Stal tyglowa wootz, stal wzorzysta zgrzewana i tamahagane: trzy historyczne tradycje głowni o wzorzystej powierzchni

Jedno z najbardziej informacyjnych mieczy w Metropolitan Museum of Art nosi datę oraz dwa imiona. Krawędź miecza identyfikuje jego twórcę, Baqira Mashhadiego, oraz jego mecenasa, Safdara Jang Bahadura, nawab z Oudu. Data odpowiada 1748 lub 1749 roku. Muzeum opisuje ten miecz jako stal wytopioną w procesie „watered crucible”, a jego produkcja przypisana do północnej Indii. Jego wykończenie należy do późniejszego okresu. W jednym z zapisów w muzeum znajduje się rzemieślnik pochodzący z Iranu pracujący w Indiach, mecenas z powiązaniami w różnych regionach, stal z XVIII wieku oraz wykończenia z XIX wieku. Samo słowo „Damascena”, użyte samodzielnie, nie oddawałoby w pełni tej historii.

Umieść ten obiekt obok miecza ze stali wzorowanej z Sutton Hoo w Anglii oraz japońskiego noża, powierzchnia którego, jak opisuje kurator, jest itame. Anglosasowie prawdopodobnie używaliby tych trzech powierzchni wspólnego określenia „wzorowane”. To podobieństwo jest wystarczająco realne, by wykształcić bogaty słownik słów, takich jak „woda”, „gruna”, „fale” i „płynące drewno”. Te słowa odzwierciedlają doświadczenie obserwatora powierzchni. Nie dowodzą, że ten sam materiał wygenerował to doświadczenie. Te trzy historie najlepiej są rozumiane poprzez to, co pozostawiły za sobą – od fragmentów ceramicznych naczyn, odkopanych przez archeologów, po wzory ujawnione przez radiografię oraz nazwy zachowane dzięki tradycji oceniania.

Trzy terminy, które odnoszą się do różnych etapów.

Wootz to historyczny termin związany przede wszystkim ze specjalnym indyjsko-azjatyckim stertowym żeliwem. Ster to naczynie, a jego rola w historii tego materiału jest tak istotna, że nadała nazwę całej rodzinie żeli, z których się ona składa. Technika spawania warstwowego opisuje sposób łączenia kawałków metalu, w ten sposób, że konstrukcja z wyraźnie rozróżnialnych elementów może przebić się przez obiekt. Tamahagane to nazwa żelaza, powiązana z japońską tradycją produkcji w tamie. Jeden termin wskazuje na konkretną rodzinę materiałów, inny na konstrukcję, a jeszcze inny na materiał wyselekcjonowany z produktu wytapiania. Umieszczenie ich w trzech sąsiednich pudełkach może sprawić, że będą wydawały się bardziej równoważne niż w rzeczywistości.

Istnieje powiązane problem w tłumaczeniu dekoracji. Damascening, używany do określania ozdobnego obróbki metalu, może oznaczać wkomponowanie kontrastującego metalu w powierzchnię. Złoty napis na metalowym przedmiocie może ilustrować technikę wkomponowania, bez wyjaśniania charakteru podłoża – stali. Z kolei, wzór "watered" w ostrzu może współistnieć z oddzielnie nałożonym złotym zdobieniem. Należy zwrócić uwagę na to, jak opis łączy się z przedmiotem. Materiał ostrza, technika użyta na jego obsłudze oraz litery, które rejestrują patrona, mogą należeć do trzech różnych wpisów w starannie prowadzonej katalogu.

Zwykłe fotografie mogą wywoływać zamieszanie, ponieważ na tej samej płaskiej powierzchni generują bardzo różne efekty wizualne. Obszar obok jasnego światła może wydawać się ciemny, ze względu na kierunek padającego światła. Pas może nieoczekiwanie wydawać się szeroki, gdy fotografię powiększy się bez użycia skali. Zmiana połysku obiektu może zmieniać postrzeganą klarowność elementu, który pozostaje widoczny pod powierzchnią. Najlepsze fotografie do katalogów to starannie oświetlone przedstawienia konkretnych widoków. Ich zaleta polega na tym, że czytelnik może do nich wracać i porównywać szczegóły. Ich ograniczeniem jest to, że czytelnik nie może samodzielnie zmieniać oświetlenia ani zbadać tego samego detalu pod powierzchnią.

Ostrojowany miecz z udokumentowanym mecenasem.

Wspomniany shamir w Muzeum oferuje niezwykle bogate źródło inspiracji. Jego inskrypcja wiąże miecz z życiem znanego mecenasa. Późniejsza rękojeść i pochwa łączą go z kolejnym etapem jego historii. Opis użytych materiałów dostarcza trzeciego rodzaju informacji, niezależnego od przynależności państwowej, którą można wywnioskować z nazwy twórcy. Przedmiot może przemieszczać się pomiędzy warsztatami, zachowując starszą inskrypcję. Wiedza rzemieślnicza może towarzyszyć osobie. Mecenas może zlecić wykonanie czegoś poza swoim miejscem pochodzenia. Adjektyw państwowe przypisane do ukończonego dzieła może łatwo ukryć wszystkie trzy rodzaje ruchu.

Miecz (shamshir) z pochwą i pasem, 36.25.1304a, b
Miecz (shamshir) z pochwą i pasem, 36.25.1304a, b. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Stal wytapiana, po napyleniu, może wykazywać różnice związane z rozmieszczeniem cząstek węglowodorowych w strukturze metalicznej. Cementyt, czyli żelazny węglowodór, jest jedną z faz, której badacze starają się zidentyfikować. Widoczna passa może rozciągać się na znacznie większą odległość niż pojedyncza cząsteczka wewnątrz niej. Zatem, obraz metallograficzny, uzyskany z niewielkiego badanego obszaru oraz zdjęcie całego wzoru, prezentują różne skale. Osoba może dostrzec pasy gołym okiem, ale nie jest w stanie zidentyfikować cząstek, które je wywołują. Określenie tej zależności wymaga fizycznej obserwacji, wrażliwej na skład lub strukturę kryształów.

Ta różnica wyjaśnia, dlaczego badacze analizują grupy obiektów, które są nazywane „zardzewiałym stalą”. Ta etykieta sugeruje pewne powiązanie; badania sprawdzają, jak dobrze to sprawdza się w praktyce. W badaniu za pomocą diffrakcji neutronowej czterech indyjskich tulwarów, badacze zanotowali różnice w rodzaju stali, mikrostrukturze i obecności nie metalicznych inkluzji pomiędzy tymi czterema obiektami. Wspólna nazwa obiektu nie przewidywała identycznej historii materiału. Ich analiza wskazuje, że należy traktować poszczególne obiekty bardziej poważnie, zamiast skupiać się na czterech atrakcyjnych zdjęciach, które są przedstawione według jednej metody. Podobne kształty mogą kryć bardzo różne struktury, tak samo jak podobne stopy mogą ostatecznie występować w znacząco różnych formach.

Rozważ, co można wywnioskować bez analizy samego narzędzia. W Mervie, w współczesnym Turkmenistanie, archeolodzy i badacze materiałów badali pozostałości produkcji stali z krusz, pochodzące z IX i wczesnych lat X wieku. Fragmenty ceramiki i pozostałości pozwalają na ustalenie charakteru działalności, która odbywała się na miejscu produkcji. Ślęder archeologiczny łączy dowody z konkretnym czasem i miejscem. W przeciwieństwie do tego, gotowy miecz w kolekcji może być daleko od jego pierwotnego źródła surowców i oryginalnej warsztatu. Fragment krusz może być lepszym świadkiem lokalizacji produkcji niż kompletny, a co za tym idzie, bardziej imponujący artefakt.

Dwa źródła dowodów nie powinny być łączone zbyt szybko. Ostrze z XVIII wieku znalezione na terenie Merv i Baqir Mashhadi należy umieścić w historii stali z okresu kruchi. Są one oddzielone wiekami i znaczną odległością. Żaden z dostępnych zapisów nie wskazuje, że Merv był źródłem stali dla tego konkretnego ostrza. To, co porównanie ujawnia, to niezwykła różnorodność obiektów, z których historycy muszą korzystać. Fragment porzucony w warsztacie może przetrwać dzięki zapomnieniu. Obiekt używany w pałacach może przetrwać dzięki celowemu dbałości. Aby połączyć ich historie, konieczne jest zwrócenie uwagi na to, dlaczego każdy z nich przetrwał.

Wzór, który promieniowanie rentgenowskie mogło nadal wykryć

W Sutton Hoo, miecz wydobyty z grobu statku, spędził setki lat pod ziemią. Jego żelazna część i bogate ozdoby starzejące się w różny sposób. Całość została podniesiona jako całość; oszałamiający wygląd złota i granatu nie powinien sugerować, że pierwotna powierzchnia stali pozostaje dostępna do oglądania. Naukowcy z British Museum mogli jednak badać aspekty ostrza za pomocą promieni X. Ich praca przyczyniła się do stworzenia nowoczesnej repliki, która jest prezentowana wraz z oryginalnym materiałem. Daty podawane na etykietach są ważne: oryginalny archeologiczny przedmiot pochodzi z grobu z wczesnego średniowiecza, natomiast replika jest katalogowana jako nowoczesny obiekt interpretacyjny.

W przypadku przykładu Sutton Hoo, wzór ten jest związany z ułożeniem połączonych metalowych elementów. Wzór przetrwa jako element konstrukcji, nawet jeśli pierwotna polerowana powierzchnia uległa znacznym zmianom, tak że jest niezrozumiała. Badanie rentgenowskie rejestruje różnice w obszarze przechodzącym przez obiekt. W zależności od stopnia zachowania i orientacji, struktura może wyraźnie widnieć w takim projekcie, lub kilka struktur może nakładać się na siebie i być trudne do rozróżnienia. Zdolność do obserwacji wewnętrznej organizacji wyjaśnia wagę radiografii. Dodatkowo wyjaśnia, dlaczego rysunek oparty na tym obrazie może być łatwiejszy do zrozumienia dla zwiedzających niż sam obraz.

Wczesny średniowieczny miecz w Metropolitan Museum oferuje drugie spojrzenie na europejskie przedmioty. Jego katalog opisuje ostrze połączone techniką wiązania i niezwykle bogato zdobiony uchwyt, a także ostrożnie omawia, kto mógł być jego posiadaczem. Obserwowany element materiału oraz proponowany status społeczny to sąsiadujące zdania, które opierają się na różnych standardach dowodów. Ten pierwszy może być badany poprzez analizę metalu, a ten drugi opiera się na porównaniu z innymi przedmiotami i historycznym kontekstem. Katalog może odpowiedzialnie przedstawić oba te aspekty, pod warunkiem, że zwiedzający potrafi odróżnić zarejestrowany element od rekonstruowanego wokół niego statusu społecznego.

Miecz Wikingów, 55.46.1
Miecz Wikingów, 55.46.1. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Nowoczesna rekonstrukcja ma również dwa aspekty – obejmuje interpretację przedmiotu z przeszłości, ale pytania, które stawiał jego twórca, oraz dostępne dowody na ich odpowiedź, należą do okresu rekonstrukcji. Jeśli późniejsze badania obrazowe doprecyzują obraz, to rekonstrukcja pozostaje dowodem wcześniejszego etapu badań. W Sutton Hoo muzeum identyfikuje współczesnego twórcę i numer eksponatu dla interpretacyjnego elementu. Oznacza to, że zwiedzający może śledzić związek między starożytnym znaleziskiem, badaniami radiograficznymi oraz obiektem stworzonym do prezentacji. Zdjęcie doskonałej, jasnej repliki oddzielone od tej ścieżki może być głęboko mylące.

Jakie nazwy „tamahagane” są używane w Japonii?

W opisach japońskiej produkcji żelaza, punktem wyjściowym dla tamahagane jest regionalna przemysł, która wykorzystywała piasek żelazny i węgiel. „Tatara” określa tradycję i czynności związane z tym piecem. „Kera” natomiast odnosi się do formy lub masy powstałej w wyniku tych czynności. Materiał znajdujący się w „kerze” może się różnić, a jego wybór ma znaczenie dla określenia terminu „tamahagane”. Muzeum może zaprezentować fragment, który reprezentuje jeden etap tej historii, obok przedmiotu, który reprezentuje późniejszy etap. Są to powiązane świadectwa. Gotowy przedmiot przeszedł również wystarczającą ilość dalszej obróbki, co sprawia, że jego polerowana powierzchnia nie można odczytać jako mapę „kery”, z której wszystkie metale, jak się uważa, pochodzą.

Japońscy ekspertzy opracowali słownictwo do analizy widocznej stali na krawędzi noża. Termin „hada” odnosi się do wyglądu, który przypomina strukturę drewna. „Itame” i „masame” opisują różne formy tej struktury. Są to obserwacje dokonane na skali i orientacji, w której ekspert może je dostrzec. Porównanie z drewnem jest sposobem komunikowania wyglądu pomiędzy obserwatorami, a nie twierdzenie, że metal wytworzył włókna, jak drzewo. Poszukiwanie widocznej struktury ma inne początkowe pytanie niż badanie laboratoryjne, które koncentruje się na fazach występujących w wybranej głębokości.

Jeden z często widocznych elementów na fotografiach to hamon – widoczny wzór w stwardniałej części. Opis hady nie może być po prostu przeniesiony na wyraźną linię przy krawędzi. Różnicowanie jest ważne, nawet w fotografii, której celem jest jedynie dokumentowanie ogólnego stanu przedmiotu. Widz może skupić się na najbardziej widocznym kontraście na obrazie i całkowicie przeoczyć cechę, która interesowała katalogującego. Kierunkowe światło, wybrany szczegół do publikacji oraz język oceny – wszystkie te elementy determinują, co odbiorca zauważy jako pierwszy. W izolowanym ujęciu żaden z nich nie dostarcza pełnej historii materiału.

Koryū Kagemitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase
Koryū Kagemitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase.

Nowoczesne badania naukowe dotyczące przedmiotów japońskich pokazują, jak może wyglądać zupełnie inny obraz. Naukowcy, wykorzystując pulsowane obrazowanie neutronami, raportują informacje przestrzenne dotyczące orientacji kryształów i powiązanych cech. Kolejne badanie miecza z okresu Muromachi, łączące neutronowe transmisje z pomiarami przy użyciu mionów, miało na celu eksplorację krystalografii i rozkładu węgla. Te instrumenty nie zadają obiektowi dokładnie tych samych pytań. Połączenie ich może sprawić, że jedna interpretacja będzie bardziej przekonująca niż piękny obraz, rozpatrywany samodzielnie. Nawet wtedy, uzyskany obraz należy do badanego obiektu i do rozdzielczości przestrzennej pomiaru. Nie jest to certyfikat dla całego regionu lub okresu.

Cztery sposoby patrzenia

Fotograf, kurator, archeolog i fizyk mogą każdy mieć rację w odniesieniu do tego samego kawałka stali. Fotograf rejestruje odbite światło z konkretnej powierzchni. Kurator może powiązać widoczny obiekt z łańcużkiem własności, porównaniami i katalogami. Wykop archeologiczny może wskazać, gdzie fragment znajdował się w stosunku do odpadów warsztatowych lub przedmiotów pochowanych. Instrument naukowy może wykryć reakcję konkretnych faz w badanym objętości. Argument staje się silniejszy, gdy obserwacje wzajemnie się potwierdzają, a nie tylko dlatego, że jedna z nich pochodzi z najdroższego urządzenia.

Diffrakcja i radiografia dobrze ilustrują tę różnicę. Diffrakcja zależy od sposobu, w jaki fala oddziałuje z uporządkowanym ułożeniem atomów w materiale krystalicznym. Jej pomiary mogą pomóc w rozróżnieniu faz, których nie da się zidentyfikować jedynie na podstawie koloru. Radiografia podkreśla przestrzenną zmienność w projekcji, podczas gdy tomografia pozwala na rekonstrukcję wewnętrznego objętości na podstawie sekwencji obserwacji. Badacz, który próbuje zlokalizować połączenie, może potrzebować innego rodzaju dowodów niż osoba, która stara się zidentyfikować cementyt. Najbardziej sensowne pierwsze pytanie powinno dotyczyć tego, co w obiekcie pozostaje niejasne, zamiast pytać, która technika ma najbardziej imponujące nazwy.

Czasami decydującym czynnikiem jest to, co muzeum może bezpiecznie zrobić z unikalnym obiektem. Nawet niewielki fragment pobrany do analizy metalograficznej może dostarczyć informacji, które trudno byłoby uzyskać w inny sposób, ale jego lokalizacja ma ogromne znaczenie. Fragment, który uległ uszkodzeniu przed dołączeniem do kolekcji, może stanowić szansę, która nie jest dostępna w przypadku kompletnego, podpisanej ekskluzywnej pracy. Metody nieinwazyjne zmniejszają koszty dla obiektu, ale wprowadzają własne ograniczenia w zakresie rozdzielczości, dostępu i interpretacji. Badacz, który dokumentuje te ograniczenia, zwiększa użyteczność uzyskanych wyników. Inny naukowiec może stwierdzić, które pytania pozostają otwarte, bez konieczności zgadywania, co dokładnie zostało zbadane.

Mikazuki Munechika, tachi, Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase
Mikazuki Munechika, tachi, Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase.

Słownictwo, które towarzyszy dowodom.

Rozważ, jak pojedyncza informacja może ulegać zmianie wraz z gromadzeniem dowodów. Konserwatorem zaczyna się od sfotografowanej powierzchni, która wskazuje na wilgotny wygląd. Inskrypcja podaje informacje o twórcy i mecenasie. Porównanie dokumentów może potwierdzić geograficzne przypisanie. Pomiar neutronami może następnie wesprzeć opis wewnętrznego materiału. Żaden z tych obserwacji nie wymaga usuwania wcześniejszych. W dobrze prowadzonej katalogu, wszystkie informacje mają swoje miejsce, a późniejsi badacze mogą zobaczyć, kiedy dana informacja została dodana do rejestru. Zamiast jednak, by zmieniać wszystkie dane na prosty termin „Damaszek”, następny zwiedzający nie będzie w stanie odróżnić konkretne odkrycie od starego terminu używanego przy zbieraniu.

To samo dotyczy braku widocznego wzoru. Oświetlenie muzeum, zaprojektowane tak, aby chronić okoliczne tkaniny, może być nieskuteczne w prezentowaniu subtelnej powierzchni stali. Przedmiot skorodowany z grobu może stracić wiele z wyglądu, który był ceniony przez jego pierwszego właściciela. Ekran może zmniejszać różnice, które są nadal widoczne dla osoby stojącej przed witryną. Żaden z tych ograniczeń nie czyni zdjęcia bezużytecznym. Zdjęcie nadal może dokumentować profil, zachowane elementy, inskrypcje i stan przedmiotu. Staje się znacznie bardziej użyteczne, gdy podpis informuje czytelników, jakie pytanie miało na celu zobrazowanie.

Jednym z często pomijanych aspektów w reprodukcji jest samo granica obrazu. Opublikowana ilustracja naukowa może zawierać niewielkie okienko na próbce, oznaczone strzałką wskazującą kierunek pomiaru. Usunięcie skali i strzałki sprawia, że dla innego obserwatora bardzo trudno jest stwierdzić, czy linia prowadzi wzdłuż obiektu, czy go przecina. Zdjęcie instalacji w muzeum również posiada podobną granicę. Obiekt znajdujący się obok mógł zostać umieszczony tam, aby zilustrować zupełnie inny okres. Zachowanie numeru identyfikacyjny, opisu ilustracji i skali wraz z obrazem to prosta czynność naukowa, która pozwala następnemu obserwatorowi samodzielnie ocenić relacje, zamiast przyjmować założenia poprzedniego obserwatora.

Nie istnieje prosta kolejność tych trzech tradycji, którą można wyciągnąć z przedstawionych dowodów. Dostarczały one różnym ludziom, w różnych okresach, przedmioty, które chroniły różne rodzaje informacji. W muzeum, inskrypcja z XVIII wieku wskazuje na artystę, który pracował na styku różnych kultur. W Sutton Hoo, archeologiczny kontekst i rentgenografia uczyniły utracone wizualne ułożenie zrozumiałe. W Japonii, historia szczegółowej wizualnej analizy łączy się teraz z naukowymi mapami pojedynczych ostrzy. Interesującym porównaniem jest śledzenie każdego wniosku do jego źródła. Czasami, to źródło to kosztowny, dworski przedmiot; czasem, to rozbita naczynie, albo ciemna linia na radiografii.

Często zadawane pytania

Czy stal wootz i stal o wzorze uzyskanym przez zgrzewanie to ten sam materiał?

Wootz należy do historycznej rodziny stali tyglowych. W przedmiotach ze stali wzorzystej zgrzewanej układ połączonych elementów metalowych może tworzyć widoczny wzór.

Co oznacza słowo „tamahagane”?

Opisuje wybrane stopy związane z japońską tradycją produkcji żelaza w piecu tatara. „Hada” odnosi się do wyglądu obrobionego metalu na gotowej klingi.

Jaki jest różnica między damascenowaniem a stali zanurzonej?

Damascening to określa technikę ozdobnego wkomponowania jednego metalu w drugi. W efekcie może powstać efekt "wody" w samym steelu.

Czy zdjęcie może potwierdzić, że ostrze ma oznaczenie wootz ?

Zdjęcie może rejestrować widoczne wzory. Dokładna identyfikacja materiału może wymagać ustalenia pochodzenia, mikroskopii lub innych pomiarów fizycznych.

Jak dokładnie badano wzór miecza z Sutton Hoo?

Brytyjski Muzeum opisuje wykorzystywanie promieni X dla analizy oryginalnych artefaktów archeologicznych, co ma pomóc w ustaleniu wzoru na nowoczesnej, interpretacyjnej replice.

Dlaczego szamira Baqira Mashhadi jest ważna?

Leczenie ostrza wskazuje na twórcę, mecenasa oraz datę, prawdopodobnie z roku 1748 lub 1749. Muzeum Met dodatkowo identyfikuje ostrze jako stal z kruszczenia.

Filmy i wykłady

PSI Instytut Paul Scherrera — Neutronowa obrazowanie w SINQ

Birmingham Museums Trust — Blog konserwacji skarbów: Aparat do fluorescencji rentgenowskiej (XRF)

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły