Dwie strony sygnatury: jak muzea opisują inskrypcje na tachi i katanach

W katalogu przygotowanym na wystawę w Kyoto, dwa ciemne paski metalu zajmują przestrzeń, która zazwyczaj przeznaczona byłaby dla pojedynczego ilustracji. Zdjęcie po lewej stronie opatrzono podpisem „tył”. Zdjęcie po prawej stronie – „przód”. Datę umieszczono wzdłuż jednej strony, a po drugiej – podano informację o twórcy ostrza i jego zdobień. Osoba czytająca od lewej do prawej najpierw natrafia na datę. Natomiast osoba czytająca angielski tytuł przedmiotu najpierw dowiaduje się, kto był jego twórcą. Żadna z tych kolejności nie jest wpisana w samą pracę. To po prostu dwa w pełni uzasadnione sposoby, w jakie muzeum może zaprezentować tekst, którego pełne zrozumienie nie jest możliwe przy jednorazowym spojrzeniu.

Chodzi o długi miecz wykonany przez Awataguchi Ikkanshi Tadatsunę, oznaczony w przewodniku z Kioto numerem 160. Inskrypcja wskazuje rok 1709. Inne muzeum, nowojorskie Metropolitan Museum of Art, opisuje napisy po obu stronach trzpienia katany wykonanej przez Masazane i datowanej na 1526 rok. Razem zabytki te stanowią wyjątkowo przystępne wprowadzenie do pojęć tachi-mei i katana-mei, których nazwy bywają bardziej zagadkowe niż same przedmioty. W tych przykładach trzy rzeczy mogą się zmieniać niezależnie od siebie: słowa wyryte w metalu, powierzchnia, na której je umieszczono, oraz kolejność, w jakiej publikacja proponuje je odczytywać.

Którą stronę uznaje się za przednią?

Sygnatura na japońskim ostrzu często znajduje się na nasadzie – części ukrytej przez rękojeść, gdy broń jest zamontowana. Historyczne opisy określały jej strony w odniesieniu do sposobu noszenia. Tachi i katana tradycyjnie prezentowano w różnych orientacjach przy boku noszącego. Sygnatura umieszczona na zewnętrznej stronie zajmowałaby więc przeciwne strony w obu tych konwencjach. To właśnie ten historyczny kontekst leży u podstaw używanej terminologii. Oznaczenie jednej strony jako "przedniej" informuje czytelnika o relacji między przedmiotem a sposobem jego prezentacji, podobnie jak awers medalu pozostaje awersem, nawet gdy muzeum go fotografuje.

W takim przypadku lewy brzeg ekranu komputera nie może zidentyfikować przedniej krawędzi ostrza. Wydawca może umieścić zdjęcia pionowo, aby zapewnić wystarczającą wysokość tekstu. Inny może obrócić całe ujęcie poziomo, aby dopasować je do dwóch stron. Jeszcze inny może umieścić obie strony obok siebie, zachowując ten sam podział skali. "Lewo" i "prawo" opisują układ. "Przód" i "tył" w opisie eksponatu w muzeum oznaczają strony obiektu. Opis stroju wyjaśnia przyjęte konwencje. Te trzy sposoby prezentacji mogą wykorzystywać różne orientacje, a nikt z nich nie musi popełnić błędu.

Przewodnik po Kyoto pozwala czytelnikom w niezwykle jasny sposób dostrzec tę zależność, ponieważ oba elementy znajdują się na jednej stronie. Odwrócony element znajduje się po lewej stronie elementu głównego; druga strona zawiera datę, a strona główna przypisuje dwie czynności jednej osobie. Usunięcie pojedynczego podpisu sprawiłoby, że czytelnik, który przeglądał przewodnik tydzień później, mógłby łatwo odwrócić kolejność. Zachowując podpisy, połączone ilustracje stają się samodzielnym dokumentem. Pozwalają one zachować informację o tym, która strona fizyczna odpowiada poszczególnym elementom prezentacji w muzeum, a także o tym, co mówią oba teksty razem.

