W rękojeści japońskiego miecza: ślady pilnika na trzpieniu, bambusowe kołki, skóra płaszczki i menuki

Potwór, tygrys i zaginiony rzeźnik

Dwa zwierzęta przetrwały w Nowym Jorku, bez obecności drewnianego uchwytu. Metropolitan Museum of Art identyfikuje jedno jako smoka, a drugie jako tygrysa. Są złote. Smok i tygrus są ze sobą powiązane, choć wymiary podane w katalogu różnią się o milimetr. Oba mają mniej niż pięć centymetrów. Identyfikacja przypisuje Gotō Teijō, mistrza renomowanej rodziny rzemieślników metalowych z XVII wieku. Tytuł muzeum wskazuje na coś równie istotnego, czego nie da się odtworzyć jedynie z fotografii. Są to menuki – ozdoby związane z uchwytem japońskiego miecza.

Ozdoby rękojeści (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c
Ozdoby rękojeści (menuki), The Metropolitan Museum of Art, 45.24.44a–c. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Analiza tych przedmiotów oddzielnie pozwala dostrzec niezwykle precyzyjny projekt rzeźbiarza. Wyobrażenie ich umocowanych na piździe oznacza zaakceptowanie, że części tych małych konstrukcji mogły zostać ukryte za materiałem. Osoba zwiedzająca ten par, znajdującą się w muzeum, może dostrzec więcej detali zwierzęcych niż ktoś, kto widzi pełnie wyposażony miecz w Edo. To odwrócenie uwagi sprawia, że te dwa przedmioty stanowią doskonałe przewodniki do skomplikowanego obiektu. Powierzchnia tsuka, czyli piździe, zmienia się w zależności od osoby, która ją obserwuje, momentu obserwacji i tego, jak wiele elementów historycznego zestawu zachowało się razem.

Imię twórcy jest również przypomnieniem tego, co większość takich przedmiotów straciła. Możemy zidentyfikować kowala, pod którego nazwiskiem są katalogowane te dwa zwierzęta. Skórzar, pracownik z bambusa, stolarz i tkacz, którzy mogli przyczynić się do stworzenia kompletnego eksponatu, rzadko kiedy znajdują równy widoczny w angielskiej etykiecie. Ich materiały mogą pozostać, podczas gdy ich imiona znikają. Sprawdzanie wnętrza głowni jest więc sposobem na pytanie, którego praca staje się sztuką, a której przekształca się w anonimowy materiał, oraz co muzeum może zrobić, aby pokazać te różnice.

Schemat to słowo, a nie biografia przedmiotu.

Przewodnik po Muzeum Narodowym w Kioto umiejscawia nakago w obrysie klingi. Jest to grzanie, czyli metalowa część, która zwykle jest otoczona uchwytem. Może zawierać inskrypcje, ślady po obróbce i otwory. Na ilustracji wszystkie te elementy mogą być widoczne w jednym ujęciu, ponieważ ilustrator celowo zdecydował się je pokazać. W fotografii kompletnego, historycznego montażu te same cechy są zwykle ukryte. Brak podpisu w wydrukowanym przedstawieniu zamontowanego dzieła nie mówi nic o tym, co znajduje się na jego grzanju.

Mekugi to kołek; mekugi-ana to otwór. Menuki to ozdoby chwytaków. Te krótkie słowa mogą łatwo wprowadzać w błąd podczas transkrypcji, zwłaszcza jeśli wczesny katalog został przetłumaczony z języka, w którym japońskie terminy już zostały parafrazowane. Odniesienie do otworu związanego z kołkiem jest dowodem na istnienie metalowego przedmiotu. Odniesienie do dwóch ozdób może należeć do zupełnie innej kategorii. Samo istnienie otworu nie pozwala ustalić, z jakiego materiału wykonano pierwotny kołek, ani nawet czy muzeum posiadał oryginalny kołek z ostrzem.

