Laka urushi i barwy pochew w Japonii epoki Edo: czerń roiro-nuri, cynober shu-nuri i strój samurajów

Dwie kolory w jednej kolekcji.

Muzeum Zamku Hikone przechowuje grupę lśniących, czarnych pochw, związanych z Ii Naosuke, daimyo Hikone żyjącym w XIX wieku. To samo muzeum przechowuje parę pochw o zupełnie odmiennym wyglądzie, która według rodzinnej tradycji należała do wcześniejszego lorda, Ii Naotaki. W przypadku tej wcześniejszej pary nawet skóra na rękojeściach jest czerwona. Gdyby kolory same w sobie wskazywały na lojalność lub temperament, te dwie grupy mogłyby wydawać się należeć do przeciwnych rodów. W rzeczywistości, obie pochodziły z tego samego rodu. Okazja, pokolenie i zachowane elementy wewnątrz osłony opowiadają o wiele bogatszą historię niż tylko słownik kolorów związanych z samurajami.

Czarny zestaw to daishō, para składająca się z długiego i krótkiego miecza, a w tym wydaniu towarzyszy mu również mniejsza, oddzielna osada. Opis wskazuje, że zestaw ten był używany podczas formalnych wizyt w zamku Edo. Czerwony zestaw jest powiązany ze słynnym czerwonym wyposażeniem rodu Ii. Historia prezentacji tego zestawu oraz napisy wyryte na drewnie komplikują pytanie o to, kto go kiedyś nosił. Kolor jest kluczowym elementem w obu prezentacjach. To precyzja muzeum, które potrafi zidentyfikować właścicieli, opisać poszczególne elementy i określić stopień pewności w odniesieniu do każdego z nich, pozwala odbiorcy na głębsze zrozumienie.

Saya to pochwa. Urushi to lak, pozyskiwany z soku drzewa lakowego, będący również podstawą szerokiej gamy japońskich sztuk dekoracyjnych. Angielskie wyrażenie „czarny miecz” ukrywa różnicę między lakierowaną pochwą a metalowym przedmiotem, który czasami była ona przeznaczona do przechowywania. Czerwona pochwa mogła przetrwać wymianę ostrza. Ostrze mogło być umieszczane w szeregu radykalnie różnych zewnętrznych osłon. Muzeum poświęcone historii strojów mogłoby przede wszystkim dbać o element, który muzeum metalurgii zdecydowało się zachować. W kwestii tego, jak dana osoba prezentowała się publicznie, pochwa odgrywa kluczową rolę.

Obserwowanie połysku na zakrzywionej powierzchni.

Ciemna faktura roiro przyciąga wzrok odwiedzającego, przebłyskując w strumieniu światła. Gładka, czarna pochwa może wydawać się niemal płaska na zdjęciu przy słabym oświetleniu. Przesuń źródło światła lub przyjrzyj się eksponatowi z innej perspektywy w galerii, a powierzchnia ujawnia swoją krzywiznę dzięki długiemu, wąskiemu odbiciu. To, co w angielskim opisie sprowadza się do określenia koloru, w rzeczywistości obejmuje również jakość wykończenia. Roiro oddaje głębię i wypolerowany blask. Określenie „wosk”, które czasami pojawia się w nazwie tego materiału, nie jest wystarczającym dowodem na to, że opis kuratorski dotyczący czarnej faktury roiro identyfikuje materiał jako wosk.

Wykończenia pochwy w danych kolekcji.
Powierzchnia.Szczegóły w dokumencie.Co potwierdzają dowody.
Czarny lakier.Elementy związane z Ii Naosuke.Oficjalne uczestnictwo w wydarzeniach odbywających się w zamku Edo.
Szkarłatna lakierowana powłoka.Elementy związane z Ii Naotaką.Tradycja przekazywania autorstwa.
Radzę.Elementy muszli osadzone w lakierze.Zmienia kolor w zależności od kąta padania światła.
Szafka pokryta laką w stylu nanban, Muzeum Cywilizacji Azjatyckich w Singapurze
Szafka pokryta laką w stylu nanban, Muzeum Cywilizacji Azjatyckich w Singapurze · Bjoertvedt (via Wikimedia Commons) · CC