Data z podaniem dnia

Na przedniej stronie trzpienia nowojorskiej katany Masazane widnieje inskrypcja jej twórcy. Na odwrocie zapisano dwunasty dzień ósmego miesiąca szóstego roku ery Daiei. Met podaje rok 1526 i przytacza datę po angielsku. Zachował się tu numer dnia miesiąca. Porównajmy ten zapis z przykładem Tadatsuny, który wskazuje na pomyślny dzień ósmego miesiąca. Drugi zapis dokładnie określa miesiąc, choć nie podaje dnia w postaci liczby. Współczesny podpis, w którym dla ujednolicenia zapisu obu dat podano by numer dnia w każdym przypadku, przypisałby jednej z nich dokładność, jakiej nigdy nie miała.

Muzealna fotografia ukazująca całą zakrzywioną głownię Masazane na jasnym tle
Ogólny zarys obrazu określa proporcje dzieła, o którym mowa w dokumencie Masazane. Szczegółowa analiza tekstu opiera się na transkrypcji udostępnionej przez muzeum. Ilustracja za uprzejmością The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Jest drugi wybór redakcyjny, nawet gdy wszystkie stare elementy daty są obecne. Czytelnik języka angielskiego może przyjąć znajomą nazwę miesiąca jako oświadczenie o nowoczesnym kalendarzu cywilnym. Dokładny opis napisu może zachować sekwencję epoki, roku, miesiąca i dnia, a następnie dać rok przyjęty w katalogu muzealnym. Dokładne przeliczenie na dany dzień w innym kalendarzu jest oddzielnym obliczeniem. Podpis rzadko musi to wszystko robić. Musi powiedzieć czytelnikowi, która część informacji jest odczytem metalu i która część została wprowadzona, aby zorientować nowoczesnego gościa.

Należy również zauważyć, że słowa autora stanowią stwierdzenie dotyczące konkretnego działania. Nazwisko Masazane pojawia się w krótkim oświadczeniu dotyczącym procesu tworzenia. W arkuszu pracy, Tadatsuna wymienia ostrze i rzeźbienie. Drugi obiekt ten zachowuje zatem związek między dwoma rodzajami pracy, które katalog mógłby inaczej sklasyfikować oddzielnie. Baza danych zaprojektowana jedynie do przechowywania krótkich nazw artystów mogłaby odnaleźć oba dzieła. Byłaby jednak znacznie mniej skuteczna w wyjaśnianiu, dlaczego drugi napis jest istotny dla historyka nazwisk, specjalistycznego rzemiosła lub prezentacji osiągnięć artysty.

Pionowe zbliżenie ciemnego trzpienia głowni Masazane z 1526 roku
Grawerowany fragment przedmiotu o numerze katalogowym 2001.574. Informacje o twórcy i data powstania znajdują się na oddzielnych stronach w katalogu Metropolitan Museum of Art. Ilustracja za uprzejmością Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Dalsze losy sfotografowanego znaku

Muzeum Metropolitan opublikowało pracę Masazane w katalogu znaczących nowości oraz w swojej kolekcji online. Drukowana publikacja zawiera szczegółowy fragment, wyraźnie zidentyfikowany jako inskrypcja znajdująca się na przedniej części trzonu. Ogólne zdjęcie prezentuje całość przedmiotu, jednak szczegół, zajmujący zaledwie niewielką przestrzeń w ogólnym przeglądzie, może stanowić znaczącą część oddzielnej ilustracji. Zmiana skali jest wynikiem decyzji dotyczącej tego, co czytelnik powinien mieć możliwość dokładnego obejrzenia. Numer ilustracji w publikacji, obok numeru katalogowego muzeum, stanowi cenne źródło informacji.

