Het opvallendste element in een van de kabukiacteursafbeeldingen van het Metropolitan Museum is een vierkant. Drie vierkanten, genest binnen elkaar, beslaan de mouw van een figuur die bijna opgeslokt wordt door zijn kostuum. De prent heeft een donker achtergrondveld, enkele verticale kolommen met poëzie en een opvallend klein gezicht. De maker en het onderwerp zijn dezelfde man: Ichikawa Danjūrō VII. De rol behoort tot Shibaraku, een scène die beroemd is om het reusachtige zwaard van de held. Toch zou iemand die het portret probeert te begrijpen door het zichtbare zwaard op te meten, het doel missen van bijna elke andere beslissing die Danjūrō nam over zijn eigen verschijning.
Er staan vier afbeeldingen van die rol op deze pagina. Ze omvatten een vroege handgekleurde prent, een latere kleurenprent, het eigen ontwerp van de acteur en een tekening toegeschreven aan een school. Bekijk ze een keer zonder de bijschriften te lezen. Probeer te bepalen waar elke compositie het gewicht van de acteur plaatst, hoeveel ruimte van het papier zijn mouwen in beslag nemen en wat er zichtbaar blijft voorbij de randen. Stel dan een heel andere vraag: welke van deze afbeeldingen stelt vast waarvan de podiumkling zelf gemaakt was? De eerste vragen hebben verrassend precieze antwoorden. De laatste stuurt ons het prentenkabinet uit, richting de rekwisietenlijsten van het theater en de getuigenissen van mensen die achter de schermen hebben gewerkt.
Een woord vanaf het looppodium
De Japan Arts Council identificeert de held als Kamakura Gongorō. Zijn aankomst onderbreekt de handeling. De naam waarmee het Engelstalige publiek de scène kent, komt voort uit wat hij uitroept, waarmee hij de anderen vraagt te wachten. Het hedendaagse theaterwoordenboek stelt de lengte van zijn zwaard op ongeveer drie meter. Die verbluffende afmeting heeft een dramaturgisch doel. Een figuur die op afstand zichtbaar wordt, moet de aandacht van het publiek opeisen, zelfs terwijl de rest van de cast het podium bezet. Een enorme mouw, een indringende kreet en een uitvergroot rekwisiet dragen allemaal bij aan de opkomst. Een realistische inventaris van de bezittingen van een krijger zou een vreemde plek zijn om het effect ervan uit te leggen.
Het vroegste geïllustreerde voorbeeld hier geeft de opkomst een richting. Torii Kiyotada's smalle blad, door het Met gedateerd rond 1715, toont Danjūrō II in een krachtige pas. Het museum identificeert de ruimte van zijn nadering met de hanamichi, het looppodium naar het speelvlak. De kunstenaar hoeft ons geen architectonische plattegrond van het theater te tonen. De positie van de voeten van de acteur en de strekking van het kostuum maken een specifiek moment leesbaar. Een dunne schacht van donkere inkt naast de mouw en brede oranje vlakken van handmatig aangebrachte kleur hebben heel verschillende beeldende taken. Ze overleven samen op een blad van iets meer dan elf inch hoog.

Het helpt om een klein experiment te doen met de reproductie. Kijk eerst naar de buitenste omtrek van de figuur en vervolgens naar het familiewapen. De omtrek vormt een energiek silhouet, zelfs als men geen Japans kent. Het wapen levert informatie die het silhouet alleen niet kan geven: een verbinding met het acteurshuis Ichikawa. Een publiek dat getraind is door herhaalde optredens en circulerende portretten heeft nog meer informatie ter beschikking. Het kan een karakteristieke stem verwachten of zich een eerdere vertolker herinneren. De prent legt geen van die geluiden vast. Wat het wel kan bewaren, is het publieke vocabulaire waarmee een uitgever en een kunstenaar konden uitnodigen tot die daad van herkenning.
Wat er op de rekwisietenlijst komt
In het theaterwoordenboek van de Japan Arts Council is een zwaard een voorbeeld van een podiumrekwisiet. Dat geldt ook voor een paar klompen, een hangende rolprent en bepaalde meubelstukken. Eén indeling scheidt dingen die door een speler worden gehanteerd van dingen die vooraf op hun plaats worden gezet. Het woordenboek heeft een mooi voorbeeld van wat er gebeurt als deze onderscheidingen samenkomen. Een boom kan tot het decor behoren, terwijl een tak die er door een speler van af wordt genomen als een rekwisiet telt. De classificatie volgt wat het object geacht wordt te doen tijdens de voorstelling. De test is veel onthullender dan of een ding klein genoeg is om in een specifieke lade te passen.
Een houten podiumzwaard hoort in dit overzicht thuis omdat het een object van een ander materiaal kan representeren. De theaterpraktijk levert positief bewijs voor dat onderscheid. Een eerstepersoonsverslag van het theatergezelschap Zenshinza identificeert takemitsu onder de vervangingsmiddelen die op het podium en tijdens repetities worden gebruikt. In een interview met het rekwisietenbedrijf Fujinami legde de vertegenwoordiger van het gezelschap het belang uit van een object dat de beoogde indruk wekt en op passende wijze door een speler kan worden gehanteerd. Dit zijn uitspraken over mensen die keuzes maken voor een podium. Ze geven een reden om het lezen van een helder gedrukte lijn als een metallurgische identificatie te vermijden. Ze veranderen een eenentwintigste-eeuws interview achter de schermen niet in een lijst van rekwisieten die aanwezig waren bij een achttiende-eeuwse voorstelling.
Er is ook een verhelderende uitzondering. In een Shochiku-interview over Ehon Taikōki beschreef een Ichikawa Danjūrō het specifieke zwaard voor Mitsuhide als zwaar en identificeerde hij de kling ervan als echt met een botte snede. Het verslag behoort toe aan één acteur, productiecontext en rol. Het is genoeg om aan te tonen waarom zelfs de aantrekkelijke generalisatie dat elk theatraal zwaard wel van hout moet zijn geweest, onveilige geschiedschrijving is. De vermelding van een vervanging doet er toe, en dat geldt ook voor de vermelding van een uitzondering. Geen van beide hoort thuis onder de prent van Kiyotada als een verklaring over het materiaal van het afgebeelde object. De acteur in het interview besprak een andere rol in een ander toneelstuk.
Een tweede Shochiku-interview legt uit hoe een betere bron voor een specifieke identificatie eruit zou kunnen zien. Dhr. Nawata van Fujinami beschrijft het voorbereiden van een tsukechō, een lijst die wordt gebruikt om de noodzakelijke rekwisieten voor een productie te verzamelen. De keuze van een zwaard kan afhangen van de uitvoerder en de bijbehorende stukken kostuum en uitrusting. Rekwisieten vereisen aandacht tijdens een speelperiode, evenals voordat deze begint. Die laatste observatie geeft een nuttige waarschuwing aan iedereen die van plan is een oud podiumobject te identificeren aan de hand van een fanprent. Zelfs als de originele lijst zou worden teruggevonden, zou men nog steeds willen weten of het een voorstel, een uitgifte-overzicht of een document was dat in de loop van voorstellingen is gewijzigd.
Het portret van een acteur van zijn eigen rol
Het zelfportret van Danjūrō VII stelt een andere vraag over professionele kennis. Het Met identificeert het blad als een surimono en beschrijft drie gedichten boven de figuur, met de eigen bijdrage van de acteur in het midden. Het motief van de geneste vierkanten verschijnt zowel op het kostuum als in de kadering van de afbeelding. Het motief kan zich buiten de wereld van het personage bewegen en het ontwerp van het blad zelf overnemen. Dat is een beslissing die alleen een afbeelding op precies deze manier kan nemen. Een podiuminventaris zou het wapen op een mouw zeer nauwkeurig kunnen specificeren en nog steeds geen equivalent bevatten van een wapen dat is getransformeerd tot de rand van een prent.

Lees het onderste deel van de prent alvorens terug te keren naar de gedichten. De plooi van het gewaad neemt een buitengewoon groot deel van de compositie in beslag. Het lichaam wordt eerder gesuggereerd dan anatomisch beschreven. Een uitstekend detail aan de rand kan het idee van de held en zijn uitrusting levend houden zonder te concurreren met de massa van de mouw. De verhoudingen hoeven niet overeen te komen met die in de vroege Torii-prent. Het gezicht is teruggetrokken in het kostuum, terwijl het patroon dat behoort tot het huis van de acteur bijna architectonisch is geworden. Als een verklaring van een speler over de visuele middelen van zijn rol is het een ongewoon spaarzaam bewijsstuk.
De jaarlijkse theatrale kalender geeft deze kleine afbeelding nog een dimensie. Het Met verbindt Shibaraku-scènes met de kaomise-presentaties in november die een gezelschap introduceerden bij het publiek. Een herkenbare opkomst was bijzonder waardevol bij een gelegenheid die opgebouwd was rond de herkenning van spelers. Een blad dat ontworpen was voor verspreiding buiten het theater om kon die herkenning in een andere sociale setting brengen, vooral een waar poëzie een plaats had. Dat betekent niet dat elke overgebleven afdruk een afzonderlijke novembervoorstelling documenteert. Een verslag van een gebruik is één soort bewijs, en een datum verbonden aan een individueel blad is een ander. De twee vullen elkaar aan wanneer ze hun verschillende niveaus van precisie mogen behouden.
Drie verschillende nummers achter dezelfde naam
De prent in de derde illustratie heeft daadwerkelijk een maand in zijn catalogusrecord. Het Met dateert het blad van Katsukawa Shunshō in de elfde maand van 1779 en identificeert de acteur als Danjūrō V. De datum is een nuttig vergelijkingspunt met zowel het eerdere portret van Danjūrō II als het veel latere zelfportret van Danjūrō VII. Die Romeinse cijfers doen heel wat werk voor de Engelstalige lezer. De artiestennaam loopt door over de afbeeldingen; de personen niet. De herhaling van het wapen en de scène is heel reëel, maar niemand heeft geposeerd voor alle drie de kunstenaars over die gehele periode van jaren.

Shunshō's acteur heeft een zichtbaar zware mantel van gedessineerde stof. De figuur beslaat een hoog formaat waarmee de toeschouwer de ingewikkelde verdelingen van de kleding naar de voeten toe kan volgen. Het vierkante motief leest op twee afstanden: als een ontwerp op de kleding van een acteur en als een element dat het zeer smalle blad structureert. De kleur en breedte van de mouwen houden ze leesbaar, zelfs waar een accessoire slechts gedeeltelijk zichtbaar is. Hier is het theatrale attribuut verdeeld over de gehele afbeelding. Een bepaald detail een attribuut noemen betekent dat het helpt de gerepresenteerde persoon of rol te identificeren. Het betekent niet dat dit specifieke voorbeeld van een zwaard buiten het podium heeft overleefd of samen met de prent het Met is binnengekomen.
Het inventarisnummer is JP345. Het is de moeite waard om dat prozaïsche kleine nummer te bewaren in een onderzoeksnotitieblok. Het museum catalogiseert ook een Shunshō-portret van de vijfde Danjūrō in een Shibaraku-rol onder JP2702, gedateerd op ongeveer 1779. Een zoekopdracht op acteur, kunstenaar en jaar kan beide opleveren. Het naast elkaar plaatsen van de twee records roept een gewettigde vraag op over compositie en afdrukken, maar vergelijkbare Engelstalige titels beslissen niets over de relatie tussen de bladen. Een datum die in het ene record tot op de maand is gegeven, mag niet stilzwijgend overstappen naar het andere. Een beeldbestand, een inventarisnummer en de exacte dateringsvorm van de catalogus horen bij elkaar.
Dezelfde voorzichtigheid geldt voor de eenentwintigste-eeuwse digitale foto die deze oude gedrukte kleuren nu over het internet transporteert. Het fysieke museumobject is het blad; de downloadbare afbeelding is een reproductie ervan. Een onderzoeker kan de reproductie vergroten om te kijken naar een lijneinde of een patroon dat een plooi kruist. Wat bij maximale vergroting verschijnt, is nog steeds pigment en gedrukte omtrek zoals vastgelegd door een camera. Het kan de nerf in het originele rekwisiet niet onthullen. Dit klinkt misschien voor de hand liggend totdat men bijschriften leest die een specifieke houtsoort identificeren aan de hand van de gedrukte kleur van een schede. Hoge resolutie biedt betere toegang tot het papier. Het zet bewijsmateriaal van het ene materiaal niet om in bewijsmateriaal van het andere.
Een afbeelding in inkt zonder voorstellingsdatum
Ons vierde voorbeeld heeft geen ingewikkeld kleurenschema om te helpen. Het Met classificeert het als een inkttekening op papier, toegeschreven aan de school van Katsushika Hokusai, en geeft een brede datering van de achttiende tot de negentiende eeuw. De figuur en de grote hoekige mouwen strekken zich uit over een horizontaal veld. Daarnaast zijn de lange rechte of licht gebogen streken die geassocieerd worden met de uitrusting opvallend spaarzaam. Zonder de afleiding van kleur wordt de relatie tussen het compacte gezicht van de acteur en zijn immense kostuum bijzonder duidelijk. Een bezoeker die aankwam in de verwachting van een reeks van vier houtsneden zou precies op dit punt een belangrijke verandering van medium hebben gemist.

Een toeschrijving aan een school is een positief gegeven in de catalogus, maar heeft grenzen. Het geeft ons niet het recht om de persoonlijke handtekening van Hokusai op deze tekening te plaatsen, een individuele voorstelling te noemen of een jaar te claimen simpelweg omdat een andere weergave van dezelfde rol er een heeft. De tekening is waardevol op haar eigen voorwaarden. Ze toont hoeveel van het beeldende idee van Shibaraku overeind blijft wanneer een kunstenaar afziet van de gedrukte kleur die in de andere voorbeelden zo belangrijk is. In deze specifieke vergelijking doet de onzekerheid over individueel auteurschap nauwelijks afbreuk aan het nut van de afbeelding. Het verandert alleen het soort historische vraag dat de afbeelding kan beantwoorden.
De horizontale tekening voegt nog een controle toe aan de vergelijking. Het Met vermeldt een hoogte van 24.8 centimeter en een breedte van 34.6. Reproduceer ze naast de smalle Kiyotada-prent op dezelfde digitale breedte en de twee acteurs lijken een volstrekt verschillende schaal aan te nemen. Herstel de fysieke maten en het is de vorm van het blad die het meest opvallend verandert. Een ontwerper die een kleine tentoonstelling plant, zou de omtrekken van beide bladen op de muur kunnen markeren naast hun vergrotingen. Een bezoeker zou dan precies kunnen zien hoeveel variatie voortkomt uit het formaat alvorens de schijnbare grootte van enig rekwisiet te interpreteren als bewijs over een podium.
Wanneer een zaaltekst van ruimte verandert
Stel je voor dat een theatercollectie de vier werken leent voor een opstelling over werk achter de schermen. De kunsthistorische zaalteksten zouden kunstenaars, media en inventarisnummers al heel goed identificeren. De theaterconservator zou voor elke afbeelding een tweede etiket kunnen toevoegen. De ene zou de aandacht kunnen vestigen op de opkomst van de figuur op het looppodium, een andere op het wapen dat uit het kostuum breekt en de rand binnengaat, en weer een andere op het verschil tussen een gedateerde prent en een ongedateerde tekening. Het object dat geen van de uitleners heeft beloofd te leveren, is Gongorō's podiumzwaard. Die afwezigheid is historisch gezien productief. Het maakt ruimte vrij om de bewaarder van de rekwisietenlijst, de rekwisietenmaker en de acteur te laten horen naast de prentkunstenaar.
Een bijzonder sprekend object zou een rekwisietenlijst zijn die op de originele schaal wordt getoond naast een grote projectie van het zelfportret. De schaal van het opschrift zou bezoekers verplichten om de ene te naderen en afstand te nemen van de andere. De lijst zou verschillende onderdelen kunnen onderscheiden onder kopjes die in geen enkele kunsthistorische catalogus voorkomen. De prent maakt een indruk van een enkele buitengewone persoon uit zaken die geleverd en onderhouden worden door meerdere mensen. Het contrast leert een les over auteurschap zowel als over materiaal. Danjūrō's zelfportret kan waarachtig zijn werk zijn en toch een beroep doen op de vaardigheid van mensen wier namen niet bovenaan het blad verschijnen.
Wat als een museum een houten zwaard aangeboden kreeg samen met een prent en een familieverslag dat de twee met elkaar verbond? De prent zou kunnen helpen testen of de basisomtrek en de decoratie aannemelijk waren. Een eigentijds etiket, een factuur, een theateraffiche of een foto zou een eigendomsketen of een datum kunnen vaststellen. Bewijs dat de prent en het rekwisiet ooit samen bewaard zijn geweest, zou op zichzelf waardevol zijn, zelfs als hun associatie begon bij een latere verzamelaar. Om een daadwerkelijk optreden op het podium te claimen, zou men liever een verbinding met een specifieke productie willen dan een gelijkenis met een beroemde afbeelding. De geschiedenis van het verzamelen van theatersouvenirs is het bewaren waard, zonder te eisen dat elk souvenir op het podium heeft gestaan.
Keer tenslotte terug naar het donkere zelfportret en zoek naar waar de aandacht van de kijker tot rust komt. Voor sommigen zal dat het gezicht zijn. Voor anderen zal het het schrift zijn dat boven de acteur zweeft of de grote mouw waarvan de geometrie het hele blad overneemt. Het rekwisiet van de held werkt samen met al deze dingen. De vraag of een gegeven productie een houten zwaard gebruikte, behoort tot de geschiedenis van echte objecten en werkende mensen. De vraag hoe een publiek wist naar wie het keek, behoort tot een publieke cultuur van stemmen, wapens, houdingen en gedichten. De meest onthullende van de vier afbeeldingen zijn die welke ons beide vragen laten stellen zonder het ene antwoord voor het andere te verwarren.
Vragen over de afbeeldingen en rekwisieten
Vertelt een kabukiacteurprent ons of het podiumzwaard van hout was?
Het kan tonen hoe het object werd gerepresenteerd en hoe het hielp een rol te identificeren. Bewijs voor het materiaal in een individuele productie zou moeten komen uit het rekwisiet zelf, archieven of de getuigenis van een betrokkene. Gedrukte kleuren alleen kunnen het materiaal niet identificeren.
Waarom is het zwaard zo groot in Shibaraku?
De Japan Arts Council beschrijft een bewust uitvergroot rekwisiet, ongeveer drie meter lang, voor Kamakura Gongorō. Samen met zijn aankomst, kreet en kostuum helpt de schaal ervan om de held op het podium aan te kondigen.
Wie worden vertegenwoordigd door de cijfers II, V en VII?
Ze onderscheiden verschillende spelers die de artiestennaam Ichikawa Danjūrō droegen. Herhaald gebruik van hetzelfde familiewapen en dezelfde theatrale rol over de afbeeldingen heen betekent niet dat dezelfde persoon voor alle drie heeft geposeerd.
Welk voorbeeld werd door de acteur zelf ontworpen?
Het Met identificeert Danjūrō VII als de kunstenaar van het zelfportret. Zijn gedicht verschijnt tussen drie teksten boven de afbeelding, en het geneste vierkante familiewapen verschijnt zowel op zijn kostuum als in het kader.
Zijn alle vier de geïllustreerde objecten houtsneden?
Drie zijn prenten. Het vierde, inventarisnummer 56.121.22, is een inkttekening op papier toegeschreven aan de school van Hokusai. Het medium en de brede datering moeten behouden blijven bij het vergelijken met het gedateerde blad van Shunshō.
Wat is een tsukechō in deze context?
In het Fujinami-interview is het de lijst die gebruikt wordt om de rekwisieten voor te bereiden die een productie vereist. Het legt een ander aspect van de voorstelling vast dan een gepubliceerd acteursportret. Een overgebleven lijst moet gekoppeld worden aan de productie en datum ervan.
Museumfilms
UNESCO — Kabukitheater
The British Museum — Hoe je bokashi drukt | Een meditatieve reis door de Japanse houtsnedekunst
Collectierecords en aanvullende literatuur
- Japan Arts Council: Kamakura Gongorō
- Japan Arts Council: rekwisieten
- Interview met de rekwisietenafdeling van Fujinami, Shochiku
- Shochiku: een acteur over het rekwisiet voor Mitsuhide
- Column van het gezelschap Zenshinza over theatrale vervangingsmiddelen
- Interview met Fujinami over de illusie van een rekwisiet
- Vergelijkende afdruk of ontwerp: Met JP2702
- De daishō in Edo-portretten: wanneer identificeert een geschilderd paar rang?