Shu-nuri zwraca uwagę na czerwoną, lakierowaną powłokę. Powierzchnia może być równie efektowna jak złoto, zwłaszcza w zestawieniu z bardziej stonowanym tłem. Tytuł w japońskim muzeum może identyfikować tę powłokę po prostu za pomocą tradycyjnej nazwy. Specjalista od konserwacji zadałby inne pytanie, dotyczące konkretnego pigmentu obecnego w warstwie pochodzącej z pojedynczego przedmiotu. Historycznie rzecz biorąc, czerwień kojarzona była z siarczkiem rtęci. Nie oznacza to jednak, że każdy czerwony odcień widoczny na cyfrowym obrazie wskazuje na obecność tego związku. Oświetlenie, wcześniejsze naprawy, kolor podkładu oraz decyzje podjęte podczas fotografowania – wszystko to wpływa na to, jak obraz odbieramy.

Oprawy pary daishō ze złotymi pasami na cynobrowej lace, Muzeum Narodowe w Tokio, F-19872
Oprawy pary daishō ze złotymi pasami na cynobrowej lace, Muzeum Narodowe w Tokio, F-19872. Muzeum Narodowe w Tokio, ColBase (za pośrednictwem Wikimedia Commons). Licencja.

Zbiory Tokijskiego Muzeum Narodowego obejmują daishō z XVI wieku, charakteryzujące się złotymi zdobieniami na czerwonym tle, co w niezwykły sposób uwidacznia te różnice. Złoto i czerwień naprzemiennie przyciągają wzrok wzdłuż każdej pochwy. Powtarzalność łączy dłuższe i krótsze elementy w jedną całość, zanim oko zdąży dokładnie przyjrzeć się któremuś z nich. Para ta pochodzi z okresu Azuchi-Momoyama. Stanowi ona bezpośredni dowód na istnienie prestiżowego zestawu w kolorze czerwonym, zanim w XVII wieku sformułowano standardową konwencję, znaną z Hikone. Nie może to być reakcja na późniejszą konwencję obowiązującą w zamku Edo, która w tamtym czasie jeszcze nie przybrała swojej ostatecznej formy.

Dwa terminy, używane w tym kontekście, odnoszą się do różnych poziomów. "Daishō" określa relację między większymi i mniejszymi elementami. "Hirumaki" opisuje spiralny lub prążkowany wygląd. Żaden z tych terminów samodzielnie nie precyzuje koloru, tożsamości twórcy ani osoby, dla której przedmiot został wykonany. Tytuł katalogowy łączący te obserwacje przypomina niemalże zwięzły zapis wizualny. Czytelnik, który rozbija te słowa na części, może śledzić je na całym przedmiocie. Natomiast czytelnik, który potraktuje całą sekwencję słów jako nazwę jednego typu miecza, może pominąć cechę, która wyróżniała ten montaż od samego początku.

Ubiór na dworze w zamku Edo.

Zestaw ceremonialny Naosuke'a stanowi punkt odniesienia, który wskazuje na znacznie późniejszy okres w porównaniu z najwcześniejszymi korzeniami przypisywanymi temu stylowi. Hikone identyfikuje go jako trzynastego pana i łączy ten montaż z takimi okazjami, jak wizyty w zamku Edo. Muzeum datuje ukształtowanie się tego typu ubioru na okres Shōhō, od 1644 do 1648 roku. Te daty dotyczą rozwoju konkretnego rodzaju odzieży. Nie odnoszą się one jednak do osobistego wyposażenia Naosuke'a, który żył kilka pokoleń później. Podział ten funkcjonuje podobnie jak w przypadku strojów dworskich, przekazywanych przez długi okres w Europie lub w innych regionach Azji.

Konferencja obejmowała znacznie więcej niż tylko kolor czarny. Dłuższe i krótsze pochwy miały inaczej ukształtowane końce, a jasna skóra oraz czarne obicie tworzyły dodatkowy kontrast w miejscu rękojeści. Ciemne metalowe elementy kontynuowały tę paletę kolorów, wykorzystując inny materiał. Shakudō, stop miedzi z dodatkiem złota, mógł przyjąć ciemny odcień. Herb umieszczony na delikatnej, wzorzystej powierzchni metalu, umożliwiał identyfikację z bliskiej odległości. To, co na zdjęciu mogłoby wydawać się surowe, w rzeczywistości prezentowało wyrafinowaną grę pomiędzy polerowanym lakierem, nicią, skórą, metalem, fakturą i detalami.

