Drewniane miecze na scenie kabuki: Jak grafiki pozwalają odróżnić rekwizyty od atrybutów portretowych

Najbardziej rzucającym się w oczy elementem na jednym z obrazów przedstawiających aktora kabuki w Metropolitan Museum jest kwadrat. A właściwie trzy kwadraty, wpisane jeden w drugi, które zajmują rękaw postaci niemal całkowicie pochłoniętej przez swój kostium. Rycina ma ciemne tło, kilka pionowych kolumn z poezją i niezwykle małą twarz. Jej twórca i jej obiekt to ta sama osoba: Ichikawa Danjūrō VII. Rola należy do Shibaraku, sceny słynącej z wyolbrzymionego miecza swojego bohatera. Jednak ktoś, kto próbowałby zrozumieć ten portret, mierząc widoczny miecz, przegapiłby sens niemal każdej innej decyzji, jaką Danjūrō podjął w kwestii własnego wyglądu.

Na tej stronie znajdują się cztery przedstawienia tej roli. Obejmują one wczesny drzeworyt ręcznie kolorowany, późniejszy drzeworyt barwny, własny projekt aktora oraz rysunek przypisywany pewnej szkole malarskiej. Obejrzyj je najpierw bez czytania podpisów. Spróbuj rozstrzygnąć, gdzie każda kompozycja umieszcza ciężar ciała aktora, jak dużą część papieru zajmują jego rękawy i co pozostaje widoczne poza ich krawędziami. Zadaj potem zupełnie inne pytanie: który z tych obrazów rozstrzyga, z czego wykonane było samo mieczowe ostrze sceniczne? Pierwsze pytania dają zadziwiająco precyzyjne odpowiedzi. Ostatnie kieruje nas poza gabinet rycin, w stronę teatralnych spisów rekwizytów i świadectw ludzi pracujących na zapleczu.

Słowo z pomostu

Japan Arts Council identyfikuje bohatera jako Kamakurę Gongorō. Jego przybycie przerywa akcję. Nazwa, pod którą anglojęzyczna publiczność zna tę scenę, pochodzi od okrzyku, którym wzywa pozostałych do zaczekania. Współczesny słownik teatralny podaje długość jego miecza na około trzy metry. Ten zdumiewający wymiar ma swoje uzasadnienie teatralne. Postać pojawiająca się w oddali musi przyciągnąć uwagę publiczności, nawet gdy reszta obsady zajmuje scenę. Olbrzymi rękaw, donośny okrzyk i przesadny rekwizyt składają się na to wejście. Realistyczny inwentarz posiadłości wojownika byłby osobliwym miejscem do rozpoczęcia wyjaśniania tego efektu.

Najwcześniejszy ilustrowany przykład podaje tu kierunek wejścia. Wąski arkusz Torii Kiyotady, datowany przez Met na około 1715, przedstawia Danjūrō II w dynamicznym kroku. Muzeum utożsamia przestrzeń jego nadchodzenia z hanamichi, pomostem prowadzącym na scenę. Artysta nie musi pokazywać nam architektonicznego planu teatru. Pozycja stóp aktora i ułożenie kostiumu czynią konkretny moment czytelnym. Cienka linia ciemnego tuszu obok rękawa i szerokie pomarańczowe płaszczyzny ręcznie nałożonego koloru pełnią zupełnie inne funkcje malarskie. Przetrwały razem na arkuszu o wysokości zaledwie nieco ponad 11 cali.

Ręcznie kolorowany drzeworyt przedstawiający Danjūrō II kroczącego pod wielkimi kanciastymi rękawami
Torii Kiyotada, Danjūrō II w Shibaraku, około 1715. Ręcznie kolorowany drzeworyt przedstawia wejście sceniczne. The Metropolitan Museum of Art. Otwarty dostęp, domena publiczna.

Warto przeprowadzić mały eksperyment z reprodukcją. Spójrz najpierw na zewnętrzny kontur postaci, a następnie na herb rodowy. Kontur tworzy dynamiczną sylwetkę, nawet jeśli nie zna się języka japońskiego. Herb dostarcza informacji, których sama sylwetka dać nie może — powiązania z rodem aktorskim Ichikawa. Publiczność wyedukowana przez wielokrotne występy i krążące portrety ma do dyspozycji jeszcze więcej informacji. Może przewidzieć charakterystyczny głos lub pamiętać wcześniejszego wykonawcę. Drzeworyt nie utrwala żadnego z tych dźwięków. To, co może zachować, to publiczny zasób środków ekspresji, za pomocą którego wydawca i artysta mogli zaprosić do aktu rozpoznania.

Co trafia na listę rekwizytów

W słowniku teatralnym Japan Arts Council miecz jest przykładem rekwizytu scenicznego. Podobnie jak para chodaków, wiszący zwój czy niektóre meble. Jeden z podziałów oddziela przedmioty trzymane przez wykonawcę od tych ustawianych z wyprzedzeniem. Słownik podaje doskonały przykład tego, co dzieje się przy zetknięciu tych rozróżnień. Drzewo może należeć do dekoracji, podczas gdy gałąź zerwana z niego przez aktora liczy się jako rekwizyt. Klasyfikacja wynika z tego, do czego przedmiot jest wykorzystywany podczas spektaklu. Ten sprawdzian mówi znacznie więcej niż to, czy dana rzecz jest dostatecznie mała, by zmieścić się w konkretnej szufladzie.

Drewniany miecz sceniczny wpisuje się w ten opis, ponieważ może zastępować obiekt z innego materiału. Praktyka teatralna dostarcza jednoznacznych dowodów na to rozróżnienie. Relacja z pierwszej ręki zespołu teatralnego Zenshinza wskazuje takemitsu wśród zamienników używanych na scenie i podczas prób. W wywiadzie z firmą Fujinami, zajmującą się rekwizytami, przedstawiciel zespołu wyjaśnił znaczenie przedmiotu, który sprawia zamierzone wrażenie i może być odpowiednio używany przez aktora. Są to stwierdzenia dotyczące ludzi dokonujących wyborów na potrzeby sceny. Dają one powód, by unikać odczytywania jasnej wydrukowanej linii jako identyfikacji metalurgicznej. Nie zmieniają jednak dwudziestopierwszowiecznego wywiadu z zaplecza w listę rekwizytów obecnych na osiemnastowiecznym spektaklu.

Istnieje również pouczający wyjątek. W wywiadzie dla Shochiku na temat Ehon Taikōki aktor z rodu Ichikawa Danjūrō opisał konkretny miecz dla Mitsuhide jako ciężki i określił jego ostrze jako prawdziwe, lecz stępione. Ta relacja dotyczy jednego aktora, kontekstu inscenizacyjnego i roli. Wystarczy ona, by pokazać, dlaczego nawet atrakcyjne uogólnienie, że każdy miecz teatralny musiał być drewniany, jest niebezpiecznym zabiegiem historiograficznym. Świadectwo zamiany ma znaczenie, podobnie jak świadectwo wyjątku. Żadne z nich nie powinno znaleźć się pod drzeworytem Kiyotady jako rozstrzygnięcie o materiale przedstawionego obiektu. Aktor w wywiadzie omawiał inną rolę w innej sztuce.

Drugi wywiad dla Shochiku wyjaśnia, jak mogłoby wyglądać lepsze źródło do konkretnej identyfikacji. Pan Nawata z firmy Fujinami opisuje przygotowanie tsukechō, spisu służącego do kompletowania rekwizytów niezbędnych w danej produkcji. Wybór miecza może zależeć od wykonawcy oraz powiązanych elementów kostiumu i wyposażenia. Rekwizyty wymagają uwagi w trakcie eksploatacji spektaklu, jak i przed jej rozpoczęciem. Ta ostatnia obserwacja stanowi pożyteczne ostrzeżenie dla każdego, kto planuje zidentyfikować dawny obiekt sceniczny na podstawie grafiki dla miłośników teatru. Nawet gdyby odzyskano oryginalny spis, nadal należałoby ustalić, czy był to projekt, rejestr wydania, czy dokument korygowany w trakcie przedstawień.

Własny obraz aktora w swojej roli

Autoportret Danjūrō VII stawia inne pytanie o wiedzę zawodową. Met identyfikuje ten arkusz jako surimono i opisuje trzy wiersze nad postacią, z własnym wkładem aktora w centrum. Motyw wpisanych w siebie kwadratów pojawia się zarówno na kostiumie, jak i w obramowaniu obrazu. Motyw ten może wyjść poza świat zamieszkiwany przez postać i przejąć kompozycję samego arkusza. Jest to decyzja, jaką tylko obraz może podjąć w dokładnie ten sposób. Inwentarz sceniczny mógłby bardzo precyzyjnie określić herb na rękawie, a mimo to nie zawierać niczego porównywalnego z herbem przekształconym w obramowanie grafiki.

Ciemne surimono z trzema wpisanymi w siebie kwadratami na szerokim rękawie poniżej wierszy
Autoportret Danjūrō VII. Herb pojawia się ponownie jako element obramowania surimono. The Metropolitan Museum of Art. Otwarty dostęp, domena publiczna.

Przeczytaj dolną część ryciny przed powrotem do wierszy. Fałda szaty zajmuje niezwykle dużą część kompozycji. Ciało jest raczej sugerowane niż opisane anatomicznie. Wystający detal przy krawędzi pozwala utrzymać wyobrażenie o bohaterze i jego rynsztunku bez rywalizacji z masą rękawa. Proporcje nie muszą odpowiadać tym ze wczesnego drzeworytu Torii. Twarz schowała się w kostiumie, podczas gdy wzór należący do rodu aktora stał się niemal architektoniczny. Jako wypowiedź wykonawcy na temat wizualnych zasobów jego roli, stanowi to wyjątkowo oszczędny materiał dowodowy.

Roczny kalendarz teatralny nadaje temu małemu obrazowi inny wymiar. Met wiąże sceny z Shibaraku z listopadowymi spektaklami kaomise, które przedstawiały zespół publiczności. Rozpoznawalne wejście było szczególnie cenne podczas wydarzenia opartego na identyfikacji wykonawców. Arkusz zaprojektowany do obiegu poza teatrem mógł przenieść to rozpoznanie w inne środowisko społeczne, zwłaszcza takie, w którym było miejsce na poezję. Nie oznacza to, że odbitka każdego zachowanego egzemplarza dokumentuje osobny listopadowy występ. Opis zwyczaju to jeden rodzaj dowodu, a data przypisana do konkretnego arkusza to drugi. Oba uzupełniają się wzajemnie, gdy pozwoli im się zachować właściwy dla nich poziom precyzji.

Trzy różne liczby po tym samym nazwisku

Drzeworyt na trzeciej ilustracji ma w karcie katalogowej określony miesiąc. Met datuje arkusz Katsukawy Shunshō na jedenasty miesiąc 1779 i identyfikuje aktora jako Danjūrō V. Data ta stanowi pożyteczny punkt odniesienia zarówno dla wcześniejszego portretu Danjūrō II, jak i znacznie późniejszego autoportretu Danjūrō VII. Te cyfry rzymskie wykonują ogromną pracę dla anglojęzycznego czytelnika. Imię sceniczne przechodzi z obrazu na obraz; ludzie nie. Powtarzalność herbu i sceny jest jak najbardziej realna, ale nikt nie pozował wszystkim trzem artystom na przestrzeni tych wszystkich lat.

Portret pełnopostaciowy Danjūrō V we wzorzystej szacie
Katsukawa Shunshō, Danjūrō V w roli w Shibaraku, jedenasty miesiąc 1779, JP345. The Metropolitan Museum of Art. Otwarty dostęp, domena publiczna.

Aktor Shunshō ma widocznie ciężki płaszcz z wzorzystej tkaniny. Postać zajmuje wysoki format, który pozwala widzowi śledzić skomplikowane podziały stroju aż do stóp. Motyw kwadratów odczytuje się z dwóch odległości: jako wzór na odzieży aktora i jako element organizujący bardzo wąski arkusz. Kolor i szerokość rękawów sprawiają, że pozostają one czytelne nawet tam, gdzie rekwizyt jest widoczny tylko częściowo. Tutaj atrybut teatralny jest rozłożony na cały obraz. Nazwanie konkretnego detalu atrybutem oznacza, że pomaga on zidentyfikować reprezentowaną osobę lub rolę. Nie oznacza to, że ten konkretny egzemplarz miecza przetrwał poza sceną lub trafił do Met wraz z grafiką.

Numer inwentarzowy to JP345. Warto zachować ten prozaiczny numerek w notatniku badawczym. Muzeum kataloguje również portret piątego Danjūrō autorstwa Shunshō w roli z Shibaraku pod numerem JP2702, datowany w przybliżeniu na 1779. Wyszukiwanie według aktora, artysty i roku pozwala odnaleźć oba obiekty. Zestawienie tych dwóch rekordów obok siebie rodzi uzasadnione pytanie o kompozycję i odbitki, ale podobne tytuły w języku angielskim nie rozstrzygają relacji między arkuszami. Data podana z dokładnością do miesiąca w jednym rekordzie nie może cicho przenieść się do drugiego. Plik obrazu, numer inwentarzowy i dokładny sposób datowania z katalogu stanowią całość.

Ta sama ostrożność dotyczy dwudziestopierwszowiecznej fotografii cyfrowej, która przenosi obecnie te dawne drukowane kolory przez Internet. Fizycznym obiektem muzealnym jest arkusz; obraz do pobrania jest jego reprodukcją. Badacz może powiększyć reprodukcję, aby przyjrzeć się zakończeniu linii lub wzorowi przechodzącemu przez fałdę. To, co pojawia się przy maksymalnym powiększeniu, to wciąż pigment i drukowany kontur zarejestrowany przez aparat. Nie ujawni to usłojenia wewnątrz oryginalnego rekwizytu. Może to brzmieć oczywiście, dopóki nie przeczyta się podpisów identyfikujących konkretny gatunek drewna na podstawie drukowanego koloru pochwy. Wysoka rozdzielczość zapewnia lepszy dostęp do papieru. Nie zamienia ona jednak dowodu z jednego materiału w dowód z drugiego.

Obraz w tuszu bez daty spektaklu

Nasz czwarty przykład nie ma rozbudowanej kolorystyki, która mogłaby pomóc. Met klasyfikuje go jako malarstwo tuszem na papierze, przypisywane szkole Katsushiki Hokusai, i podaje szerokie datowanie na XVIII–XIX wiek. Postać i wielkie kanciaste rękawy rozciągają się w układzie poziomym. Obok nich długie, proste lub lekko zakrzywione pociągnięcia pędzla związane z rynsztunkiem są niezwykle oszczędne. Bez odwracania uwagi przez kolor relacja między zwartą twarzą aktora a jego ogromnym kostiumem staje się wyjątkowo jasna. Zwiedzający, który przybył z oczekiwaniem serii czterech drzeworytów barwnych, przeoczyłby ważną zmianę medium dokładnie w tym miejscu.

Poziomy rysunek tuszem z kanciastymi rękawami i wydłużonym akcesorium scenicznym
Szkoła Hokusaia, Danjūrō jako Shibaraku, 56.121.22. Muzeum identyfikuje to poziome dzieło jako malarstwo tuszem na papierze. The Metropolitan Museum of Art. Otwarty dostęp, domena publiczna.

Przypisanie do szkoły jest wartościową informacją katalogową, ale ma swoje ograniczenia. Nie upoważnia nas do umieszczenia osobistego podpisu Hokusaia na tym rysunku, nazwania konkretnego spektaklu ani przypisania roku tylko dlatego, że inne przedstawienie tej samej roli takowy posiada. Rysunek jest cenny sam w sobie. Pokazuje, jak wiele z wizualnej idei Shibaraku pozostaje, gdy artysta rezygnuje z drukowanego koloru, który wykonuje tak dużą pracę w innych przykładach. W tym konkretnym porównaniu niepewność co do indywidualnego autorstwa niemal nie zmniejsza użyteczności obrazu. Zmienia jedynie to, na jakiego rodzaju pytania historyczne obraz może odpowiedzieć.

Poziomy rysunek wprowadza jeszcze jeden element kontrolny do porównania. Met podaje jego wysokość jako 24.8 centymetra, a szerokość jako 34.6. Zreprodukowanie go obok wąskiego drzeworytu Kiyotady przy tej samej szerokości cyfrowej sprawia, że dwaj aktorzy wydają się zajmować zupełnie inne skale. Przywrócenie fizycznych wymiarów powoduje, że najbardziej widocznie zmienia się kształt arkusza. Projektant planujący małą wystawę mógłby zaznaczyć kontury obu arkuszy na ścianie obok ich powiększeń. Zwiedzający mógłby wówczas zobaczyć dokładnie, jak duża zmienność wynika z samego formatu, zanim zinterpretuje pozorną wielkość jakiegokolwiek rekwizytu jako dowód dotyczący sceny.

Gdy podpis zmienia sale

Wyobraźmy sobie kolekcję teatralną wypożyczającą te cztery dzieła na wystawę o pracy na zapleczu. Podpisy z zakresu historii sztuki doskonale identyfikowałyby już artystów, media i numery inwentarzowe. Kurator teatru mógłby dodać drugą etykietę dla każdego obrazu. Jedna mogłaby zwracać uwagę na wejście postaci na pomost, inna na herb wychodzący poza kostium i wchodzący w obramowanie, a jeszcze inna na różnicę między datowaną grafiką a niedatowanym rysunkiem. Obiektem, którego żaden z wypożyczających nie zobowiązał się dostarczyć, jest miecz sceniczny Gongorō. Ta nieobecność jest owocna historycznie. Robi miejsce dla spisującego rekwizyty, twórcy rekwizytów i aktora, aby zostali wysłuchani obok grafika.

Szczególnie wymownym eksponatem byłby spis rekwizytów wyeksponowany w oryginalnej skali obok dużej projekcji autoportretu. Skala liternictwa wymagałaby od zwiedzających podejścia do jednego i odsunięcia się od drugiego. Spis mógłby rozróżniać kilka elementów pod nagłówkami, które nie występują w żadnym katalogu sztuk pięknych. Grafika tworzy wrażenie jednej niezwykłej osoby z rzeczy dostarczonych i utrzymywanych przez kilka osób. Kontrast ten daje lekcję zarówno o autorstwie, jak i o materiale. Autoportret Danjūrō może być autentycznie jego dziełem, a jednocześnie korzystać z umiejętności ludzi, których nazwiska nie pojawiają się u góry arkusza.

A co, jeśli muzeum zaoferowano by drewniany miecz wraz z grafiką i rodzinnym przekazem łączącym te dwie rzeczy? Grafika mogłaby pomóc sprawdzić, czy podstawowy kontur i dekoracja są prawdopodobne. Epokowa etykieta, faktura, afisz lub fotografia mogłyby ustalić łańcuch posiadania lub datę. Dowód na to, że grafika i rekwizyt były kiedyś przechowywane razem, byłby wartościowy sam w sobie, nawet jeśli ich powiązanie zaczęło się od późniejszego kolekcjonera. Aby twierdzić o rzeczywistym wystąpieniu na scenie, należałoby dysponować powiązaniem z konkretną produkcją, a nie podobieństwem do słynnego wizerunku. Historię zbierania pamiątek teatralnych warto zachować bez wymagania, aby każda pamiątka znajdowała się na scenie.

Wróćmy na koniec do ciemnego autoportretu i poszukajmy miejsca, na którym zatrzymuje się uwaga widza. Dla niektórych będzie to twarz. Dla innych napis zawieszony nad aktorem lub wielki rękaw, którego geometria przejęła panowanie nad całym arkuszem. Rekwizyt bohatera działa w harmonii ze wszystkimi tymi elementami. Pytanie, czy w danej inscenizacji użyto drewnianego miecza, należy do historii rzeczywistych obiektów i pracujących ludzi. Pytanie, skąd publiczność wiedziała, na kogo patrzy, należy do kultury publicznej głosów, herbów, poz i wierszy. Najbardziej pouczające z tych czterech obrazów to te, które pozwalają nam zadać oba pytania bez pomylenia jednej odpowiedzi z drugą.

Pytania o obrazy i rekwizyty

Czy grafika przedstawiająca aktora kabuki mówi nam, czy miecz sceniczny był drewniany?

Może pokazać, jak przedmiot był przedstawiany i jak pomagał zidentyfikować rolę. Dowody na materiał w konkretnej produkcji pochodziłyby z jej rekwizytów, dokumentacji lub relacji uczestnika. Same kolory druku nie pozwalają zidentyfikować materiału.

Dlaczego miecz w Shibaraku jest tak duży?

Japan Arts Council opisuje celowo wyolbrzymiony rekwizyt o długości około trzech metrów dla Kamakury Gongorō. Razem z jego przybyciem, okrzykiem i kostiumem jego skala pomaga zapowiedzieć bohatera na scenie.

Kogo reprezentują cyfry II, V i VII?

Odróżniają one różnych wykonawców, którzy nosili imię sceniczne Ichikawa Danjūrō. Wielokrotne użycie tego samego herbu i roli teatralnej na obrazach nie oznacza, że ta sama osoba pozowała do wszystkich trzech.

Który przykład został zaprojektowany przez samego aktora?

Met wskazuje Danjūrō VII jako autora autoportretu. Jego wiersz pojawia się wśród trzech tekstów nad obrazem, a rodowy motyw wpisanych w siebie kwadratów widnieje zarówno na jego kostiumie, jak i w ramie.

Czy wszystkie cztery ilustrowane obiekty to drzeworyty?

Trzy to drzeworyty. Czwarty, o numerze inwentarzowym 56.121.22, to obraz tuszem na papierze przypisywany szkole Hokusaia. Technika i szerokie datowanie powinny zostać zachowane przy porównywaniu go z datowanym arkuszem Shunshō.

Czym jest tsukechō w tym kontekście?

W wywiadzie dla Fujinami jest to spis używany do przygotowania rekwizytów wymaganych w danej produkcji. Rejestruje on inny aspekt spektaklu niż opublikowany portret aktora. Zachowany spis powinien być powiązany ze swoją produkcją i datą.

Filmy muzealne

UNESCO — Teatr Kabuki

Muzeum Brytyjskie — Jak drukować bokashi | Medytacyjna podróż w świat japońskiego drzeworytu

Dokumentacja kolekcji i literatura uzupełniająca

Powiązane artykuły