Wotywy o nadmiernych rozmiarach w dokumentacji chramów: pomiar obiektu i jego reputacji

W Atsuta w Nagoi miecz może zyskać prawie kolejny metr w czasie potrzebnym na przejście wzrokiem do następnej linijki tekstu. Chramowe muzeum Kusanagi-kan podaje długość głowni swojego pokaźnego Sue no Aoe jako 221.5 centymetra, zaś jego długość całkowitą opisuje jako 303 centymetry. Obie liczby należą do wpisu dotyczącego tego samego obiektu. Obie pojawiały się, z w pełni uzasadnionych przyczyn, w opisach tego, co zwiedzający może tam zobaczyć. Tylko jedna odpowiada jednak na pytanie o długość głowni według definicji przyjętej przez chram. Odejmując te wartości, otrzymujemy 81.5 centymetra, co mierzy dystans między dwiema konwencjami katalogowymi. Różnicy tej nie można automatycznie przypisać do żadnej pojedynczej, odłączalnej części.

Para wielkich mieczy w Atsuta znana jest powszechnie jako Tarōtachi i Jirōtachi. Stały się one przedmiotem tradycji rodzinnych, historii chramu, wymiarów drukowanych dla zwiedzających oraz starannie zaprojektowanych współczesnych replik. W chramie Ōyamazumi w prefekturze Ehime inny obiekt o niezwykłych rozmiarach trafia do źródeł pisanych w zupełnie inny sposób – poprzez inwentarz skarbnicy i współczesne uznanie za zabytkowy obiekt na poziomie prefektury. W Futarasan w Nikkō nawet data, kiedy dana nazwa weszła do użycia, stała się przedmiotem bibliotecznej kwerendy naukowej. Zestawione razem przypadki te sugerują lepsze pytanie niż to, który chram posiada najdłuższy miecz. Co dokładnie dany świadek zmierzył, zapamiętał, ofiarował lub nazwał, i kiedy ten świadek to zanotował?

Wkraczając do Atsuta na papierze

Pierwsza ilustracja przedstawia wielką bramę w Atsuta na grafice znajdującej się w zbiorach Japońskiej Biblioteki Parlamenckiej (National Diet Library). Pozioma belka niemal całkowicie wypełnia górną część kompozycji. Ludzie, dachy i ruch zajmują przestrzeń poniżej niej. Podróżny mógłby dotrzeć do tego miejsca bez szczególnego zainteresowania wytwórczością metalową i wciąż rozpoznać, że brama wyznacza cel podróży. Jest to obraz opowiadający o przybyciu do danego miejsca. Biblioteka kataloguje go odpowiednio w ramach wystawy poświęconej japońskim punktom orientacyjnym. Przeszukiwanie kolekcji grafik według nazwy konkretnego miecza byłoby niewydajnym sposobem na jego odnalezienie, choć czytelnik próbujący zrozumieć skarbiec chramu ma bardzo dobry powód, by na niego spojrzeć.

Wielka brama przecinająca pierwszy plan barwnego widoku Atsuta
Pierwsza torii w Atsuta, przedstawiona na grafice z serii Tōkaidō. Biblioteka kataloguje bramę jako punkt orientacyjny. Japońska Biblioteka Parlamencka (National Diet Library), Japonia. Historyczne dzieło z domeny publicznej, cyfrowy obraz NDL.

Biblioteka odróżnia obrazy i grafiki od fotografii tego samego punktu orientacyjnego. Odnosi się również do ilustrowanych książek topograficznych. Są to odmienni świadkowie publicznego życia chramu. Pozwalają nam zapytać, które części kompleksu były widoczne dla osób z zewnątrz, a które pomijano. Widok z zewnątrz bramy naturalnie wyklucza znaczną część tego, co mieści w sobie skarbiec. Ta nieobecność byłaby wyjątkowo słabym powodem do wyciągnięcia wniosku, że nazwana wotywa jeszcze nie istniała w dacie powstania obrazu. Rysunek podróżnika i inwentarz magazyniera mogłyby opisywać tę samą instytucję niezwykle wiernie, nie dzieląc ze sobą prawie żadnego rzeczownika.

To rozróżnienie ma znaczenie w Atsuta z jeszcze jednego powodu. Święty miecz wiązany z tożsamością chramu oraz zachowane duże miecze rodu Magara mają odrębne historie. Krótki opis tego punktu orientacyjnego przygotowany przez Japońską Bibliotekę Parlamencką przytacza tradycję Kusanagi. Muzeum mieczy przy chramie oraz Międzynarodowe Centrum w Nagoi identyfikują te dwa wielkie dzieła w kontekście wystawienniczym. Dzielenie jednej lokalizacji nie czyni tych obiektów zamiennymi. Podpis, który nazywa zdjęcie wejścia obrazem świętego miecza, popełnia dwa błędy naraz. Przypisuje temat nieobecny na obrazie i ryzykuje pomylenie obiektu kultu z obiektem udokumentowanym w skarbcu.

Najważniejsze słowo po liczbie

Porównanie tej pary warto zacząć od nagłówków opublikowanych przez obecnego opiekuna zbiorów. Obok Sue no Aoe chram wyraźnie odróżnia długość głowni od długości całkowitej oraz podaje osobno wygięcie (sori). Przypisanie Chiyozuru Kuniyasu dotyczy drugiego obiektu. Własne zestawienie chramu dla obu długości całkowitych podaje wartości 303 i 244.6 centymetra. Porównanie ze sobą analogicznych parametrów daje różnicę 58.4 centymetra. Podstawienie długości głowni pierwszego miecza (221.5 centymetra) w miejsce jego długości całkowitej odwróciłoby widoczną kolejność obu obiektów. Jest to doskonały przykład na to, jak nienaganne obliczenie może prowadzić do historycznego absurdu, gdy odrzuci się rzeczowniki zawarte w oryginalnym źródle.

Na potrzeby grafiki wystawowej można by narysować dwie poziome linie biegnące od lewego marginesu, z których każda kończyłaby się na długości całkowitej podanej w danym katalogu. Druga para linii mogłaby reprezentować długości samych głowni, gdyby obie zostały zweryfikowane według spójnych definicji. Istniałby dobry powód, by te dwa zestawy pozostawić rozdzielone. Żaden rysunek nie musiałby sugerować długości oprawy (koshirae), grubości elementów montażowych (seppa, habaki) ani tego, co się stanie, gdy zakrzywiony kontur zostanie zmierzony elastyczną taśmą. Podstawą dla grafiki byłaby konwencja pomiarowa przyjęta w katalogu. Oznaczenie linii nazwą obiektu oraz zakresem zastosowanej liczby spełniłoby lepszą rolę historyczną niż nadawanie im kształtu przypominającego głownie.

Projektanci Kusanagi-kan opisują całkowicie odmienne rozwiązanie problemu ukazania skali. Wykonali oni repliki dwóch wielkich dzieł, odpowiadające długościom i wadze oryginałów. Obiekty interpretacyjne na wystawie mają określony cel: dać możliwość fizycznego doświadczenia ich gabarytów, podczas gdy oryginały zachowują swój odrębny status w kolekcji. Relacja projektanta jest pierwszorzędnym dowodem na współczesną decyzję wystawienniczą. Nie stanowi ona niezależnego, średniowiecznego ważenia głowni. Powoływanie się na nią w pierwszym celu jest niezwykle pouczające. Cytowanie wrażenia zwiedzającego co do ciężaru jako numerycznej właściwości nieokreślonego bliżej obiektu historycznego byłoby niewłaściwym użyciem wyjątkowo dobrego źródła.

Kto co komu przekazał?

Nazwisko Magara niesie ze sobą więcej niż jeden rodzaj skojarzeń. Osoba powiązana z głownią w narracji rodowej nie musiała być ofiarodawcą, który przekazał ją do chramu. Nie każdy zachowany zapis jest też zapisem współczesnym opisywanym wydarzeniom. Badanie opublikowane przez Muzeum Historii Kultury Prefektury Fukui porównuje zapiski rodzinne z innymi przekazami pisanymi. Niektóre tradycje przypisują dany epizod jednemu członkowi rodziny, inne – innemu. Badanie zwraca uwagę na pozycję osoby kultywującej pamięć. Autor wywodzący się z jednej gałęzi rodu mógł przypisywać szczególne znaczenie właśnie tej linii. Przez to memoriał warto czytać zarówno ze względu na jego treść, jak i jako dokument o własnym usytuowaniu społecznym.

W przypadku większej głowni z Atsuta wspomniane badanie cytuje przekaz o dedykacji odnaleziony w dokumentach dawnego rodu kapłańskiego Tajima. Dokument donosi o wotywie złożonej w 1576 roku; data, w której sam raport został sporządzony, pozostaje nieznana. Te krótkie zastrzeżenia łatwo zatracić w uproszczonej osi czasu. Linia czasu powinna zawierać co najmniej dwa miejsca na daty. Jedno dla opisywanego czynu, drugie dla fizycznego lub tekstowego świadectwa, które przetrwało, by nam o nim opowiedzieć. Jeśli ta druga wartość jest nieznana, uczciwa oś czasu wygląda nieco mniej czysto. Jest jednak o wiele bardziej informacyjna niż schludny wykres twierdzący, że współczesne pokwitowanie zostało wydane w 1576 roku.

Przekaz dotyczący drugiego miecza wprowadza do porównania inny rodzaj świadka. Badanie z Fukui transkrybuje słowa dedykacji wiązane z Jirōtachi i zgłasza parę darczyńców oraz datę przypadającą na ósmy miesiąc 1570 roku. Dowód ten powinien być cytowany w sposób odróżniający słowa znajdujące się na obiekcie (odnotowane przez badacza) od osobistego badania inskrypcji. Ta różnica ma znaczenie, jeśli ktoś później zakwestionuje odczytanie jednego znaku. Zapobiega to również łączeniu historii o dwóch wotywach w jedną ciągłą narrację o pojedynczym darczyńcy – co jest łatwym błędem, gdy utarte, sparowane nazwy przejmą kontrolę nad angielskojęzycznym wywodem.

Monochromatyczne podejście do chramu Atsuta w japońskim przewodniku po zabytkach
Atsuta w Nihon meisho-chō, wydanym w 1900 roku. Obraz dokumentuje drogę dojścia do chramu. Japońska Biblioteka Parlamencka (National Diet Library), Japonia. Historyczne dzieło z domeny publicznej, cyfrowy obraz NDL.

Druga ilustracja pochodzi z księgi japońskich punktów orientacyjnych wydanej w 1900 roku. Japońska Biblioteka Parlamencka dołącza ten widok do swojej wystawy o Atsuta obok prac wykonanych w całkowicie odmiennych technikach. Ciemne dachy i drzewa prowadzą wzrok na otwartą przestrzeń. Obraz mówi bardzo wiele o tym, które podejście fotograf uznał za warte utrwalenia dla czytelników przewodnika po słynnych miejscach. Data publikacji daje historykowi weryfikowalny moment w publicznej reprezentacji Atsuta. Fotografia nie podaje ani daty dla szesnastowiecznych wotyw, ani wizerunku ich darczyńców. Jest to pożyteczny obraz do zestawienia z przetranskrybowaną inskrypcją właśnie dlatego, że zachowuje coś, czego inskrypcja nie posiada.

Głownia o długim trzpieniu i krótkim tytule

Na wyspie Ōmishima, w mieście Imabari, chram Ōyamazumi przechowuje niesygnowany duży miecz skatalogowany przez prefekturę Ehime. Jego krótki japoński tytuł sprowadza się do kategorii z późniejszą adnotacją o braku sygnatury (mei). Zapis jest wyjątkowo bogaty pod innymi względami. Długość głowni wynosi 151.8 centymetra, wygięcie sori to 1.7 centymetra, a długość trzpienia (nakago) to 82.9 centymetra. Prefektura wskazuje również rejestr skarbu z środkowego okresu Edo jako świadka jego przekazu w chramie. Połączenie opisu fizycznego i odnośnika dokumentacyjnego daje obiektowi historyczny adres nawet przy braku powszechnie znanej nazwy własnej.