Częstym błędem jest przypisywanie wszystkich tych przepisów bezpośrednio do "Buke shohatto", czyli regulaminu dotyczącego domów wojskowych, tak jakby istniała pojedyncza klauzula wymieniająca w tym konkretnym przypadku wszystkie elementy. Zasady dotyczące zachowania się pana i szczegółowe konwencje dotyczące obecności to powiązane, historyczne zagadnienia. Konkretne przypisanie do tekstu wymaga podania konkretnego wydania i fragmentu. Hikone może wyjaśnić, jak wyglądał formalny montaż, dzięki zachowanemu zestawowi, relacji opisującej zwyczajowe praktyki oraz specjalistycznemu katalogowi. Nie ma potrzeby tworzenia cytatu z kodeksu szogunatu, aby uczynić to dowodzenie bardziej wiarygodnym.

Pomiarów można odczytać jako kolejną, drobną lekcję precyzji. Archiwa muzeum podają ogólne wymiary większego przedmiotu – sto centymetrów – oraz nieco ponad siedemdziesiąt pięć centymetrów dla towarzyszącego mu. Trzeci, oddzielnie opisany przedmiot, ma ogólne wymiary przekraczające siedemdziesiąt siedem centymetrów. Byłoby łatwo przepisać te liczby do tabeli zatytułowanej „długość ostrzy”, zwłaszcza jeśli japońskie określenie „całkowita długość” zniknęłoby w tłumaczeniu. Taka tabela dostarczyłaby uporządkowany, lecz błędny opis trzech elementów ze stali. W opracowaniu historii mody, pełne wymiary stanowią dokładnie te informacje, które nas interesują.

Muzeum odnotowuje również inskrypcję Ōoki Masatsugu na rękojeści oraz niewielki, powiązany element. Przypisuje szerszą grupę wyrobów metalowych temu samemu twórcy. Masatsugu pracował w Edo, a później służył rodu Owari Tokugawa. W tym przypadku można z dużą precyzją ustalić bezpośredni związek z Owari. Przedmiot ten należy do dorobku rzemieślnika. Wyciąganie wniosków o preferencjach dotyczących konkretnego koloru pochwy w regionie Owari, bazując na tym związku, pomieszałoby oczekiwania zleceniodawcy z gustem artysty oraz preferencjami osoby, która nosiła ten zestaw w Hikone. Podpisany detal dostarcza nam informacji bardziej konkretnych niż ogólne odniesienie do regionalnych gustów.

Para w kolorze szkarłatu, związana z dwiema osobami w swojej historii.

W parze Hikone, charakteryzującej się czerwonym kolorem, zdobienia biegną po osłonie w spiralny sposób. Muzeum przypisuje czerwoną barwę na pokryciu rękojeści oraz ogólny wygląd całości do kontekstu wyposażenia w kolorze czerwonym. Zapisuje również tradycję, zgodnie z którą para należała do drugiego pana, Naotaki. Historia zatrzymana na tym etapie byłaby już bardziej wartościowa niż powszechne przekonanie, że osoba nosząca osłonę w kolorze czerwonym musiała być ekscentrykiem. Jednak zapis kontynuuje, przedstawiając kwestie mniej oczywiste i historycznie bardziej wymagające niż sam kolor.

Na drewnianej części, związanej z rękojeścią, znajduje się napisany atramentem tekst, który zawiera dziecięce imię trzeciego lorda, Naosumi. Muzeum rozważa więc możliwość, że młodszy mężczyzna nosił ten zestaw. Wzmianka o imieniu potomka może wskazywać na późniejszy etap w historii danego przedmiotu. Nie musi ona podważać wszystkich elementów tradycji związanych z poprzednikiem. Katalog pozwala zachować obie te tezy w ich pełnej wadze. Jedna z nich dotyczy identyfikacji pary, przekazywanej z pokolenia na pokolenie; druga natomiast stanowi dowód, fizycznie obecny na jednym z elementów, wskazujący na możliwą wcześniejszą relację innego członka rodziny.

Porównaj to skromne, atramentowe oznaczenie z pozłacanymi zdobieniami pary znajdującej się w Tokio. W tej drugiej, nawet na niewielkiej reprodukcji, od razu widać złoto i czerwień. Znak wykonany atramentem i ukryty pod ramą jest niedostępny dla zwykłego obserwatora, a jednak może całkowicie zmienić sposób, w jaki rozumiemy historię jego posiadania. Zwiedzający galerię mają powód, by dokładnie przyjrzeć się nawet najmniej efektownym informacjom na etykietach. Zwykła wzmianka o tym, że znak został odkryty pod elementem mocującym, może przynieść więcej korzyści dla badań historycznych niż piękna fotografia, która pierwotnie przyciągnęła zwiedzającego do tej wystawy.

Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.32, Metropolitan Museum of Art, widok 1.
Ostrze i osadzenie sztyletu (tantō); 91.2.32, Metropolitan Museum of Art, widok 1.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Sztylet i jego osadzenie w Metropolitan Museum stanowią użyteczne porównanie pod względem rozmiaru. Pojedynczy, niewielki zestaw może prezentować własny, kompletny program zdobniczy. Nie musi być on częścią pary daishō, a sama obecność dwóch przedmiotów o podobnych kolorach w zasadzie nie dowodzi, że tworzą one parę. Dokumentacja, zgodne zdobienia oraz historia pozyskania mogą pomóc w rozstrzygnięciu tej kwestii. W grupie Hikone, obejmującej czarne osadzenia, trzeci udokumentowany egzemplarz przypomina, że nawet spójna rodzina osadzeń może posiadać więcej wewnętrznych różnic, niż sugeruje początkowo słowo "para".

Bogactwo zdobień w ekranie z Kyoto.

Rozrywki w świątyni Kitano, Metropolitan Museum of Art, 2026.361.
Rozrywki w świątyni Kitano, Metropolitan Museum of Art, 2026.361.. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych XVI wieku, malarze pracujący w pracowni Kanō Takanobu przedstawiali sceny rozrywki w pobliżu sanktuarium Kitano w Kioto. Obecnie znajdujący się w Metropolitan Museum rozkładany ekran jest niski i szeroki. W przedniej części widoczne są grupy ludzi zaangażowanych w rekreację, gry i występy. Kuratorzy zidentyfikowali w lewym dolnym rogu osoby przebrane w ekscentryczne stroje, zwane kabukimono. Obraz dokumentuje zainteresowanie artystów niezwykłym wyglądem w konkretnym miejscu i czasie. Jest to szczególnie atrakcyjne źródło informacji, ponieważ widz może dokładnie przyjrzeć się strojom, dodatkom i towarzystwu, zamiast próbować na podstawie pojedynczej pochwy wnioskować o całej tożsamości społecznej.

Architektura kompozycji pomaga określić datę powstania obrazu. W tle widoczny jest fragment sanktuarium, odbudowany przez Toyotomi Hideyori w 1607 roku. Budynki przedstawione w tle służą innemu celowi dowodowemu niż niezwykły strój widoczny na pierwszym planie. Pomagają one ustalić najwcześniejszą możliwą datę powstania, natomiast postacie nadają obrazowi wrażenie zróżnicowanego społecznie życia miejskiego. Przedstawienie osób, które cieszą się życiem i prezentują najnowsze trendy, pozostaje jednak wytworem artystycznym. Malarz mógł uwypuklać różnice, aby przyciągnąć wzrok widza, aranżować postacie, tworząc rytm, lub wybierać szczególnie efektowne stroje. Scena nie jest przeglądem garderoby wszystkich mieszkańców Kioto.

Kabukimono często tłumaczony jest słowami takimi jak ekscentrycy lub dżentelmeni. Przyciągające wzrok kolory ułatwiają tworzenie kręgu powiązań, w którym każda szkarłatna pochwa wydaje się potwierdzać tę tożsamość. Zapis domowy z Hikone przerywa ten krąg. Czerwona osłona mogła należeć do arystokratycznej rodziny, podczas gdy wystawny strój w tłumie osób w bogatych strojach mógł wyrażać o wiele więcej niż jeden kolor. Udowodnienie, że dany element garderoby historycznej osoby należy do tego miejskiego stylu, wymagałoby połączenia między tą osobą, miejscem, okazją i przedmiotem.

Wystawa w Muzeum Sztuki Tokugawa dodaje dodatkowy, związany z lokalizacją element. Lista kontrolna umożliwia zgromadzenie obiektów z różnych instytucji w jednym miejscu, w tym wypożyczonych z Hikone. Nowoczesne muzeum w Nagoi, związane z rodem Owari, może prezentować pochwę w kolorze czerwonym, która zwykle znajduje się w innym miejscu. Miejsce wystawy, kolekcja wypożyczona oraz historyczny właściciel to trzy odrębne informacje, często umieszczane w sąsiadujących kolumnach. Ważne jest, aby odczytywać dane w odpowiednim wierszu. Tego typu wystawy umożliwiają porównywanie zbiorów należących do byłych domen. Nie sprawiają jednak, że każdy prezentowany obiekt staje się przykładem gustu charakterystycznego dla jednej konkretnej domeny.

Kiedy faktura pochwy odzwierciedla wzór.

Kawari-nuri to szeroka rodzina różnorodnych technik zdobienia lakierem. W pomieszczeniu, w którym znajdują się czarne pochwy, różnice między nimi mogą być bardziej widoczne, zwłaszcza oglądane pod kątem. Technika "ishime" oddaje fakturę kamienia. Nazwa ta odnosi się do efektu wizualnego lub dotykowego; nie musi oznaczać istnienia kamiennej podkładki. Delikatne zdobienia z muszli mogą wydawać się niemal stonowane w bezpośrednim świetle, a następnie zabłysnąć zieleniami lub błękitami, gdy obserwator porusza się. Pojedyncze zdjęcie najjaśniejszego odbicia jest znikomym substytutem dla doświadczenia obserwowania tej zmiany na zakrzywionej powierzchni.

Dekoracja Aogai mijin wykorzystuje drobne cząstki lub fragmenty muszli o opalizującym się odcieniem. Okiem można dostrzec pole maleńkich refleksów, których kolor zależy częściowo od struktury muszli. "Raden" to szersze określenie dekoracji muszlami w lakierze. Jedna pochwa może prezentować wyraźne, czytelne wzory, podczas gdy inna może pokryć powierzchnię małymi fragmentami, dzięki czemu widz dostrzega migotanie, zanim zidentyfikuje materiał. Te terminy oznaczają zarówno decyzje dotyczące skali, jak i wybór materiału. Pozwalają one na opisanie dwóch ciemnych pochw w różny sposób, nawet jeśli wyczerpano repertorium nazw kolorów.

Kolejna rodzina powierzchni ujawnia blade guzki skóry manty w tle o ciemniejszym odcieniu. Katalog Hikone wymienia daishō wykonane z polerowanej skóry manty jako element powiązanych kolekcji. Wyrazistość wzoru w dużej mierze wynika z nieregularności naturalnej powierzchni. Umiejscowienie wyraźnego guzka oraz zmienny rozmiar jego sąsiadów tworzą akcent, którego brakowałaby całkowicie jednolita kompozycja. Słowo „polerowany” w tytule w języku angielskim może odnosić się zarówno do połysku jednokolorowej powierzchni, jak i do pojawienia się kontrastowego materiału. Zdjęcie oraz szczegółowy opis materiału razem pozwalają jednoznacznie odróżnić te elementy.

Pudełko do pisania (Suzuribako) z motywem „Marzenie o Naniwa”; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, widok 2.
Pudełko do pisania (Suzuribako) z motywem „Marzenie o Naniwa”; 2015.300.286a–h, Metropolitan Museum of Art, widok 2.. Metropolitan Museum of Art.

Skrzynka do pisania w Metropolitan Museum, której wzór nawiązuje do Naniwy, przenosi nas w inną dziedzinę kultury Edo. Narzędzie do pisania i element stroju wojownika służyły różnym odbiorcom i w różnych okolicznościach, a jednak ich powierzchnie mogły łączyć się w ramach tego samego wyrafinowanego świata wizualnego. Skrzynka zachęca do uważnego spojrzenia na jej szeroką powierzchnię. Długa pochwa oferuje jedynie wąski fragment swojej obwody na raz. Efekt, który na wieczku staje się obrazem, może przybierać formę serii odbić lub ulotnego spojrzenia na pokrowiec (saya). Porównanie dotyczy designu i sposobu odbioru, niezależnie od tego, czy oba obiekty zostały wykonane w tej samej pracowni.