W przypadku wąskich obrazów, sąsiadujące linie mogą wydawać się ciągłe, nawet jeśli są oddzielone ciemnymi elementami metalowymi. Krawędź odbicia może zyskać większą wagę wizualną niż delikatna linia. Osoba pracująca na podstawie katalogu w języku angielskim nie musi prezentować nowej interpretacji postaci, aby móc o nich odpowiedzialnie mówić. Wydrukowany zapis, fotografia oraz angielska wersja dostępna w muzeum mogą stanowić trzy odrębne źródła informacji. Jedno z nich rejestruje, co przeczytał wydawca. Drugie pozwala czytelnikom ponownie przeanalizować dostępne materiały wizualne w danym wydaniu. Trzecie wyjaśnia znaczenie wybrane dla odbiorców posługujących się językiem angielskim.

Nazwa Masazane pojawia się również w bardziej szczegółowym opisie artysty, powiązanym z regionem Ise, miejscem o bogatej historii. Łatwo jest odczytać ten nagłówek dotyczący artysty i założyć, że Ise pojawia się w inskrypcji znajdującej się na ilustrowanej stronie. Transkrypcja Muzeum Metropolitan w Nowy Jork daje natomiast dokładniejszy zapis tego, co faktycznie znajduje się na przedniej stronie. Współczesna biografia twórcy może podać miejsce, okres działalności i przynależność artystyczną, nawet jeśli żadne z tych elementów nie zostało zapisane bezpośrednio na konkretnym dziele. Przekształcenie trafnego katalogowego faktu w transkrypcję prowadzi do szczególnie przekonującego rodzaju błędu, ponieważ każde słowo użyte w błędnym zapisie może być poparte faktami w innym kontekście.

Zwyczaj i jego historia

Zwyczaj umieszczania nazwiska na stronie skierowanej na zewnątrz nie wystarczy do odtworzenia historii każdej zachowanej sygnatury. W opracowaniu japońskiego stowarzyszenia ochrony mieczy z lipca 2023 roku omówiono przykłady ze szkoły Aoe, wyraźnie odróżniając częste miejsca umieszczenia napisu od wyjątkowych. W jednym z omówień zestawiono liczbę znaków z wyborem strony przeznaczonej na inskrypcję. Przywołano również datowane zabytki odbiegające od spodziewanego układu. Takie porównanie pozwala ocenić zasięg prostej reguły. Zasada pomocna przy pierwszym objaśnieniu dwóch terminów może być zbyt ogólna do opisania losów konkretnego obiektu.

Wystarczy prosty eksperyment myślowy. Wyobraźmy sobie dawną reprodukcję wystawową z dwoma zdjęciami, do której nie zachował się podpis. Badacz uznaje, że tekst po lewej umieszczono z przodu, ponieważ na wystawie przeważały katany. Nawet bezbłędny spis eksponatów nie wskazuje jednak, który przedmiot sfotografowano, jak obrócił go fotograf ani czy wydawca zamienił kolejność zdjęć. Numer inwentarzowy i pierwotny podpis znacznie skróciłyby poszukiwania. Wiedza o tym, jak często stosowano daną konwencję, pozwala znacznie mniej bezpośrednio powiązać zdjęcie z konkretnym kawałkiem metalu.

Muzeum przechowuje również zapisy dotyczące zmian, które zaszły w poszczególnych obiektach na przestrzeni czasu. W opisie katalogowym dla E甲215, Muzeum Narodowe w Kioto wymienia Rai Kunimitsu i Umetada w tytule, a opis kuratorski łączy Umetada Myōjū z modyfikacją wykonaną w okresie Edo, dotyczącą wcześniejszego dzieła. Tytuł ten jest zatem swego rodzaju krótką historią różnych wkładów. Czytelnik, który zinterpretuje połączenie między tymi dwoma nazwiskami jako wspólne autorstwo w ramach jednej pracowni, musiałby uwzględnić osoby działające w różnych okresach. Katalog oferuje lepsze rozwiązanie. Rejestruje on twórcę wcześniejszego dzieła i wskazuje późniejszą interwencję jako część udokumentowanego życia tego samego obiektu.

Trzy sygnatury na trzech częściach

Jeden z przedmiotów przekazanych w darze przez Ivesa i Waltersa w 1891 roku pokazuje, dlaczego warto osobno określać część zabytku i jej stronę. Na głowni widnieją imię Kuniyoshi i data 1525. Muzeum przypisuje inskrypcje na okuciach Toshimasie, a napis na pochwie wiąże z imieniem Kajikawa. Oprawa pochodzi z XIX wieku. Te trzy imiona odpowiadają zatem na inne pytania niż napisy z przodu i z tyłu pojedynczego trzpienia. W jednym przypadku informacje rozmieszczono na dwóch powierzchniach tej samej części, w drugim ślady historyczne rozkładają się na kilka części zestawionych w jeden przedmiot.

Wpisana do inwentarza wąska głownia Kuniyoshiego, sfotografowana pionowo na czarnym tle
Głownia Kuniyoshiego datowana jest na 1525 rok. Oprawa wraz z elementami opatrzonymi napisami pochodzi z innej epoki. Fotografia dzięki uprzejmości The Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Muzeum może opublikować to jako serię kolejnych zdjęć. Dla czytelnika przeglądającego miniaturki, wrażenie ruchu między kolejnymi klatkami może być podobne w obu przypadkach. Jednak przesunięcie od jednego ostrza do drugiego zachowuje pytanie, które autor porusza. Przejście od ostrza do pochwy zmienia tę kwestię. Dobrze napisany opis może w kilku słowach zidentyfikować tę zmianę. Każde zdjęcie powinno zawierać numer katalogowy, prezentowany element oraz, jeśli tego wymaga analiza, informację o twórcy lub miejscu, gdzie znajduje się inskrypcja. Czytelnik nie powinien być zmuszony do wyciągania żadnych wniosków na podstawie jedynie pozycji miniaturki w szeregu.

To rozróżnienie może odzyskać późniejszych artystów z cienia wcześniejszej nazwy. Wpis katalogowy zaczynający się od słynnego kowala jest łatwo cytowany, jakby wszystko, co następuje zostało wykonane w tym samym momencie. Jeśli napis z XIX wieku jest na przymiarce, może to być najbardziej bezpośredni dostępny dowód dla osoby odpowiedzialnej za funkcję, która łapie oko współczesnego gościa. Podpis określający najpierw ostrze służy instytucjonalnej konwencji. Sam obiekt daje historykowi dobre powody, aby zacząć gdzieś indziej podczas drugiej wizyty.

Czytanie pieczęci, która spogląda wstecz

W studium o Gassanie Sadakazu opublikowanym w „Metropolitan Museum Journal” pary fotografii pełnią jeszcze inną funkcję. Pierwsza grupa ilustracji przedstawia zabytek z kolekcji Friedsama, nr inw. 32.100.470, wraz ze zbliżeniami strony sygnowanej i strony z datą. Wśród omówionych znaków znalazła się pieczęć w kształcie sowy zawierająca znak sada. Na odwrocie podano datę w trzecim roku ery Meiji, czyli w 1870 roku, wyrażoną także według kalendarzowego cyklu zwierząt. Czytelnik napotyka więc zwierzę jako obrys pieczęci, a także nazwę zwierzęcia jako element daty. Te szczegóły należą do odmiennych systemów znaczeń.

Co może sowica w katalogu, czego nie może zrobić wpisana nazwa? Na fotografii, jej zarys odróżnia ją od uporządkowanych rzędów liter wokół niej. W transkrypcji, nazwa zwierzęcia informuje czytelnika o czymś, co trudno wyrazić za pomocą drukowanego tekstu. W przypisie, jej obecność w więcej niż jednym dziele umożliwia porównania. Żadna z tych funkcji nie wymaga, aby sowica stała się uniwersalnym symbolem, za pomocą którego można przypisywać każde dzieło, które ma podobny zarys. Opublikowane opracowanie podaje numery rejestracyjne i ilustracji, aby poszczególne dowody pozostały powiązane z konkretnymi przypadkami.

Rok zwierząt również powtarza się w cyklu. W omawianym przykładzie towarzyszy mu rok ery, wspierając ścisłe chronologiczne czytanie. Kolejna praca rozważana w artykule podnosi inny problem, a autor waży możliwe lata zamiast traktować obecność znaku zwierząt jako kompletną datę. Porównanie to jest częścią wartości publikacji naukowej nad paskiem starannie transkrybowanych znaków. Mówi czytelnikom, gdzie wyrażenie kalendarza jest prawie samowystarczalne i gdzie argument historyka zależy od dowodów na życie zawodowe artysty.

Muzealna fotografia drugiej strony zakrzywionej głowni Naotane na jasnym tle
Przystąpienie Naotane w prezencie Ives i Walters z 1839 roku stanowi porównanie z wieloma widokami muzeum na wcześniejsze prace. Zdjęcie dzięki uprzejmości Metropolitan Museum of Art, Open Access.

Obie strony trzpienia w jednym zdaniu

Ilustrowana tutaj karta dziewiętnastowiecznego dzieła Naotane zawiera fotografie wykonane z kilku stron. Samo ich zestawienie uwidacznia prostą zasadę dotyczącą publikacji. Określenie „strona druga” opisuje miejsce ujęcia w serii zdjęć. Samo w sobie nie wskazuje, gdzie znajduje się konkretna inskrypcja ani co mówi. Aby się tego dowiedzieć, trzeba wrócić do karty zabytku lub specjalistycznego opracowania. Najlepsze strony muzealne pozwalają połączyć te dwa sposoby poznawania przedmiotu: oglądać zdjęcia w dowolnej kolejności, a zarazem odnaleźć świadectwo stanowiące podstawę konkretnego stwierdzenia w tekście.

Przydatny podpis do omawianego przykładu z Kioto mógłby w razie potrzeby zmieścić się w jednym zdaniu. Wskazywałby długi miecz i jego twórcę Tadatsunę, wymieniał wykonawcę dekoracji rzeźbiarskiej oraz informował, że zapis o pomyślnym dniu znajduje się na odwrocie, zachowując przy tym datę 1709. Przykład Masazane wymaga zdania nieco innego, bo podaje numer dnia miesiąca. Zabytek Kuniyoshiego wymaga zaś zupełnie innego sformułowania, które przyporządkuje imiona właściwym częściom. Uczymy się terminów właśnie po to, by dostrzegać, kiedy trzeba zmienić opis. Zaskakuje, jak wiele różnych historii może przetrwać na dwóch powierzchniach, które na fotografii mieszczą się w dłoni.

Jedna inskrypcja w trzech wydaniach

Inskrypcja może zyskać historię zarówno na papierze, jak i w metalu. Na końcu hasła dotyczącego Masazane, katalog nabytków Metropolitan Museum wymienia wcześniejsze publikacje, w tym odniesienia do odbitek. Zawiera również ilustrację przedniej części trzonu. Osoba, która śledzi te odniesienia, mogłaby zastanowić się, w jaki sposób te same znaki krążyły zanim muzeum opublikowało kolorowe zdjęcie w Internecie. Odbitka, wydrukowany fragment i zdjęcie dostępne online – wszystkie te elementy przekształcają trójwymiarową powierzchnię w obraz. Każdy z nich zachowuje inną relację między literami a przestrzenią wokół nich.

Zwróćmy uwagę na skalę. Zdjęcie zamieszczone na końcu obszernej noty katalogowej może być ledwie na tyle duże, by rozpoznać omawianą linię napisu. Na ekranie ten sam widok można powiększyć tak, że faktura metalu zajmie większą część obrazu. Z kolei na reprodukcji odbitki w książce szczególnego znaczenia nabierają marginesy i ogólny zarys, które pozwalają powiązać napis z jego podłożem. Rzetelne omówienie trudnego odczytu wskazuje, którą reprodukcję autor rzeczywiście widział. Podanie wyłącznie daty najnowszej publikacji może stworzyć wrażenie, że dawną interpretację sformułowano niezależnie na podstawie nowego zdjęcia.

Ta dbałość o szczegóły bibliograficzne przydaje się również w sali muzealnej. Patrząc z pewnej odległości na zabytek, zwiedzający może zrozumieć, dlaczego znaczna część wiedzy wykorzystanej przy organizacji wystawy siłą rzeczy pozostaje poza gablotą. Wystawa pokazuje całą głownię, by uwidocznić jej kształt. Przewodnik może zestawić dwie inskrypcje na jednej stronie, a publikacja specjalistyczna przywołać inne datowane obiekty lub wcześniejszą odbitkę. Informacja, której pozornie brakuje w jednym miejscu, gdzie indziej może być świetnie czytelna. Łączenie tych świadectw za pomocą numeru inwentarzowego i numeru ilustracji często przynosi lepsze rezultaty niż próba odtworzenia całego wywodu historycznego z tej jednej powierzchni, która akurat zwrócona jest ku widzowi.

Pytania o dokumentację inskrypcji

Co oznaczają terminy tachi-mei i katana-mei?

Rozróżniają konwencje dotyczące umieszczania podpisu po przeciwnych stronach ostrza, rozumiane w odniesieniu do historycznych strojów. Te określenia są przydatne podczas przeglądania katalogów lub porównywania zdjęć. Określona konwencja dostarcza informacji na temat orientacji; identyfikacja autora, rodzaj przedmiotu i tożsamość osoby, która go podpisała, wymagają odrębnych dowodów.

Na której stronie głowni Tadatsuny pokazanej w katalogu z Kioto widnieje data?

Przewodnik turystyczny określa datę na odwrocie, reprodukowaną po lewej stronie jej sparowanych fotografii. Przód pojawia się po prawej stronie i niesie oświadczenie uznania Tadatsuna z ostrza i jego rzeźbienia. Te kierunki odnoszą się do tego układu; w innej publikacji obrazy mogą zmieniać miejsca.

Jak Metropolitan Museum datuje głownię Masazane?

Muzeum interpretuje odwrócony napis jako dwunasty dzień ósmego miesiąca w roku Daiei szóstej, podając datę 1526. Na przedniej stronie widnieje informacja, że dzieło zostało wykonane przez Masazane. Podczas omawiania kalendarzy, należy zachować oryginalną formę określenia epoki lub przytoczyć interpretację podaną przez muzeum, zamiast podawać własną, nowoczesną datę bez podania źródła kalendarza.

Czy wszystkie części zespołu Kuniyoshiego podpisała ta sama osoba?

Metropolitan Museum odróżnia inskrypcję na głowni od tych, które wiąże z Toshimasą na okuciach oraz z Kajikawą na pochwie. Głownię datuje się na 1525 rok, a oprawę na XIX wiek. Podpis ograniczony do imienia Kuniyoshi może utrudniać zrozumienie tego, czego dotyczą pozostałe napisy.

Co wnosi wizerunek sowy do odczytania sygnatury Gassana Sadakazu?

Badania opublikowane w "Metropolitan Museum Journal" odnotowują pieczęć w kształcie sowy, na której jednym z prezentowanych obiektów widnieje znak "sada". Na drugiej stronie znajduje się data z okresu Meiji. Pieczęć, tekst i data stanowią odrębne formy dowodów i mogą być porównane, analizując dane przedstawione w tym opracowaniu.

Czy napis na nietypowej stronie dowodzi, że sygnatura jest fałszywa?

Praktyka historyczna była zróżnicowana. Japońskie społeczeństwo ochrony mieczy omawia różnice w tradycji Aoe, w tym udokumentowane przypadki, które odbiegają od częstego umieszczania. Orzeczenie o indywidualnym obiekcie należy do jego pełnego rekordu muzealnego i specjalistycznych badań. Sama orientacja nie może mieć takiego osądu.

Filmy muzealne

Metropolitan Museum of Art — Miecz japoński a japońska estetyka

Muzeum Brytyjskie — Jak miecz samurajski zmieniał się na przestrzeni tysiąca lat — Curator’s Corner, sezon 10, odcinek 11

Karty zbiorów i dalsza lektura

Powiązane artykuły