Fuchi określa kołnierz na jednym końcu cięcia, a kashira – dopasowanie na drugim końcu. W katalogach muzealnych te dwa elementy są często przedstawiane razem jako fuchi-kashira. Ten zestaw może mieć własne tematy, materiały, wykonawcę i datę. Kurator może przypisać oddzielne oznaczenia części dla przedmiotów nabytych jednocześnie, lub wspólne oznaczenie dla większego zbioru. Opis w języku angielskim, który nazywa jeden element "rączką", usuwa różnicowanie między niewielkim, oddzielnym elementem metalowej sztuki, a całym zestawem materiałów, które kiedyś znajdowały się pomiędzy dwoma elementami mocującymi.

Wyglądająca prostota kompletnego planu ukrywa jednak szereg historycznych decyzji. Patron mógł zamówić nowe meble dla dziedziczonego noża. Kolekcjoner mógł zachować cenny zestaw ozdób. Muzeum mogło zgromadzić powiązane prace do wystawy, nie sugerując, że były kiedykolwiek związane z jednym przedmiotem. Daty związane z tymi wydarzeniami nie muszą się pokrywać. Artysta z XVII wieku, późniejsze umieszczenie, zakup w XX wieku i cyfrowy fotograf z wczoraj – wszystkie te informacje mogą być ważne w odniesieniu do tych samych menuki.

Czytanie powierzchni z żelaza, ukrytej pod drewnem.

Na nakago, yasurime to ślady po użyciu pilnika. Niektóre wzory przebiegają w rozpoznawalnym kierunku, podczas gdy inne tworzą przeciwności lub wzajemnie nakładające się linie. Katalogi mieczy wykorzystują te oznaczenia jako jeden z elementów opisu, obok inskrypcji, konturu i stanu. Pozwalają one na dostrzeżenie aktywności warsztatu w miejscu, które nigdy nie miało być publiczną manifestacją formalnego stroju. Osoba badająca stary zapis może czasem zidentyfikować, po której stronie tang artysta wykonał rysunek, odnosząc oznaczenia do orientacji zapisanej inskrypcji lub wyraźnej nieregularności.

Jest kuszące, by próbować wyjaśnić każdy widoczny ślad jednym, mechanicznym sposobem. Ślady na dokumentach pozostawiają pewien wygląd, jednak pojedynczy historyczny przykład nie daje informacji o tym, jak bardzo ten wygląd przyczynił się do utrzymania finalnej konstrukcji. Ich kierunek i charakter również były ważne dla ekspertów i historyków. Konserwacja wprowadza dodatkowe komplikacje. Zmierzch, korozja, skrócenie i późniejsze prace mogą zmieniać to, co jest widoczne. Badanie śladów jest szczególnie interesujące, gdy istnieje więcej niż jedna możliwa interpretacja, a stary rysunek zachowuje szczegóły, które nowoczesna kamera rejestruje jedynie słabo.

Inskrypcja tang identyfikuje swój temat poprzez pisanie, co sprawia, że dowody wydają się bardziej bezpośrednie niż po prostu fragment powierzchni skóry. W rzeczywistości, sama inskrypcja rodzi dodatkowe pytania: kto wykonał znaki, jaki fragment starej inskrypcji zachował się, i jak muzeum doszło do przypisania? Termin używany w katalogu, różni się od po prostu „przypisowanego”. Inna inskrypcja, która wyraża opinię, stanowi kolejną kategorię. Żaden z tych opisów nie można wywnioskować z kosztów obsadzenia miecza. Imponujący miecz może mieć skromne otoczenie, a bogato zdobiona obudowa może nabyć nowego towarzysza.

Wood wprowadza inny rodzaj ciszy. Honoki, magnolia japońska, jest powiązana z tradycyjnymi rdzeniami mieczy i meblami do przechowywania. Specjalistyczny katalog może bez wątpliwości oznaczyć ją dla konkretnego przedmiotu, podczas gdy inny może jedynie wymienić "drewno". To jednak nadal jest prawidłowe spostrzeżenie. Samo wyglądem, szczególnie gdy widoczny jest jedynie niewielki odstęp w otaczających materiałach, nie da się zidentyfikować gatunku drewna. Utwór, który można podzielić na główne elementy, może zawierać rdzeń lub powierzchnię wykonaną z połączonych materiałów. Opisywanie całego dzieła jako "bez kleju" przekracza fakt, że ostrze i jego mocowanie mają odrębne tożsamości.

Co sprawia, że skóra wydaje się być "włóknista"?

Biały obszar pod ciemnym wykończeniem często przypomina pole perł, jakby rozsypane. W wielu japońskich konstrukcjach używana jest samagawa, czyli skórę promieni. Wyrazistość ta tworzą twarde elementy pochodzące ze skóry, dermalne ząbki. Mają one różne wysokości. Delikatna, słabo odbijająca światło, powierzchnia z drobnych punktów różni się od kilku wyraźnych, okrągłych. Nie są to perły przyszyte pojedynczo do tła. Ten efekt jest wynikiem starannie dobranego i zaprezentowanego przez rzemieślnika, który posiada wyjątkowe wyczucie skali.

Oya-tsubu, dosłownie „rodzinny ziarno” lub „koral”, zwraca uwagę na wyraźny guzek wśród mniejszych. Stanowi wyjątkowy przykład, jak słownictwo rzemieślnicze przekształca obserwację w metaforę społeczną. Większy koral otoczony jest mniejszymi, a wzrok dostrzega pewną rodzinę. Oglądalec może docenić kontrast lub regularność otaczających ziaren. To nie jest uniwersalny system ocen, a jedynie wygląd pojedynczej, pozostałej po fragmentu, nie mówi nam, jak wczesny handlowiec oceniał całą skórę, ani ile konkretna rodzina zapłaciła za jej obróbkę.

Dodaje to kolejny problem. „Shagreen” ma szerszą historię jako termin odnoszący się do fakturowanych skór i materiałów, i nie musi być dokładną identyfikacją biologiczną. „Sharkskin” występuje w starszych opisach japońskich wyrobów, nawet tam, gdzie współczesny autor użyłby terminu „ray skin”. Historia użycia angielskiego terminu jest wart przedstawienia, zwłaszcza jeśli wyjaśnia, dlaczego ten sam obraz jest indeksowany pod kilkoma różnymi terminami. Muzeum może zachować historyczny termin w transkrypcji i podać preferowaną identyfikację w oddzielnym polu. Czyste zastępowanie wszystkich starych wystąpień bez wyjaśnienia, doprowadziłoby do utraty informacji na temat kolekcjonerów, którzy go używali.

Widoczna na zdjęciu skóra może być jasna, ciemna lub zabarwiona w zależności od sposobu przygotowania i użytkowania. Ważna jest również ekspozycja fotograficzna. Twardy guzek w bezpośrednim świetle może mieć jasny odbijak i ciemne obramowanie; w łagodniejszym świetle ten sam relief może prawie zniknąć. Badacze porównujący dwie reprodukcje z katalogu powinni najpierw sprawdzić, czy oglądają ten sam fragment, pochodzący z tego samego podkładu. Seria przeszyć w tkaninie może stanowić wygodną sekwencję punktów odniesienia, podczas gdy podpisy wskazujące jedynie na ostrze, mogą wprowadzić w błąd osoby próbującej ustalić jego zewnętrzny wygląd.

Od portów Azji Południowo-Wschodniej do japońskiej mody

Potrzebna jest szeroka mapa, aby wyjaśnić życie japońskiego ostrza. Rays to zwierzęta morskie. Ich skóry mogły podróżować wraz z innymi towarami w handlu południowo-wschodnim, zanim japońscy pracownicy wybrali część, aby wykorzystać je w gotowym produkcie. Ayutthaya, w dzisiejszej Tajlandii, była jednym z ważnych centrów wymiany powiązanych z Japonią. Importowana powierzchnia mogła stać się znanym elementem formalnego japońskiego stroju. Polerowany metalowy ozdobnik i skóra rays mogły spotkać się na jednym przedmiocie, po tym, jak obie rozpoczęły swoje historie w różnych gospodarkach, z bardzo różnymi formami zachowanych zapisów.

Dwa źródła dowodów często są skupione pod atrakcyjnym pojęciem „handel czerwonym pieczęcią”. Wczesnowyżowe japońskie wyprawy, prowadzone na podstawie oficjalnych licencji „czerwonej pieczęci”, należą do jednego środowiska instytucjonalnego. Holenderskie dokumenty handlowe, w tym te związane z Nagasaki, należą do innego, z własnymi trasami, konwencjami i datami. Materiały dotyczące japońskiego lakieru, opublikowane przez Narodowe Instytut Badań Kulturowych w Tokio, jasno pokazują, ile można się dowiedzieć, integrując informacje o azjatyckich towarach i rzemiosłach w jednym dyskursie. Mapa w tym tomie wyróżnia Ayutthayę, Nagasaki i wiele innych portów w Azji jako odrębne punkty w tej historii.

Wysyłka ustanawia transakcję. Nie identyfikuje miejsca, gdzie żyją wszystkie zwierzęta, ani rzadko wskazuje właściciela niewielkiego kawałka skóry. Miasto targowe może być miejscem, gdzie kupcy gromadzą ładunek, a nie miejscem, skąd wszystkie przedmioty pochodzą. Różnica między zapisem w księdze a pojedynczym ostrzem jest zatem częścią historii, którą warto zachować. Regionalny handel sprawia, że obecność danego materiału staje się zrozumiała. Tylko konkretna faktura, wykaz warsztatu, lub porównywalnie precyzyjne pochodzenie, mogą powiązać pojedynczy, zachowany element z montażu z konkretną podróżą.

W wystawach muzealnych zwykle prezentowane są te dwie historie oddzielnie. Mapy handlowe pojawiają się wraz z statkami, ceramikami lub skrzyniami eksportowymi. Uchwyt pojawia się w towarzystwie innych luksusowych przedmiotów japońskich, przy słabym oświetleniu. Przegląd galerii razem zmienia interpretację pozornie lokalnego rzemiosła. Pokazuje zarówno decyzję rzemieślnika, aby wyróżnić charakterystyczny wzór drewna, jak i pracę ludzi, którzy umożliwiły podjęcie tej decyzji na znacznym odległości geograficznej. Ponadto, zapobiega to mylnemu uznaniu wyjątkowego wzoru drewna za mapę pochodzenia. Koncepcje piękna, gatunku i pochodzenia handlowego to różne opisy.

Bambus i problem niezarejestrowania wymiany

Bambus często występuje w opisach mekugi. Jego włóknista struktura odpowiada na wzrost łęgu, co jest widoczne w przedmiotach z bambusa w sztuce. „Susudake” to nazwa nadana bambusowi, który został zabarwiony długotrwałym kontaktem z dymem, tradycyjnie używanemu do obróbki materiałów pochodzących ze starszych budynków. W japońskiej sztuce z drewna i bambusa, takie materiały są postrzegane jako zapis czasu, a także jako źródło koloru. Różnica między starym, dymionym łęgiem a przedmiotem, który jedynie opisano jako brązowy, ilustruje ograniczenia fotografii jako dowodu.

Ciemny kawałek drewna może zostać zaklasyfikowany jako bambus, bez dodatkowych wyjaśnień. Ekspozycja na dym stanowi część historii materiału. Konieczne jest udokumentowanie lub w inny sposób ustalenie tej historii, zanim kurator może z pewnością określić, co to za susudake. Nawet jeśli tożsamość materiału jest potwierdzona, okres jego pochodzenia i data, kiedy został użyty w konstrukcji, pozostają oddzielnymi pytaniami. Stary materiał mógł zostać ponownie wykorzystany, a stara konstrukcja może zawierać młodsze elementy zastępcze. Zatem bardzo prosty element może mieć równie złożoną chronologię, jak bogate zdobienie, które przyciąga uwagę zwiedzających.

Łatwo zrozumieć, dlaczego archiwa przedstawiają niepełny obraz. Przy zmianie oprawy złotego tygrysa zapewne opisano i zachowano. Drobny element z nietrwałego materiału można było wymienić bez odnotowania tego w domowym inwentarzu. Jeśli rejestr nabytków wymienia pierwszy przedmiot, a pomija drugi, może to równie dobrze świadczyć o tym, na co zwracano uwagę, jak o tym, że części pierwotnie brakowało. Rzetelny katalog wyraźnie zaznacza niepewność. Wskazanie, że drobny element mógł zostać wymieniony, pozwala odtworzyć część jego historii bez przypisywania dawnemu właścicielowi określonych intencji.

Zwierzęta i pola w odległości kilku centymetrów

Okucie rękojeści (fuchi) z tygrysem wśród bambusów, Cleveland Museum of Art
Okucie rękojeści (fuchi) z tygrysem wśród bambusów, Cleveland Museum of Art. Muzeum Sztuki w Cleveland.

Hilt collar w Muzeum Sztuki w Cleveland przedstawia tygryza na bambusie. Kontrast z tygryzem i smokiem autorstwa Gotō Teijō ujawnia dwie różnice. Jedna dotyczy porównania (narracji) z sceną, która rozwija się na powierzchni jednego elementu. Druga dotyczy różnicy między materiałem a jego reprezentacją. Bambus w tytule Muzeum Sztuki w Cleveland jest przedstawionym, a nie rzeczywistym, roślinnym materiałem. W pojedynczej wycieczce po muzeum, ten sam angielski termin może opisywać strukturalny, botaniczny materiał, ciemne medium artystyczne oraz motyw graficzny w metalu.

Uesugi, tachi, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase
Uesugi, tachi, Tokijskie Muzeum Narodowe, za pośrednictwem ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase.

Zespół Uesugi w Tokio oferuje zmianę skali. Tam, gdzie oddzielny tygrys i smok można interpretować jako miniaturowe rzeźby, całość pozwala na interpretację ozdobnych elementów w kontekście ich otoczenia. Ornament znajduje swoje miejsce obok ozdobnego elementu, np. broni lub tkaniny. Kolory mogą powtarzać się w regularnych odstępach czasu. Motyw zauważony w pobliżu uchwytu może stać się częścią aranżacji, która wykracza poza niego. Nazwa „Uesugi” odnosi się do historycznego związku z całym zespołem. Ten związek nie może być po prostu przeniesiony na pojedynczy element wystawiony w innym muzeum, ponieważ wzorzec wydaje się znajomy.

Pozycje ozdob, mają swoją historię. W ramach szerszej kompozycji, niektóre elementy były częściowo ukryte; jednak, gdy są prezentowane oddzielnie, te same powierzchnie stają się dostępne do dokładnego oglądania z obu stron. Wczesne meble oraz późniejsze, dekoracyjne zestawy, powinny być porównywane na podstawie solidnie datowanych przykładów, a nie w celu przedstawienia uniwersalnej kolejności ich ustawienia. Zmiana sposobu prezentacji pary w muzeum wpływa również na postrzegane relacje między lewą i prawą stroną. Fotograf może umieścić dwa zwierzęta naprzeciw siebie, aby doprecyzować kompozycję. Układ w fotografii nie musi odtwarzać ich pierwotnych pozycji na konkretnym podparciu.

Zestaw okuć miecza (mitokoromono) z dwiema dodatkowymi rękojeściami nożyków (kozuka) i parą ozdób rękojeści (menuki). Metropolitan Museum of Art, 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e (widok 1).
Zestaw okuć miecza (mitokoromono) z dwiema dodatkowymi rękojeściami nożyków (kozuka) i parą ozdób rękojeści (menuki). Metropolitan Museum of Art, 45.24.10, .30a, b, .45a–c, .60a–e (widok 1).. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Grupa akcesoriów należąca do Metropolitan Museum nadaje temu punktowi szczególnie satysfakcjonujące kulminacyjne zakończenie. Nazwa zestawu obejmuje „mitokoromono” – czyli skoordynowany zestaw, a także dodatkowe uchwyty noży oraz parę ozdób. Przygotowany katalog, mający na celu rozszerzenie tego zestawu, prowadzi cenne historyczne badania. Wskazuje, że zachowywana jest cała grupa, charakteryzująca się wewnętrznymi powiązaniami, a nie pojedynczy, ogólny element. Powtarzające się motywy mogą świadczyć o zamówieniu, celowym doborze lub powiązaniu ustanowionym później w historii dzieł. Która z tych interpretacji jest właściwa, zależy od historii grupy.

Rękojeść może więc ukazać zbiorowy portret, choć nie widać na nim ani jednej twarzy. Jedną kreskę pozostawił miecznik, którego ślady pilnika zniknęły pod oprawą. Inną — rzemieślnik, który na zakupionej skórze wypatrzył odpowiedni układ dużej centralnej wypukłości i otaczających ją drobniejszych ziaren. Kolejne należą do snycerza, do osoby pracującej z tkaniną i do znanego z nazwiska mistrza, który oddawał kształty zwierząt w metalu. Ostatnie rysy dodali ci, którzy zdecydowali, co zachować i jak to opisać. W Nowym Jorku smok i tygrys przetrwały oprawę, która niegdyś pozwalała dostrzec ich rzeczywistą skalę. Dzięki nim możemy pytać o cały krąg osób, który na pojedynczej etykiecie muzealnej łatwo przeoczyć.

Często zadawane pytania

Co to są menuki na katanie?

Menuki to niewielkie ozdobne elementy, które są związane z uchwytem. Muzea często je zachowują w parach i katalogują jako dzieła metaloplastyki.

Co to jest tsuka?

Tsuka to japońskie słowo oznaczające osłonę na miecz, czyli uchwyt. Pełne tsuka może zawierać drewniany rdzeń, powierzchnowe wykończenia, elementy wiążące oraz metalowe ozdoby pochodzące z różnych okresów.

Z czego jest wykonane samegawa?

W opisie umieszczania miecza, „samegawa” zwykle odnosi się do skóry rekina o ozdobnej powierzchni. Starsze dokumenty w języku angielskim mogą używać terminów „shagreen” lub „skóra rekina” w szerszym znaczeniu; same te słowa rzadko precyzyjnie identyfikują gatunek.

Jaki jest "chropień" (lub "struktur") na japońskim mieczu?

Nakago to metalowa część klingi, zamknięta w obsadzie. Może pomieścić napis, ślady ostrzenia oraz jedno lub więcej otworów na podkładki.

Jakie części uchwytu katany są wymienione na etykiecie w muzeum?

Etykieta może oznaczać fuchi lub element kołnierza, pasujący kashirę lub element chwosta, ornamenty na chwost, samegawa oraz trzpień mekugi. Mekugi-ana to otwór związany z trzpieniem.

Co to jest bambus dymiony, lub susudake?

Susudake to bambus, który został zabarwiony długim kontaktem z dymem, tradycyjnie powiązany z zabytkowymi budynkami. Ciemny kawałek wymaga udokumentowanych dowodów, aby kurator mógł go uznać za susudake.

Filmy i wykłady

JASA: Towarzystwo Sztuki Japońskiej w Ameryce — Samurajski Blask: Przybory Mieczowe z Edo-Japonii (wykład Markusa Sesko)

The Met — Ochrona japońskich dzieł sztaki w zagranicznych kolekcjach

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły