Miecz na zwojach Shuten Dōji: opowieść w różnych wersjach malarskich

Na pierwszym z trzech zwojów Kanō Shōuna o Shuten Dōji kilka postaci klęczy obok jaskrawozielonej płaszczyzny. Po lewej znajduje się tekst, a za nimi architektura. Kto szuka w tej opowieści słynnego miecza, może w jednej chwili pominąć tę scenę. Zatrzymując się przy niej, napotka jednak problem, który musiał rozwiązać artysta. Zanim namalowany miecz nabierze znaczenia w opowieści, ktoś musi wysłać ludzi, którzy go poniosą, ktoś musi wysłuchać polecenia, a czytelnik musi pamiętać o zadaniu przez wiele metrów jedwabiu.

National Museum of Asian Art przechowuje dwa kompletne zespoły pozwalające zbudować porównanie. Jeden wykonano na papierze, a jego twórca pozostaje nieznany. Drugi, datowany na 1700 rok, jest jedwabny i wskazuje Shōuna jako malarza. Esej ilustrują cztery detale z zespołu jedwabnego. Wersja papierowa pokazuje inny rytm opowiadania, nie zaś szkic, z którego Shōun miałby — jak moglibyśmy bezpodstawnie założyć — korzystać. Obie opowiadają o Kioto, zaginionych kobietach i wyprawie Minamoto no Yorimitsu oraz jego towarzyszy do górskiej siedziby. Nie stawiają nas jednak dwukrotnie przed tym samym wydarzeniem.

Osoba o dwóch imionach i obraz o trzech datach

Yorimitsu, zwany również Raikō, był postacią historyczną. Smithsonian podaje lata jego życia jako 948–1021. Historyczne imię w fantastycznej narracji wywołuje szczególny efekt. Zakotwicza czytelnika w zapamiętanym świecie społecznym, a jednocześnie pozwala artyście pokazać olbrzyma zmieniającego wygląd czy boskie istoty występujące jako podróżni. Dat życia bohatera nie można użyć do datowania przedstawionych sprzętów, szat ani głowni przy czyimś boku. Szczegóły te docierają do nas za pośrednictwem późniejszego aktu opowiadania.

Trzeba rozróżnić co najmniej trzy momenty. Pierwszym jest czas akcji, drugim okres ukształtowania danej wersji opowieści, trzecim zaś data namalowania i zapisania konkretnego zachowanego dzieła. Muzeum może bardzo precyzyjnie określać ostatni z nich, pozostawiając drugi kwestią otwartą. Smithsonian wskazuje na przykład ilustrowane zwoje ręczne o tym temacie już w XIV wieku. Jest to świadectwo historii przedstawień, a nie argument, że akcja rozgrywała się właśnie w tym stuleciu.

Opowieść funkcjonuje również pod nazwą góry Ōe. Poszukiwanie wyłącznie imienia olbrzyma może pominąć relacje skatalogowane według miejsca. Z kolei indeks geograficzny może zestawić obraz nadprzyrodzonej siedziby ze współczesnym zdjęciem góry. Są to różne świadectwa historii jednej nazwy. Ilustrowana podróż nadaje górze próg, trasę i wnętrze uporządkowane tak, aby opowieść była zrozumiała. Historyczne badanie topograficzne mogłoby odpowiedzieć na pytania o rzeczywistą drogę, których malarz nie zamierzał rozstrzygać.

Namalowane postacie klęczą przy zielonym wnętrzu architektonicznym; po lewej widnieje pismo
Kanō Shōun, pierwszy zwój, detal 002. Różnica poziomów oddziela grupy w scenie audiencji. National Museum of Asian Art, Smithsonian Institution. CC0.

Zacznijmy od kompozycji, zamiast od razu przypisywać tożsamość każdej postaci. Różnica poziomów oddziela osobę w błękicie od siedzących wyżej. Zielony pas i otaczające go obłoki sprawiają, że grupy pozostają czytelne także po zmniejszeniu obrazu. Wysokość i kolor mogą tutaj ustanowić relację na długo przed przetłumaczeniem tekstu. Czy w danej scenie chodzi o polecenie, prośbę czy audiencję — to dalsze pytanie. Właśnie wtedy niezbędna staje się transkrypcja lub sąsiadujący tekst.

Zwój oferuje kolejne chwile teraźniejsze

Zwój ręczny ma określoną długość, ale odbiorca zwykle nie ogląda jej całej naraz. Odcinek rozwijany z prawej strony ustępuje następnemu. To, co przed chwilą było widoczne, wkrótce znika, ponownie zwinięte. Artysta może wymagać zapamiętania grupy podróżnych, kierunku ruchu, elementu ubioru lub gestu. Gdy cecha powraca, moment rozpoznania należy do czytelnika. Na pasku miniatur obrazy wydają się sąsiadować nawet wtedy, gdy na rzeczywistym zwoju oddziela je znaczny odcinek kaligrafii.

Drugi zwój Shōuna pozwala odczuć skalę tego problemu. Muzeum podaje całkowitą szerokość 2,334.6 centymetra i wysokość 37.6 centymetra. Pierwsza liczba oznacza ponad dwadzieścia trzy metry. Opisuje pełny wymiar fizycznego dzieła, nie odległość przebytą przez namalowaną osobę. Na telefonie cały ciąg może zmieścić się w krótkim poziomym pasku. Aby zobaczyć twarze i pismo, trzeba wybrać mniejszy fragment. Wybór ten częściowo odtwarza selektywny sposób oglądania, który narzucała niegdyś sama natura zwoju.

Obłoki pomagają regulować ten ruch. W pejzażu mogą wyrażać powietrze i odległość; w kompozycji narracyjnej zasłaniają także przestrzeń, która inaczej musiałaby łączyć jedną sytuację z następną. Namalowany pas chmur przesłania krawędź budowli i skłania oko do przyjęcia, że coś trwa za nim dalej. Artysta nie musi pokazywać każdego kroku podróży ani wszystkich pośrednich pomieszczeń. Przerwę uzupełnia czytelnik. Może ona oznaczać zmianę miejsca, upływ czasu albo jedynie przeniesienie uwagi w obrębie tej samej sceny.

Efekt widać szczególnie wyraźnie, gdy wydarzenie zajmuje wąski pas w znacznie większym złotym polu. Osobna reprodukcja może sugerować, że złoto to kosztowna rama dodana wokół akcji. Gdy prześledzimy nieprzerwane pasy na dłuższym odcinku, okażą się częścią organizacji zdarzeń. Ich krawędzie otwierają przestrzeń dla postaci, po czym ją zamykają. Kurator wystawy w Waszyngtonie porównał zmiany punktu widzenia do efektów filmowych. Ważna różnica polega na tym, że o pojawieniu się kolejnej sceny decyduje zwiedzający, a nie projektor.

Miecz może być niewidoczny, a mimo to ważny

Na początku opowieści towarzysze podróżują w przebraniu. Smithsonian opisuje ich jako religijnych pielgrzymów. Ci, którzy znają ich tożsamość, odczytują ubiór dwojako. Musi przekonywać wewnątrz przedstawionego świata, a zarazem pozwalać wtajemniczonemu czytelnikowi pamiętać o innej roli bohaterów. Miecz należy do elementów oczekiwanych później. Jego chwilowa niepozorność w scenie audiencji lub podróży może więc znaczyć coś bez konieczności wskazywania przez malarza ukrytego przedmiotu.

Oddzielne grupy wśród jasnych chmur i fragmentów architektury na malowanym jedwabnym zwoju
Inny widok pierwszego zwoju, detal 004, ukazujący w jednym polu kilka znacznie oddalonych grup. National Museum of Asian Art, Smithsonian Institution. CC0.

Drugi detal z pierwszego zwoju rozprasza postacie po oddzielnych wyspach architektury i otwartego terenu. W skali całego fragmentu mała grupa w centrum i grupa po prawej konkurują o uwagę. W kadrowaniu ukazującym tylko jedną z nich gesty mogą wydawać się rozstrzygające. W pełnym odcinku interesująca staje się relacja między grupami. Pojedyncza linia przypominająca miecz, wyizolowana z otoczenia i od noszącej ją postaci jako ilustracja, nie podsumuje tej relacji — podobnie jak jedno słowo nie zastąpi rozmowy.

Anonimowy zwój papierowy dostarcza użytecznego porównania. Opis jego pierwszej części przedstawia rozkaz cesarski, modlitwy o pomoc i trzech napotkanych przewodników, którzy w istocie są bóstwami. Odbiorca wewnątrz opowieści i odbiorca zewnętrzny dysponują zatem odmienną wiedzą. Różnicę tę umożliwia nawarstwienie słów i obrazów. Postać może wyglądać zupełnie jak starszy człowiek, choć towarzyszący tekst jasno wskazuje inną tożsamość. Podpis, który natychmiast identyfikuje każdą taką postać, może odebrać obrazowi opóźnienie rozpoznania przewidziane przez artystę.

Uprowadzone kobiety są równie ważne dla odczytania miecza. Stanowią pierwotny powód wyprawy, a ich los pozwala ocenić znaczenie powrotu. Relacja skupiona wyłącznie na konfrontacji może sprawić, że całe partie sekwencji wydadzą się tylko wstępem do jednego słynnego obrazu. Spójrzmy zamiast tego na miejsca stworzone przez artystów dla zbierania wiadomości, podróży, przyjmowania gości i powracania. Wynik zależy od przemieszczania się między domostwami oraz między górą a miastem równie mocno jak od obecności broni w scenie kulminacyjnej.

Kto napisał słowa na jedwabiu?

Przypisanie dzieła Kanō Shōunowi mówi, kto namalował obrazy, lecz pozostawia na etykiecie miejsce dla innych mistrzów pędzla. Zapis dotyczący środkowego zwoju wskazuje Nakayamę Atsuchikę jako kaligrafa; trzeci wymienia Higashizono Motokazu. W dokumentacji zespołu pojawia się również książę cesarski Fushiminomiya Kuninaga. Muzeum wiąże udział takich autorów oraz wykorzystanie jedwabiu, złota i srebra z wysoką pozycją społeczną środowiska zamówienia. Jest to uzasadniony wniosek o mecenacie. Nie dostarcza jednak tożsamości kupującego ani rachunku za dzieło.

Różnica między rozpoznaną ręką a domniemanym mecenasem nabiera wyrazistości, gdy prześledzimy rzeczywistą pracę odbiorcy. Przed następnym obrazem czytelnik napotyka czyjś układ wierszy, tempo znaków i kompozycję pustej powierzchni. Jeśli pismo jest trudne do odczytania, zwiedzający może chcieć je pominąć i połączyć obrazy w pas nieprzerwanej akcji. To współczesna decyzja redakcyjna. Pierwotnie fragment pisma zapewniał własny długi odcinek uwagi wzrokowej, nawet komuś znającemu wszystkie wydarzenia na pamięć.

Grupa podczas górskiej podróży, z pasmami chmur i barwy po obu stronach
Kanō Shōun, drugi zwój, detal 003. Katalog wymienia Nakayamę Atsuchikę jako kaligrafa tego zwoju. National Museum of Asian Art, Smithsonian Institution. CC0.

Widok ze środkowego zwoju poszerza pole. Postacie zajmują tylko fragmenty długiej poziomej przestrzeni, przez którą biegną wstęgi chmur. Powiększenie odsłania szczegóły ubioru i położenia. Ponowne zmniejszenie ujawnia odstępy między grupami. Oba widoki przekazują informacje; żaden nie jest przezroczystym zamiennikiem drugiego. Nota źródłowa i końcówka numeru inwentarzowego wskazują, że to fragment drugiego zwoju. Numer pliku cyfrowego identyfikuje ujęcie fotograficzne, nie dodatkowy zwój ani osobno zamówione dzieło.

Inny artysta, inna jednostka czasu

W anonimowym zespole papierowym muzeum wyróżnia dwadzieścia trzy odcinki tekstu, po których następują ilustracje, rozłożone na trzy zwoje. Pierwszy ma 32.5 centymetra wysokości i nieco mniej niż piętnaście metrów całkowitej szerokości. Wspomniany wcześniej drugi zwój jedwabnej wersji Shōuna jest dłuższy i wyższy. Liczby te pozwalają wyobrazić sobie różnicę skali. Ponieważ jednak odnoszą się do różnych numerowanych zwojów z różnych zespołów, nie dowodzą, że jedna wersja poświęca danej scenie o określony procent więcej miejsca. W tym celu trzeba by najpierw zestawić te same epizody.

Można natomiast porównać, jak spotkanie z pismem przygotowuje do rozpoznania zdarzenia. Krótki ustęp może nazwać następny cel podróży i pozostawić malarzowi zaludnienie go. Dłuższy może ustanowić sekwencję, której etapy zostaną skondensowane w jednym ciągłym obrazie. Liczba partii tekstu mówi więc więcej niż proste liczenie ludzi czy mieczy. Wskazuje momenty, w których artysta lub projektant oddaje prowadzenie opowieści językowi. Pokazuje też, jak niepełna musi być internetowa prezentacja historii złożona wyłącznie z obrazów.

Trzecia wersja pozwala spojrzeć na waszyngtońską parę z szerszej perspektywy. Suntory Museum of Art wymienia malowany zwój Kanō Motonobu z tekstem objaśniającym Konoe Hisamichiego, datowany na 1522 rok. Wspólna nazwa szkoły nie czyni Motonobu i Shōuna tym samym artystą. Daty w obu zapisach kolekcji dzieli niemal dwieście lat. Spis wystawy Suntory odnotowuje też zmianę pokazywanej sceny w trakcie ekspozycji. Zwiedzający pamiętający zupełnie inny obraz pod tym samym tytułem nie musiał pomylić dwóch obiektów. Muzeum mogło po prostu rozwinąć inną część.

Jak wachlarz lub parawan zmienia wydarzenie

Wystawa w Waszyngtonie zestawiała malowane zwoje z parawanami, studiami do wachlarzy i drukowanymi ilustracjami. Wachlarz zapewnia zupełnie inne pole niż długi prostokąt jedwabiu. Jego rozpiętość pozwala na mocno zaakcentowaną grupę, ale daje stosunkowo niewiele miejsca na szereg scen tej samej wielkości. Gdy malarz kondensuje znaną odbiorcom opowieść, jeden rozpoznawalny gest lub strój może wykonać pracę długiego ustępu tekstu. Ta oszczędność zależy od wcześniejszej wiedzy publiczności. Współczesny zwiedzający często odzyskuje znaczenie dopiero przez porównanie z mniej skondensowaną relacją.

Składany parawan ustanawia jeszcze inną relację części i całości. Odbiorca może zobaczyć kilka wydarzeń naraz z drugiego końca pokoju, a następnie podejść do powierzchni i skupić się na jednym. Zgięcia przerywają namalowaną linię i sprawiają, że światło pada na złote partie pod różnymi kątami. Płaski obraz internetowy usuwa zmienność światła i przestrzeń zajmowaną przez podłoże. Sceny pozostają czytelne, lecz uwaga porusza się między nimi inaczej. Nie ma podstaw, by oczekiwać, że w każdym formacie miecz zajmie tę samą pozycję i będzie pełnił dokładnie tę samą funkcję narracyjną.

Barwna scena narracyjna otoczona z obu stron kolumnami pisma pędzlem
Trzeci zwój, detal 001. Tekst pozostaje widoczny po obu stronach barwnej sceny. National Museum of Asian Art, Smithsonian Institution. CC0.

W reprodukowanym ustępie z ostatniego zwoju Shōuna kaligrafia widnieje po obu stronach przedstawionego wydarzenia. Ten układ jest równie istotny jak żywa czerwień pośrodku. Reprodukcja ograniczona do barwnego obszaru przypominałaby mały samodzielny obraz. Zachowanie pisma pokazuje wejście czytelnika w epizod i wyjście z niego. Przypomina też, że zakończenie ilustrowanej opowieści jest decyzją redakcyjną. Przybycie, zwycięstwo, ratunek i powrót mogą każde stać się finałem emocjonalnym, zależnie od miejsca poświęconego następstwom.

Przedmiot namalowany i zachowany przedmiot o własnym imieniu

Japońskie kolekcje przechowują słynną głownię zwaną Dōjigiri Yasutsuna. Opis Tokyo National Museum, przedstawiony w galerii mieczy japońskich National Diet Library, łączy nazwę z legendarnym czynem Yorimitsu. To istotne świadectwo dziejów nazwy i sposobu rozumienia obiektu. Czym innym jest jednak twierdzenie, że Shōun patrzył na tę głownię, malując konkretną scenę. Obraz i zapis muzealny można poprawnie powiązać bez traktowania jednego jako technicznej ilustracji drugiego.

Rozróżnienie łatwo znika, gdy wyszukiwarka zestawia fotografie i malowidła. Fotografia jest zwykle katalogowana według nazwy przedmiotu i klasyfikacji instytucji. Obraz może figurować pod tytułem opowieści, nazwiskiem twórcy zespołu, kaligrafa pojedynczego zwoju lub tematem jednej sceny. Znalezienie obu pod tym samym angielskim zapytaniem ustanawia współczesną ścieżkę między zapisami. Historyczny kontakt malarza z głownią wymagałby innego dowodu: być może datowanego studium, listu lub jednoznacznego opisu oględzin.

Więcej zyskujemy, pozwalając obu nazwom zachować ich odrębne historie. Głownia mogła zyskać legendarną więź przez powtarzanie nazwy kolejnymi pokoleniami. Malarz mógł oczekiwać rozpoznania skojarzenia bez portretowania fizycznego przedmiotu. Kurator mógł wystawić opowieść jako dowód przepływu narracji między elitarnymi zamówieniami a drukowanymi książkami. Wszystkie trzy stwierdzenia dotyczą tej samej historii, ale każde ma inny przedmiot i rodzaj uzasadnienia. Najmocniejsze połączenie pozwala czytelnikowi dotrzeć do konkretnego świadectwa, na którym się opiera.

Na końcu zwoju pierwsza scena audiencji zyskuje inną wagę. Wiemy już, co podjęły postacie wysłane z Kioto i co oznacza ich powrót. Malarz nie potrzebował podpisu przy konkretnym mieczu, aby połączyć te chwile. Miał powracające postacie, naprzemienne rytmy pisma i koloru, przebrania zapamiętane przez publiczność oraz zmieniające się przestrzenie zwoju. Właśnie to zachowuje muzeum, gdy utrzymuje trzy zwoje razem i udostępnia ich pełną sekwencję obok efektownych detali.

Pytania o malowaną opowieść

Kto namalował pokazane tu jedwabne zwoje?

Kanō Shōun namalował zespół trzech zwojów datowany na 1700 rok. Smithsonian osobno kataloguje wersję papierową autorstwa nieznanego artysty.

Kto wykonał kaligrafię środkowego jedwabnego zwoju?

Opis F1998.26.2 wymienia Nakayamę Atsuchikę. Malarz i kaligraf pełnią w dokumentacji odrębne role.

Jak długi jest drugi jedwabny zwój?

Muzeum podaje całkowitą szerokość 2,334.6 centymetra i wysokość 37.6 centymetra. Odbiorca zwykle ogląda krótszy odcinek naraz.

Jak podzielono anonimową wersję papierową?

Smithsonian opisuje dwadzieścia trzy fragmenty tekstu, po których następują ilustracje, rozmieszczone w trzech zwojach.

Czy dzieło Motonobu z 1522 roku to ten sam zespół co dzieło Shōuna?

Muzeum Suntory dokumentuje odrębne dzieło namalowane przez Kanō Motonobu w 1522 roku, z pismem Konoe Hisamichiego.

Czy namalowany miecz dowodzi, że artysta widział Dōjigiri Yasutsuna?

Nazwana głownia ma udokumentowany związek z opowieścią. Twierdzenie, że określony artysta użył jej jako fizycznego modelu, wymagałoby osobnych dowodów.

Filmy muzealne

Seria cyfrowa CUNY TV — Opowieść o Genjim, część druga | Powiązania dawnej sztuki

The Met — Niedziela w Met: pismo pędzlem w sztuce Japonii

Dokumentacja kolekcji i dalsza lektura

Powiązane artykuły