Istnieje pokusa, by dodać dwie podane długości i ogłosić wartość całkowitą. Można by oczywiście opublikować wynik działań matematycznych po prostu jako matematykę. Jednak nazwanie wyniku tym samym pojęciem, co całkowity pomiar z Atsuta, wymagałoby dowodów, że punkty końcowe i konwencje są analogiczne. Trzpień (nakago) jest częścią kawałka metalu. Rękojeść (tsuka) lub pochwa (saya) wprowadzają zupełnie inne punkty końcowe. Rekord z Ehime nie musi być pozbawiany precyzji tylko po to, by wypełnić pustą kolumnę w tabeli porównawczej. Warto przeznaczyć trzy osobne kolumny na trzy terminy, które instytucja rzeczywiście mierzy. Niewypełniona komórka w kolumnie długości całkowitej to wynik, z którego czytelnik może skorzystać, ponieważ informuje go, jakich danych wciąż się poszukuje.

Władze prefektury uważają ten obiekt za wyjątkowo źródłowy pod względem zachowania formy w stanie zbliżonym do pierwotnego. Ich opracowanie opisuje trzpień jako zachowujący swój oryginalny charakter i odnotowuje obszary dotknięte korozją. Umieszcza ono dzieło w kontekście średniowiecznym i przedstawia argumenty za atrybucją do tradycji Bizen, uznając jednocześnie trudność wskazania indywidualnego wytwórcy. Atrybucja oraz opis stanu zachowania uzupełniają się w interesujący sposób. Dobrze zachowana forma może stanowić podstawę do bliskich porównań historycznych. Nie zastępuje jednak brakującej sygnatury. Opis, który sprowadza cały wpis do nazwiska wytwórcy i długości, odrzuca znaczną część informacji, od których zależy jego identyfikacja.

Data uznania obiektu za zabytek na poziomie prefektury to luty 2024 roku. Cytowany rejestr jest znacznie wcześniejszy. Samo dzieło powstało jeszcze dawniej. Baza danych sortowana według najłatwiejszej do odczytania daty mogłaby umieścić średniowieczne dzieło obok wydarzeń z XXI wieku – całkiem słusznie, gdyby badać politykę ochrony zabytków. Sortowana w celu zrekonstruowania historii produkcji wprowadzałaby jednak poważnie w błąd. Nie są to teoretyczne zawiłości katalogowania. Decydują one o tym, czy czytelnik porówna ten obiekt z innymi dziełami średniowiecznymi, z innymi edojskimi rejestrami skarbców, czy też z innymi przedmiotami niedawno objętymi ochroną. Te trzy porównania odpowiadają na różne i równie uzasadnione pytania historyczne.

Brama w Nikkō i pytanie w bibliotece

Biblioteka Kongresu przechowuje stereograf przedstawiający wielką kamienną bramę w Nikkō, datowany w jej katalogu na 1906 rok. Dwie fotografie obok siebie ukazują niemal tę samą scenę. Para ta stanowi pojedynczy obiekt stereograficzny, przeznaczony do określonego sposobu oglądania. Nie ma tam dwóch bram tylko dlatego, że plik cyfrowy pokazuje dwa obrazy jednej struktury. W niewielkiej skali format ten powtarza wcześniejszą lekcję o wymiarach. Co dokładnie jest liczone? Historyczny angielski tytuł z katalogu opisuje podejście do świątyń. Przypisanie konkretnego skarbu do jakiejkolwiek części tego widoku wymagałoby odrębnej identyfikacji.

Sparowane widoki stereoskopowe monumentalnej kamiennej bramy w Nikkō
Nikkō, datowane na 1906 rok w rejestrze Biblioteki Kongresu. Te dwa widoki należą do jednego stereografu. Biblioteka Kongresu, Wydział Grafiki i Fotografii. Fotografia historyczna, domena publiczna USA.

Chram Futarasan jest wskazany w krajowej bazie danych obiektów zabytkowych jako dysponent niesygnowanego wielkiego miecza o nazwie Senobori-tachi. W tym przypadku wpis podaje odczytanie nazwy oraz liczbę sztuk: jeden. Dane z rejestru krajowego pozwalają odróżnić ten obiekt od innego, wiązanego z tym samym chramem i znanego jako Nenekirimaru. Osoba poszukująca słynnego wielkiego miecza z Nikkō może łatwo znaleźć odniesienia do obu obiektów podczas tej samej sesji. Bezpiecznym identyfikatorem w jednym rekordzie bazy danych jest połączenie nazwy, nazwanego posiadacza i identyfikatora rekordu. Ogólna fotografia Nikkō nie rozstrzyga wątpliwości między dwoma rekordami obiektów; należy ona do innego poziomu katalogu.

Kwerenda biblioteczna dostępna za pośrednictwem serwisu partnerskiego Japońskiej Biblioteki Parlamenckiej pokazuje, czego wymaga zbadanie historii danej nazwy. Bibliotekarz ustalił, które publikacje zawierały formę nazwy Nenekirimaru, które podawały wyjaśnienie związane z lokalnym stworzeniem, a które nie zawierały właściwego fragmentu. Publikacja z 1956 roku odnotowała pewną wersję tej opowieści, jednak leżące u jej podstaw źródło nie mogło zostać tam zweryfikowane. Na późniejsze opracowanie można było się powołać w celu wykazania wystąpienia nazwy, bez wskazywania jej pochodzenia. To rozróżnienie warto zachować w przekładzie. Znalezienie datowanego wystąpienia w druku potwierdza, że nazwa krążyła do tej daty. Nie dowodzi to jednak, że było to jej pierwsze użycie.

Historyczna fotografia zamontowana na karcie albumu, przedstawiająca święty most nad wodą w Nikkō
Święty Most, Nikkō, około 1890 r. Ten widok z albumu dokumentuje krajobraz związany z historią chramu; nie przedstawia on obiektu ze skarbnicy. Biblioteka Kongresu, Wydział Grafiki i Fotografii. Fotografia historyczna, domena publiczna USA.

Fotografia z końca XIX wieku przedstawiająca święty most w Nikkō, również znajdująca się w zbiorach Biblioteki Kongresu, stanowi trafne podsumowanie. Zachowała się ona zamontowana na karcie albumowej; cyfrowy widok zawiera dowody z zewnątrz samej fotografii. Historyk kultury materialnej mógłby badać kolor, kadrowanie, miejsce fotografii w albumie lub instytucjonalną historię reprodukcji. Obraz ten mógłby również ilustrować esej o krajobrazie, w którym krążyły opowieści o Futarasan. Żadne z tych zastosowań nie zmienia zdjęcia w portret Nenekirimaru. Istnieje znaczna swoboda w używaniu obrazu w różnych tematach historycznych, o ile podpis nie twierdzi, że aparat zarejestrował coś poza swoim kadrem.

Istnieje inny dobry powód, by zachowywać identyfikatory fotograficzne w notatkach dotyczących świętych miejsc. Stereograf z 1906 roku skatalogowany w Waszyngtonie to wytwór komercyjnej kultury wizualnej z angielskim podpisem. Japońska księga punktów orientacyjnych wydana w 1900 roku nazywała i porządkowała swoje obiekty na potrzeby innej publikacji. Żadne z nich nie zostało zamówione jako współczesna fotografia konserwatorska przeznaczona do akt obiektu w chramie. Są one w pełni porównywalne, jeśli pytanie dotyczy tego, jak czytelnicy poznawali chram na odległość. Jeśli pytanie brzmi, czy dana inskrypcja przetrwała w stanie nienaruszonym na początku XX wieku, ich wspólne milczenie pozostawia tę kwestię otwartą.

Inwentarz sporządzony dla drugiego czytelnika

Aby zestawić te dane na pojedynczym arkuszu, należy umieścić dysponenta przy lewym marginesie, a obok niego tytuł z rekordu tej instytucji. Zachowaj japońskie słowa przypisane do każdego z wymiarów. Zapisz datę wydarzenia przed źródłem relacjonującym i podaj – w miarę możliwości – odrębną datę powstania samego źródła. Odróżnij zachowaną inskrypcję od opublikowanej transkrypcji; pozostaw miejsce na powracającą opowieść, nawet jeśli jej najwcześniejszy świadek jeszcze się nie wyłonił. Na koniec dołącz numer lub trwały identyfikator, za pomocą którego można odnaleźć dany obiekt lub dokument. Drugi czytelnik będzie mógł wówczas nie zgodzić się z interpretacją bez konieczności zgadywania, którego wielkiego miecza, historycznej fotografii czy rękopiśmiennego przekazu ona dotyczyła.

Zaleta takiego niewielkiego inwentarza staje się widoczna w momencie, gdy ktoś ponownie zapyta o największy miecz. Istnieje precyzyjna odpowiedź dotycząca dwóch długości całkowitych w Atsuta, inna dotycząca osobno odnotowanej głowni i trzpienia w Ōyamazumi oraz niezwykła odpowiedź z Nikkō o cierpliwości wymaganej do datowania opowieści. Żaden pojedynczy zestaw liczb nie wyczerpuje historii tych wotyw. Zyskały one znaczenie poprzez akty darowizny, wpisy dokonywane przez opiekunów zbiorów, ponowne opowiadanie historii rodzinnych, fotografie robione przy bramach chramów oraz praktyczne decyzje projektantów wystaw. Mierzona w centymetrach pierwsza głownia w naszej historii już teraz robi wrażenie. Mierzona w zestawieniu z dokumentami, które poniosły jej reputację, zyskała znacznie dłuższy żywot.

Pytania o wotywy i pomiary

Czy 221.5 i 303 centymetry to konkurujące ze sobą pomiary Tarōtachi?

Atsuta określa pierwszą wartość jako długość głowni, a drugą jako długość całkowitą. Liczby te opisują różne zakresy tego samego obiektu. Porównanie powinno zachować etykietę pomiarową nadaną przez chram.

Jak bardzo różnią się podawane długości całkowite Tarōtachi i Jirōtachi?

Te dwie wartości to 303 i 244.6 centymetra. Różnica między nimi wynosi 58.4 centymetra, gdy porówna się pole długości całkowitej dla obu obiektów.

Co zachowało się w źródłach pisanych dla przykładu z Ōyamazumi?

Prefektura Ehime wskazuje rejestr skarbnicy z środkowego okresu Edo jako dowód przekazu. Jej współczesny dokument osobno opisuje niesygnowany obiekt, uwzględniając głownię o długości 151.8 centymetra oraz trzpień o długości 82.9 centymetra.

Czy data 1576 rozstrzyga o tym, kiedy napisano relację o dedykacji?

Badanie muzeum w Fukui cytuje relację z dokumentów dawnego rodu kapłańskiego Tajima, która donosi o dedykacji w 1576 roku. Data powstania tej relacji jest nieznana. Opisywane wydarzenie oraz świadectwo o nim powinny być datowane osobno.

Dlaczego współczesna ekspozycja zawiera repliki?

Projektanci Kusanagi-kan opisują repliki odpowiadające długościom i wadze dwóch wielkich dzieł. Zapewniają one współczesne doświadczenie interpretacyjne, podczas gdy oryginały pozostają odrębnymi obiektami w kolekcji.

Co kwerenda biblioteczna ustaliła w sprawie Nenekirimaru?

Zlokalizowała ona publikacje używające tej nazwy lub przytaczające powiązaną opowieść, w tym zapis tej historii z 1956 roku. Pierwotne źródło tego przekazu nie zostało tam jednak zweryfikowane. Datowane wystąpienie nie musi być pierwszym użyciem nazwy.

Dlaczego angielskie słowniki odsyłają krzyżowo pojęcia nodachi i ōdachi?

Słownik Amerykańskiego Oddziału NBTHK łączy 野太刀 i 大太刀 jako terminy określające bardzo długie tachi. Ten odnośnik pomaga odnaleźć powiązane rekordy. Podpis obiektu powinien jednak zachowywać nazwę używaną przez instytucję przechowującą zbiory.

Czy rejestry z Ehime i rejestry krajowe podają dla 大太刀 ten sam zapis w kanie?

Ehime podaje zapis おおだち dla swojego niesygnowanego przykładu z Ōyamazumi. Oznaczenie krajowe dla osobno przechowywanego Senobori-tachi podaje おおたち. Zapis kany obok znaków kanji pozwala zachować rozróżnienie, które ujednolicony indeks angielski mógłby utracić.

Filmy muzealne

Grupa Nomura — 熱田神宮 剣の宝庫 草薙館

JASA: Japanese Art Society of America — Dr Sinéad Vilbar: Kami w Cleveland: Tworzenie wystawy Discovery of the Divine Japanese Art

Rekordy kolekcji i literatura uzupełniająca

Powiązane artykuły