsca. Grafika aktorska zasługuje na takie samo podejście. Fakt, że przedstawia konkretnego aktora, nie oznacza, że otaczająca go scena jest zapisem prawdziwego zdarzenia.

Tytuł sięga dalej, łącząc przedstawienie z bitwą pod Okehazama. Czytelnik, który natrafi na nazwę odnoszącą się do realnego wydarzenia historycznego, może być skłonny traktować grafikę jako dokument tego wydarzenia. Jednak data powstania grafiki oraz identyfikacja wykonawcy wskazują na inne, bliższe wydarzenie historyczne. Sprawdzamy, jak późniejsza publiczność postrzegała dramaturgiczny temat. Ta rozróżnienie zachowuje więcej informacji niż proste przeciwstawienie prawdy i fałszu. Grafika jest autentycznym świadectwem historii drukarstwa i sztuki performatywnej. Jej dramatyczne tło należy do innego poziomu interpretacji.
Grafika również odnosi się do nazwiska, które zniknęłoby w szerokiej poszukiwaniach dotyczących sztuki ninja. Autorem ilustracji był Shunkōsai Hokushū. Zmiana pytania z „jak wyglądał ninja?” na „jakie decyzje podjął twórca grafiki?” przywraca artystę do centrum uwagi. Wydawca wybrał format, drukarka umieściła kolory na papierze, a kupujący zdecydował, że obraz jest wart zachowania. Droga, jaką obraz ten przebył, aby trafić do muzeum, to kolejna epizodyczna historia. Duża część niepewności związana z ogólnymi stwierdzeniami o mieczach ninja wynika z pomijania tych pośrednich osób – wydawców, drukarek i nabywców – i traktowania obrazu jako niezależnego medium, tak jakby był to nieobstawana kamera.
Od wydawnictwa Edo do początków filmu.
Wystawa Japońskiej Narodowej Biblioteki Parlamentarnej poświęcona ninja w fikcji śledzi późniejsze przedsięwzięcia wydawnicze, w tym popularne książki wydawnictwa Tatsukawa Bunko, oraz ich wpływ na zmieniający się wizerunek bohaterów ninja. Postać mogła przechodzić od postaci budzącej podejrzenia lub zastraszającej w jednej opowieści, do kogoś, za kim młody czytelnik z entuzjazmem podążał w innej. Biblioteka umieściła film „Jiraiya” z 1921 roku obok tej historii wydawniczej. Taka chronologia pozwala nam zadać lepsze pytanie niż „kto wynalazł ninja w filmach”. Możemy zapytać, co to było – jakie ruchy, montaż i ekranowa prezencja aktora – dodało historii, która była już znana z innych źródeł.
Film zmienia również to, co może być powtarzane. Spektakl teatralny dociera do konkretnej publiczności w określonym czasie. Wydrukowane materiały mogły być rozprowadzane, ale to odbiorcy decydowali o ich ruchu. Sekwencja filmowa może krążyć, zachowując kolejność gestów i obrazów, podczas gdy kadry zdjęciowe mogą być wykorzystywane w zupełnie inny sposób. Później telewizja i ilustrowane powieści mogły czerpać zarówno z sekwencji filmowych, jak i ze zdjęć. Aby dokładnie ustalić pierwsze pojawienie się konkretnego wzoru miecza, konieczne byłoby zebranie datowanych przykładów z różnych źródeł i dokładne porównanie tych przykładów. Ogólna historia kina sama w sobie nie może jednoznacznie ustalić, który z tych wzorów pojawił się jako pierwszy.
Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna również zwraca uwagę na artykuł w języku angielskim poświęcony ninjutsu, opublikowany w magazynie „Japan Magazine” w 1918 roku. Jest to cenne ostrzeżenie przed traktowaniem zagranicznego zainteresowania jako pojedynczego wydarzenia eksportowego, wynikającego z jednego źródła. Materiały w języku angielskim, japońskie filmy oraz popularne wydawnictwa już w pierwszych latach XX wieku krążyły. Później, międzynarodowe produkcje filmowe dodatkowo zwiększyły rozpoznawalność tej postaci, jednak pomiar tego rozpoznawania z perspektywy czasu jest trudny. Określenie daty publikacji to jedno zadanie. Twierdzenie, że wszystkie odbiorcy na całym świecie wyciągnęli z niej jednakową interpretację, to znacznie większe i bardziej złożone twierdzenie, które wymagałoby odniesienia do różnych źródeł.
Gdzie miecz się mieści.
Więc, o czym może zapytać czytelnik, gdy dotyczy przedmiotu opisanego jako "ninjato"? Pierwsze pytanie dotyczy tego, kto nadał mu taką nazwę i kiedy. Współczesne muzeum może prezentować rekonstrukcję, mającą na celu wyjaśnienie lokalnej tradycji. Archiwum filmowe może przechowywać rekwizyt, który posiada udokumentowane występy w filmach. Starsza kolekcja może zawierać ostrze, którego pierwotny właściciel pozostaje nieznany. Każdy z tych przypadków zasługuje na analizę. Dobrze udokumentowany rekwizyt może mieć znacznie silniejszy związek z konkretnym aktorem niż stare ostrze ma z jakimkolwiek historycznym shinobi. Wieku i siły powiązania to dwie odrębne cechy.
Rozróżnienie między ostrzami prostymi a zakrzywionymi jest łatwe do zauważenia i równie łatwe do błędnej interpretacji. Kolekcje japońskie zawierają ostrza proste pochodzące z różnych okresów, które mają własną historię, odległą od późniejszego wizerunku ninja. Sama prosta linia nie dostarcza żadnych informacji na temat historycznego zajęcia właściciela. Podobnie, zakrzywiona linia nie pozwala historykowi wykluczyć wszystkich możliwych powiązań między osobą a działalnością shinobi. O wiele bardziej precyzyjne dowody, które mogłyby potwierdzić konkretne twierdzenie, są o wiele bardziej szczegółowe. Kto uwzględnił ten przedmiot w swoim katalogu? W jakim języku został opisany? Czy obecny przedmiot nadal odpowiada temu, co opisano w dokumentach?
Dla pytania, które stawia przed nami kino, istnieje odmienna i całkiem satysfakcjonująca odpowiedź. Charakterystyczny miecz jest częścią języka wizualnego, w którym postać może stać się rozpoznawalna jeszcze zanim wypowie jakiekolwiek słowo. Starsze materiały zgromadzone tutaj ukazują niektóre sposoby, w jakie ten język powstawał. Powtarzająca się rola, teatralny pseudonim, miejsce w popularnej serii oraz gra z ilustracjami – wszystko to mogło utrzymywać daną postać w obiegu. Dowody są bardziej zróżnicowane niż historia pojedynczego wynalazku w Hollywood, i bardziej skromne niż twierdzenie, że współczesny obraz dokumentuje uniwersalną broń średniowieczną. To daje obrazy ich właścicielom, artystom, wykonawcom i odbiorcom. To ogromna ilość historii, którą można odzyskać, analizując sylwetki.
Dla innego przypadku, w którym tradycja prezentacji na ekranie nadaje mieczowi własny słownictwo, zapraszamy do zapoznania się z: znaczenie zanpakutō w Bleach..
Pytania i odpowiedzi
Czym jest ninjato?
Obecnie to określenie odnosi się do miecza kojarzonego z ninja, często przedstawianego jako prosty. Dowody historyczne wymagają potwierdzenia związku konkretnego przedmiotu z daną osobą lub kontekstem.
Kim jest shinobi?
Shinobi to historyczne japońskie określenie osób zajmujących się różnymi działaniami, w tym zbieraniem informacji. Uniwersytet Mie omawia ich służbę dla daimyō oraz związki z regionami Iga i Kōka.
Czy ninja naprawdę istnieli?
Tak. Japońscy badacze zajmują się historią osób, rodzin i dokumentów związanych z działalnością shinobi. Konkretne postacie występujące w kabuki i ilustrowanych powieściach należy interpretować w kontekście ich własnych historii.
Dlaczego ninja nosili czarne ubrania?
Czarne stroje stały się skutecznym sposobem, aby widzowie mogli rozpoznawać ninja na scenie. Uniwersytet Mie odnajduje początki tego zwyczaju w teatrze, sięgając do XVIII wieku, a następnie w popularnej literaturze.
Jaką broń używali ninja?
Źródła, które tutaj omawiane są, nie wskazują na uniwersalny element wyposażenia dla historycznych shinobi. Określenie, czym konkretnie dysponowała dana osoba, wymagałoby dokumentu z datą lub innego konkretnego dowodu.
Kiedy istnieli ninja?
Średniowieczne źródła są szczególnie związane z japońskimi wojnami domowymi. Osoby i rodziny o odpowiednim pochodzeniu pojawiają się również we wczesnowspółczesnych dokumentach. Daty popularnych grafik i filmów o ninja wskazują na późniejszą historię ich przedstawiania.
Filmy i wykłady
Japonia — Ninja w Japonii: rzeczywistość czy fikcja?
UNESCO – Teatr Kabuki
Karty obiektów i dalsza lektura
- Uniwersytet Mie, badania nad historycznymi i fikcyjnymi ninja.
- Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna, Ninja we Świecie Rozrywki.
- Japońska Narodowa Biblioteka Parlamentarna, baza zdjęć ninja.
- Londyńska Szkoła Sztuk Pięknych, Danjūrō VIII jako Jiraiya.
- Nikki Danjō z serii niezwykłych opowieści Yoshitoshi.
- Jiraiya oraz stacja Okitsu, z serii drzeworytów przedstawiających aktorów.
- Jiraiya gōketsu sugoroku, gra planszowa z ilustracjami, pochodząca z późnego okresu Edo.
- Shunkōsai Hokushū, Nakamura Utaemon III jako Goemon, 1826.
- Drewniane miecze na scenie kabuki: jak grafiki odróżniają rekwizyty od cech portretowych.