Czego może powiedzieć o człowieku pochwa?

Samodzielnie, wyrafinowana powierzchnia nie zdradza swojego właściciela. Dzięki inskrypcjom, genealogii lub współczesnemu portretowi, może pomóc w odtworzeniu wyglądu, który był istotny. Para Hikone wskazuje na dostęp do konkretnej przestrzeni i określa status społeczny. Zestaw vermilion Ii rodzi pytania dotyczące przekazywania go z pokolenia na pokolenie. Tokyo daishō prezentuje dobrze udokumentowany, wczesny przykład kompozycji w kolorach czerwieni i złota. Malowany ekran odtwarza modne postacie, miejsca i obserwatorów, a wszystko to w kontekście, który często dotyczy przedmiotów pozbawionych zawartości. Żaden z tych obiektów nie mógł zastąpić pozostałych.

Jeśli te trzy obiekty i ekran znajdowałyby się w jednej galerii, najbardziej wnikliwy punkt widzenia mógłby być z jednego końca pomieszczenia. Zwiedzający zobaczyłby najpierw czarny blask, złoty spiralny wzór i grupę postaci przedstawioną na obrazie, zanim przeczytałby jakiekolwiek słowo. Dopiero zbliżenie się do eksponatów przywróciłoby te różnice, które zniknęły w oddali – od stroju z XIX wieku po imię dziecka wypisane atramentem. Ten ruch w kierunku eksponatów odzwierciedla historię samych pochw. Powstały one, aby brać udział w wystawach publicznych, ale historie, które przetrwały wraz z nimi, często kryją się w detalach, których nie mógł dostrzec żaden widz podczas oryginalnej prezentacji.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest "saya" w katalogu wystawy?

Saya to pochwa. Jej lakier, drewno, elementy zdobnicze, data powstania oraz pochodzenie mogą być katalogowane niezależnie od ostrza, z którym jest ona używana.

Co to jest daishō i czy wszystkie takie pary miały czarne pochwy?

Daishō to zestaw składający się z dwóch elementów: dłuższego i krótszego. Czerń odgrywała istotną rolę w formalnym stroju okresu Edo, choć zachowane zbiory obejmują również inne kolory, takie jak zestaw w kolorze szkarłatu i złota znajdujący się w Tokijskim Muzeum Narodowym.

Jakie znaczenie ma słowo "vermilion" w kontekście opisu japońskiej lakiernictwa?

Jest to kolor od czerwieni do czerwień pomarańczowa, historycznie związany z konkretnymi pigmentami. Nazwa koloru z katalogu oraz laboratoryjne oznaczenie pigmentu to różne rodzaje dowodów.

Co to jest japoński lak, czyli urushi?

Urushi to materiał pozyskiwany z żywicy drzewa lakowego, będący podstawą rodziny trwałych, dekoracyjnych wykończeń. Ochraniacz może być wykończony gładką, teksturowaną lub inkrustowaną powłoką lakierową.

Co to jest raden?

Raden to dekoracja lakierowa, w której wykorzystuje się muszle. Małe elementy mogą zmieniać kolor w zależności od padającego światła, co odróżnia wygląd od zwykłych, pomalowanych kropek.

Czym była epoka Edo w Japonii i dlaczego jej datowanie ma znaczenie dla mody?

Okres Edo obejmuje zazwyczaj lata od 1603 do 1868. Między wczesnymi, formalnymi konwencjami a zachowanymi, wykonanymi w XIX wieku zdobieniami dla Ii Naosuke, dzielą pokolenia.

Filmy i wykłady

Muzeum Wiktorii i Alberta — Jak w Japonii ręcznie pozyskuje się cenny lak. | Artysta Kenji Honma.

Muzeum Sztuk Pięknych w Bostonie — Kultura japońskiej lakiernictwa i urok urushi.

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły