Bushidō i Hagakure: reguły rodowe epoki Edo, Daidōji Yūzan i interpretacje okresu Meiji

Osoba, która przygotowuje grunt dla Hagakure, jest słuchaczem. Tashiro Tsuramoto opisuje, jak spotyka był lojalnego, który wycofał się z życia publicznego. Starszy mężczyzna opowiada o ludziach, których oboje znają, o opiniach na temat służby w Saga, oraz o poważnych wątpliwościach dotyczących osądu młodszych mężczyzn. Tashiro uważa, że te rozmowy warto udokumentować. Kilka stuleci później, inny japoński autor rozpoczyna książkę od rozmowy. Europejski znajomy zapytał Nitobe Inazō, jak japońskie szkoły mogą uczyć moralności bez religijnych nauk. Nitobe ma trudności z udzieleniem odpowiedzi, a jego próba wyjaśnienia ostatecznie prowadzi do Bushido: The Soul of Japan.

Możliwe jest umieszczenie obu książek pod jednym hasłem i ledwo zauważyć, jak daleko poszła rozmowa. W pierwszym przypadku młody członek bojowej społeczności słucha, jak starszy członek dzieli się swoimi odniesieniami. W drugim, japoński edukator zwraca się do osób, które mogą w ogóle nie znać tych odniesień. Pośrodku znajduje się książka, charakterystyczna dla Daidōji Yūzana, która oferuje porady dla osoby, która ma rozpocząć całe życie służby. Czytane razem, te trzy dzieła dają nam historię autorów, którzy myśleli o swoich czytelnikach. Pomagają również wyjaśnić, dlaczego tak zwięzłe angielskie wyrażenie, takie jak „samurajski kodeks”, może być tak trudne do przetłumaczenia na konkretny japoński dokument.

Reguła dla domu i książka o etykie.

Rozkaz wydany przez głowę konkretnego domu posiada odbiorców, którzy zazwyczaj mogą być zidentyfikowani. Jego autorytet może opierać się na urzędzie, pieczęci, znanym związku lub możliwości narzucenia konsekwencji. Informacje przekazywane przez potomka mają inną siłę. Mogą wpływać na nawyki rodziny, bez konieczności stosowania ich przeciwko sąsiadom. Trzeci rodzaj tekstu skierowany jest do idealnego czytelnika, który może należeć do różnych domów. Wszystkie trzy mogą dotyczyć lojalności lub odpowiedniego zachowania. Aby ustalić, co te słowa nakazywały współczesnemu, historyk musi najpierw wiedzieć, kto miał prawo je zadać.

W tym środowisku, gospodarstwo obejmowało więcej niż tylko osoby mieszkające w danym domu. Mogło obejmować majątek, przekazywać firmę, opiekować się bliskimi i przetrwać śmierć jednostki. Osoba pracująca służebnie mogła mieć obowiązki wobec swoich starszych rodziców, a także wobec rodziny, która ją zatrudniała. Doradztwo dotyczące ograniczenia osobistych wydatków mogło mieć konsekwencje dla obu stron. Pieniądze wydane na utrzymanie dobrego wizerunku mogły później służyć do wspierania osoby zależnej. Proste wskazówki dotyczące ubioru lub gościnności mogły jednocześnie rozwiązać problemy związane z pozycją społeczną, szacunem i ciągłością rodziny.

W sztukach wizualnych zachowany jest równoległy słownik obowiązku. Pudełko do pisania stanowi intymny przykład. Kamień, pędzel i inne narzędzia zostały zebrane w przenośny zestaw, który mógł również służyć jako elegancki przedmiot z lakierem. Aby zrozumieć, dlaczego umiejętność pisania należało do domu wojownika, wystarczy wyobrazić sobie pracę związaną z wysyłaniem starannie napisanej korespondencji. Pudełko do pisania, przedstawione tutaj, stanowi materialne porównanie. Jego konstrukcja ma własną historię; nie ma udokumentowanego osobistego związku z Yūzanem ani z mężczyznami, którzy tworzyli Hagakure. Pomaga ono zlokalizować ich świat pisanych obietnic i zapamiętanych rad w rzeczywistych przedmiotach.

Pudełko do pisania (Suzuribako) z motywem „Marzenie o Naniwa”; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, widok 2.
Pudełko do pisania (Suzuribako) z motywem „Marzenie o Naniwa”; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, widok 2.. Metropolitan Museum of Art.

Daidōji Yūzan i początkujący

Budō shoshinshū wskazuje w swoim tytule zamierzony kontekst. Początkujący potrzebuje punktu wejścia oraz określonej kolejności, w jakiej należy podchodzić do nieznanego obowiązków. Zbiór Muzeum w Tokio rejestruje wydanie w trzech tomach, wydanego przez Izumiya Kichibei w 1834 roku. Katalog Muzeum Edo-Tokio kataloguje zestaw pod kolejnymi numerami obiektów i podaje jego wymiary. Te pozornie nieistotne szczegóły są znaczące. Czytelnik mógł trzymać w ręku konkretny tom, położyć go na bok, wrócić do fragmentu lub pożyczyć część zestawu. Fizyczna książka oferowała inną rytmikę uwagi niż osobista rozmowa z doświadczonym retorem.

Rok 1834 jest datą wydania tego wydania. Ustalenie jej jako daty pierwszego utworu autora w milczeniu przesunęłoby Yūzan do późniejszego pokolenia. Bibliografie często zestawiają datę życia autora, datę rękopisu, datę zachowanego druku oraz datę publikacji współczesnego edytora. Każda z tych dat odpowiada legitymnej kwestii. Rok muzeum informuje, że porady powiązane z Yūzanem znalazły wydawcę i materialne odbiorców w późnym okresie Tokugawa. Nie informuje jednak o precyzyjnym brzmieniu wczesnej wersji każdego fragmentu w tych tomach.

Zakres poruszanych tematów jest bardzo wartościowy. Tematy takie jak edukacja, obowiązki wobec rodziców, prowadzenie gospodarstwa domowego i reputacja, mogą być naturalnie omawiane w podręczniku dla początkujących. Młody człowiek nie mógłby ignorować któregoś z tych aspektów na dłuższą uwagę, koncentrując się wyłącznie na innych. Reputacja odwagi niekoniecznie przynosi ukojenie osobom, które po straceniu wsparcia z powodu nieostrożnych wydatków. Z drugiej strony, staranne planowanie finansowe może wydawać się chłodne i bezwzględne dla kogoś, kto oczekuje natychmiastowej pomocy. Przedstawienie początkującym konkretnych sytuacji pomaga ujawnić te konflikty. Dodatkowo, zachowuje założenie, że zachowanie staje się rozpoznawalne dzięki serii drobnych decyzji, wiele z nich podejmowanych bez świadków.

Rozważmy, jak działa nauka opierająca się na zasadach. Czytelnika zachęca się do wyobrażenia sobie przyszłości, w której ktoś mógłby kwestionować jego decyzje. To przewidywane poddanie się kontroli nad jego działaniami nadaje znanemu postępowi drugie znaczenie. Działania takie jak pożyczanie, przyjmowanie prezentu, obietnica przybycia lub przekazywanie niezweryfikowanej informacji mogą każdorazowo wiązać się z obowiązkiem. Takie rady są charakterystyczne dla społeczeństwa, w którym wymagana jest długa współpraca, a po zakończeniu ważnych uroczystości ludzie muszą kontynuować współpracę. To jednak słabe dowody na stwierdzenie, że każdy pracownik rzeczywiście realizował ten idealny model. Powtarzające się ostrzeżenia mogą wskazywać, jakie konkretnie zachowanie autor uważa za problematyczne.

Dodatkowe wskazanie znajduje się w codziennym języku używanym przez muzeum dla tego przedmiotu. Japoński dokument umieszcza ten zestaw wśród książek, a konkretnie wśród wydawnictw drukowanych. Angielski opis określa go jako wstępną książkę o bushidō. Współczesny czytelnik, bazując wyłącznie na angielskim słowie, mógłby oczekiwać, że jest to pierwszy rozdział tego samego argumentu, który Nitobe przedstawiłby po angielsku. Otwierając japoński dokument, można znaleźć tytuł zaczynający się od „budō”. Powiązane słowa mogą dzielić intelektualne obszary, nawet jeśli nie są wymienialne we wszystkich sytuacjach. Tłumaczenie już wcześniej przeprowadziło porównanie przed tym, jak czytelnik dotrze do pojedynczej porady.

Rozmowa dedykowana Saga

Hagakure oddaje się przede wszystkim na lokalny świat. Yamamoto Tsunetomo, znany również jako Jōchō, służył rodu Nabeshima w Sagi. Rozmowy udokumentowane przez Tashiro w wczesnym XVIII wieku pochodzą z okresu po tym aktywnym służbie. Osoba, która patrzy wstecz, mówi z pozycji, której młody uczeń jeszcze nie zajmuje. Ona zna reputację osób, które już odeszły. Pamięta decyzje, które miały konsekwencje kilkadziesiąt lat później. Dodatkowo, ma swobodę, by oceniać późniejsze pokolenia w sposób, który byłby nie do zaakceptowania dla osób, których znała w młodym wieku. Ta swoboda jest integralną częścią charakteru tej pracy.

Prezentacja biblioteki prefekturalnej w Saga wskazuje, że Tashiro był kompilatorem. To daje czytelnikom szansę, która często umyka, gdy książka jest prezentowana jako zbiór mowy. W tym przypadku mamy co najmniej dwa aktów oceny. Jedna osoba wybrała stwierdzenie, które warto przekazać w rozmowie, a druga osoba wybrała stwierdzenie, które warto udokumentować. Pauza, nawiązanie, które obie strony zrozumiały, nazwa wymagająca wyjaśnienia dla późniejszego czytelnika oraz sytuacja, w której jedna rozmowa prowadziła do drugiej – wszystko to mogło ulec przekształceniu, gdy mowa stała się pisemną. Prawdziwe uznanie dla tej książki należy przypisać przestrzeni pomiędzy działaniami obu mężczyzn.

Obszerność i kontekst mają znaczenie w porównaniu z imieniem. Opowieść o lojalnym podwładnym rodu Nabeshima zawierała elementy, które osoba znająca ich rodzinę mogła od razu zrozumieć. Nawet opowieść krytykująca konkretną decyzję mogła wyrażać ukryte powiązania z domem. Przełożona na antologię, anegdota może wydawać się dotyczyć całej ludzkości. To jednak jeden z możliwych sposobów, w jaki ten tekst może być interpretowany, a wszystko zaczyna się od utraty informacji. Odkrywanie miejsca i relacji społecznych stojących za anegdotą często wyjaśnia, dlaczego, mimo wielu innych wydarzeń, ta konkretna anegdota pozostała w pamięci.

Zwięzłe fragmenty, które uczyniły Hagakure niezapomnianym, mogą być szczególnie trudne do zrozumienia samodzielnie. Wyrazowa manifestacja gotowości do śmierci często była traktowana jako cała filozofia klasy wojowników. Powrót do środowiska wspomnień i służby rodzi bardziej wątłe pytanie historyczne. Jaką formę rozwiązania oczekiwał starszy mówca od członka swojej społeczności? Redaktor może usunąć tę rekomendację, zajmując na to kilka zdań. Udowodnienie, że była ona postrzegana jako obowiązująca zasada we wszystkich regionach Japonii, wymagałoby zupełnie innego rodzaju dowodów dotyczących czytelników, instytucji i rozpowszechniania.

Aby zrozumieć tę różnicę, porównaj starą ocenę z zbiorem etycznych maksym. Obie mogą nosić imię szanowanej osoby. Ocena dotyczy konkretnego obiektu i konkretnego aktu uznania. Maksym można skopiować do notesu i zastosować w zupełnie innych okolicznościach, niż w których powstało. Biblioteka, która prezentuje te dwie rzeczy obok siebie, w pełni uzasadnia swoje stanowisko. Ilustrowana ocena stanowi porównanie w formie dokumentowej. Można samodzielnie ustalić jej datę i temat, niezależnie od jakiegokolwiek związku z autorami w Saga.

Dokument wyceny sztyletu Yukimitsu z 1702 roku
Dokument wyceny sztyletu Yukimitsu z 1702 roku. SLIMHANNYA, za pośrednictwem Wikimedia Commons. Przedruk bez zmian redakcyjnych. Licencja.

Kto czytał które książki?

Drukowane książki i ręczne kopie krążyły wzajemnie. Wydawca mógł umieścić wiele egzemplarzy danego tekstu w rękach osób, które nie miały bezpośredniego kontaktu z autorem. Manuskry mogły również podróżować szeroko, poprzez pożyczanie, kopiowanie lub dziedziczenie, jednak pojedynczy zachowany egzemplarz stanowi świadka, a nie liczbę wszystkich czytelników. Wybór z Hagakure w Columbia University wskazuje na ograniczony zasięg dzieła poza Sagą w okresie Tokugawa. To spostrzeżenie zmienia pytanie z pytania, czy słowa brzmią uniwersalnie, na pytanie, czy ludzie poza Sagą faktycznie mieli okazję je spotkać.

Istnieje interesujące porównanie z Chūshingura, dramatyczną tradycją związaną z dawnymi zwolennikami rodu Akō. Kupujący wydruk aktora mógłby rozpoznać opowieść o obowiązku wobec zmarłego panów, bez potrzeby czytania Hagakure. Teatr, wydawnictwa, świątynie i rodzinne pomniki zapewniały tej opowieści szlaki w społeczeństwie, czego prywatny manuskrypt nie mógł oferować. Zdolność XIX-wiecznego drukarza do uzyskiwania uznania świadczy o publicznym życiu dramatu. Nie dowodzi jednak, że wszyscy kupujący czytali tę samą listę lektur, ani że mieli spójne pojęcie o tym, co cenili na scenie.

Portret Oboshi Yuranosuke Yoshio (Lider), JP1553
Portret Oboshi Yuranosuke Yoshio (Lider), JP1553. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Czytelnicy również w różny sposób wchodzili w życie domowe. Dziedzic, uczący się zarządzania otrzymywaną sumą, rodzic, martwiący się o nieopatrzne małżeństwo, nauczyciel, wybierający lekturę, czy też widza teatru, podziłający słynną scenę – wszyscy mogli wyrażać aprobatę dla lojalności. Jednak cel i koszt tej lojalności mogły być różne w każdym przypadku. Instrukcja, by posłuchiwać przełożonego, mogła kolidować z obowiązkiem powiedzenia mu nieprzyjemnej prawdy. Historia staje się szczególnie interesująca, gdy dwa szanowane zobowiązania prowadzą w różnych kierunkach. Lista abstrakcyjnych cnót może sprawić, że te konflikty wydają się znacznie uporządkowane niż były w rzeczywistości.

Angielski tom, na przełomie wieków

Nitobe Inazō urodził się w 1862 roku w rodzinie z Morioki, która miała tradycje związane z służbą samurajską. Jego edukacja i kariera doprowadziły go do środowisk, których ani Yūzan, ani Tsunetomo nie mogliby przewidzieć. Uczył się rolnictwa, studiował za granicą i stał się członkiem Kościoła Quakerów. Katalog biograficzny Biblioteki Narodowej również dokumentuje jego pracę w dziedzinie edukacji i instytucji międzynarodowych. Te doświadczenia były ważne, ponieważ dały mu sposób komunikowania się z czytelnikami, którzy postrzegali edukację moralną w kontekście chrześcijaństwa, europejskiego rycerstwa lub idei szlachetnego człowieka. Jego książka została napisana po angielsku, aby dotrzeć do czytelników, dla których Japonia wymagała wyjaśnienia.

W wstępie wspomniany jest belgijski rozmówca, Émile de Laveleye, który zadał Nitobei pytanie, które ten miał trudność z wyjaśnieniem. Fakt, że w japońskich szkołach religia nie była nauczana w sposób, w jaki go zaskoczyła, również znajduje się w relacji Nitobei dotyczącej pisania książki. Zdobyta wiedza moralna poprzez doświadczenie niekoniecznie przychodzi wraz z wyjaśnieniem, które byłoby zrozumiałe dla obcokrajowca. Nitobe przekształcił tę trudność w przedmiot porównawczy. Okoliczności wyjaśniania są równie istotne jako dowody historyczne, jak i te czyny, które wybrał do opisania.

Data podane w przypowieści i data użyta w katalogach bibliotecznych ilustrują kolejny, niewielki problem bibliograficzny. Pierwsza przypowieść jest datowana na rok 1899, a Narodowa Biblioteka w Tokio identyfikuje „Bushido: Duch Japonii” jako dzieło z roku 1900. Katalog opisujący konkretną kopię może również wskazywać na późniejszą datę dla wydania poprawionego. Te daty mogą współistnieć bez sprzeczności. Przypowieść jest napisana przed, lub w oczekiwaniu na wydanie książki. Kariera książki, publikowanej w językach obcych, trwa długo po zakończeniu pierwszego manuskryptu, dzięki ponownej publikacji, poprawkom i tłumaczeniom.

Portret Nitobe Inazo
Portret Nitobe InazoNarodowa Biblioteka Japonii, Japonia – Portrety współczesnych japońskich postaci historycznych.

Układ rozdziałów Nitobe tworzy przekonujące argumentowanie niemal od samego początku. Poprzez nadanie rozpoznawalnym moralnym cech własnego miejsca, pozwala czytelnikowi z Anglii zbliżyć się do obcej kultury poprzez znane kategorie. Jego porównania zachęcają czytelnika do przenoszenia idei rozumianych w jednym kontekście do innego. Dodatkowo, takie podejście pozwala wskazać, które elementy japońskiego życia będą najbardziej zrozumiałe dla obcokrajowców. Spory o dziedzictwo, skomplikowane relacje lojalisty z konkretnym przełożonym, lub precyzyjne rozpowszechnianie manuskryptu Saga, w takim układzie nie sprawdziłyby się tak dobrze, jak pojęcia takie jak odwaga, uprzejmość czy honor.

Porównanie może zarówno wyjaśnić i zmienić ten, który jest przedmiotem porównania. „Rycerskość” wywołała europejskie dziedzictwo, które już miało długą literacką pozycję. Czytelnicy mogli podziwiać ideal, nawet długo po tym, jak instytucje związane z średniowieczną rycerskością uległy zmianom. Nitobe poprosił swoją publiczność, aby wyobrażali sobie podobne przetrwanie etycznych nawyków w współczesnym Japonii. To porównanie uczyniło argument przystępnym. Jednakże, również stawiało problem dla późniejszych czytelników, którzy postrzegali podobieństwo między dwoma retrospektywnymi portretami jako dowód, że dwie historyczne grupy myślały podobnie. To analogia pomaga wyjaśnić argument Nitobe, nawet jeśli nie pozwala ustalić faktu dotyczącego średniowiecznego służącego.

Jak książka staje się dowodem

Nowoczesne rozpowszechnianie spowodowało odwrócenie niektórych wcześniejszych relacji. W księgarni w języku angielskim, Hagakure może być łatwiejsze do znalezienia niż edytowana wersja podręcznika dla początkujących. Fragmenty z Nitobe mogą pojawić się w cytacie, zanim czytelnik zdąży poznać, do kogo się zwraca. Zdjęcie starego manuskryptu na nowoczesnym okładzie dodaje kolejną warstwę pozornej ciągłości. Jednak daty obiektów, tekstów i czytelników nadal można odtworzyć. Proste zadanie rozróżniania manuskryptu od edycji, edycji od jej tłumaczenia, a tłumaczenia od jej reklamy, może przekształcić to, co wygląda jak pojedynczą doktrynę, w identyfikowalną historię czytania.

Istnieje praktyczny sposób na połączenie tych trzech książek, bez wymuszania na nich wspólnego punktu widzenia. Można użyć prostego tematu, takiego jak edukacja młodej osoby. Dla początkującego w świecie Yūzana, pytanie brzmi: co musi się nauczyć, aby zachowywać się w służbie i w domu. W rozmowach z starszymi, można zapytać, czy młodzi nauczyli się rozpoznawać cechy, które kiedyś były ważne dla ich własnej społeczności. W wstępie Nitobe'go, pytanie pochodzi ze świata, odnosząc się do całej społeczności. Edukacja łączy te przykłady, a zmiana osoby prowadzącej i słuchów nadaje każdemu własne historyczne znaczenie.

Jeden ostatni czytelnik zasługuje na miejsce obok słynnych pisarzy. Ktoś musiał dbać o zredagowaną serię trzech woluminów, katalogowaną w Tokio. Ludzie w Sagawie musieli zachować kopie i zdecydować, które pisownie i lokalne odniesienia wymagają wyjaśnienia. Biblioteki musiały ustalić, które z wstępami Nitobei należą do konkretnych edycji. Ich praca umożliwiła dostęp do bardzo różnych tekstów, które dzisiaj można znaleźć, wpisując pojedyncze słowo w katalogu. Przeczytaj drobne napisy pod wynikiem. Informacje o miejscu wydania, liczbie woluminów, nazwie redaktora i języku wstępu, dają bardziej precyzyjny obraz bushidō niż dowolna lista „wiecznych” zasad.

Często zadawane pytania

Kto napisał Hagakura?

Yamamoto Tsunetomo dostarczył wspomnienia i porady. Tashiro Tsuramoto zanotował i skonsolidował rozmowy, które miały miejsce w Sagawie w wczesnym XVIII wieku.

Czy Hagakure było kodeksem dla wszystkich samurajów?

Było to zbiór dokumentów związanych z służbą na rzecz rodu Nabeshima w Sagawie. Nie posiadał on rangi ogólnokrajowego aktu.

Co to jest Budō shoshinshū?

To jest wstępna praca poświęcona postępowi wojowników, autorstwa Daidōji Yūzana. Muzeum Edo-Tokio posiada trzyto­mową wydanie z roku 1834.

Czy Nitobe napisał Bushido po angielsku?

Tak. Jego książka była skierowana do czytelników na całym świecie i wyjaśniała japońskie wychowanie moralne, porównując je do systemów, które są znane polskiej publiczności.

Dlaczego zarówno 1899, jak i 1900 roku są powiązane z książką Nitobe’a?

Pierwsze wydanie wstępu pochodzi z roku 1899. Biblioteka Izby Narodowej datuje Bushido: Duch Japonii na rok 1900.

Dlaczego odróżniać kod domu od eseju etycznego?

Reguła domu dotyczyła osób podlegających określonej władzy. Esej etyczny mógł dotykać odbiorców, znacznie szerszych niż tylko jedną rodzinę.

Filmy i wykłady

The Met — Sztuka samurajów – wprowadzenie

UNESCO – Teatr Kabuki

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły