Gdy ten sam znak otrzymuje dwa odczyty: tō i katana w podpisach wystawowych

W Tokio znajdują się dwie krótkie głownie mające te same dwa znaki na trzpieniach (nakago). Obie należą do tradycji Awataguchi. Obie noszą słynne nazwy własne, znacznie dłuższe niż sama inskrypcja. Jeśli jednak otworzymy ich angielskie karty w japońskim serwisie e-Museum, jedna z nich wydaje się być krótkim mieczem (short sword), podczas gdy druga wydaje się nożem (knife). Czy z tym drugim obiektem stało się coś w trakcie translacji na język angielski? Nie zmienił on działu, nie zyskał innej sygnatury ani nie stracił części swojej długości. Zmiana zaszła na etykiecie. Gdy prześledzimy te obiekty w innej publikacji muzealnej, pojawia się trzeci angielski rzeczownik: sztylet (dagger).

Fonetycznie zagadka staje się jeszcze ciekawsza. Zwiedzający, który nauczył się rozpoznawać znak 刀 jako katana, bez trudu dostrzeże go w obu japońskich opisach. Jednak rodzimy użytkownik języka japońskiego odczyta kategorię 短刀 jako tantō. Z kolei w nazwie zupełnie innej klasy długiego miecza ten sam zwiedzający napotka dwa zapisane znaki 太刀 i usłyszy tachi. Zachodzi tu coś więcej niż tylko znane zjawisko, że jeden znak może mieć kilka odczytów. Muzeum musi opisać obiekt fizyczny, zidentyfikować konkretny japoński termin i zdecydować, jak wiele czytelnik powinien wiedzieć, zanim spojrzy na eksponat. Podpis może spełnić dwa z tych zadań, pozostawiając trzecie sąsiedniej etykiecie.

Słowo poprzedzające obiekt

Zacznijmy od drobnego, wiarygodnego dowodu, jakiego może dostarczyć słownik. Kanjipedia wydawana przez Japan Kanji Aptitude Testing Foundation podaje tō jako sino-japoński odczyt znaku 刀, zaś katana jako jego odczyt rdzennie japoński. Wpisy te odpowiadają na pytanie dotyczące zapisanego znaku. Nie dają one jednak podstaw do założenia, że dłuższe angielskie sformułowanie na ścianie jest dosłownym tłumaczeniem jednego wyizolowanego znaku. Nie przesądzają też odczytu każdego złożenia, w którym ten znak występuje. Sam słownik podaje słowa, których konwencjonalnej wymowy trzeba nauczyć się jako całych jednostek. Wśród nich znajduje się 太刀, tachi. Zasłonięcie pierwszego znaku i próba wymówienia tego, co zostało, prowadzi do zupełnie innego ćwiczenia.

Aby dostrzec tę różnicę, wyobraźmy sobie indeks katalogowy, który na jednej stronie wymienia każde wystąpienie tego znaku. Wyszukiwanie znaku 刀 odnalazłoby wpis dotyczący długiego miecza opisanego jako katana. Mogłoby również zwrócić 短刀, termin przypisany do sztyletu (tantō), lub 刀剣, zbiorcze słowo oznaczające broń białą (tōken). Badacz zliczający te wyniki jako pojedyncze katany liczyłby obiekty zróżnicowanych klas, a być może nawet nagłówek całej galerii. Znak jest pożytecznym punktem wejścia do indeksu właśnie dlatego, że jest tak powszechny. Stanowi jednak złe kryterium wyjścia. Listę wyników należy ponownie odczytać jako konkretne słowa w obrębie poszczególnych wpisów.

To rozróżnienie ma znaczenie także w drugą stronę. Angielski katalog może mieć uzasadniony powód, by użyć słowa sword na górze strony obejmującej tachi i katana, ponieważ ten nagłówek opisuje zawartość całej sali. Bezpośrednio pod nim dwie etykiety mogą używać tego samego angielskiego rzeczownika ogólnego dla dwóch różnych obiektów, zachowując w nawiasach odmienne terminy japońskie. Na liście obiektów z Sali 13 na okres od grudnia 2020 do lutego 2021 w Muzeum Narodowym w Tokio wśród pięciu wyróżnionych dzieł pojawiają się dwa tachi i dwie katany, obok jednego tantō. Zwiedzający, który zatrzyma się na pierwszym wystąpieniu angielskiego słowa long, dowie się znacznie mniej, niż w rzeczywistości przekazuje lista wystawowa.

Głownia Mikazuki Munechika z boku na czarnym tle
Mikazuki Munechika, F-20103. Japoński tytuł rozróżnia kategorię tachi, sygnaturę Sanjō oraz nazwę własną obiektu. Źródło: Muzeum Narodowe w Tokio, via ColBase. Warunki użytkowania ColBase (uznanie autorstwa).

Trzy rodzaje zapisu w jednym tytule

Mikazuki Munechika daje zwiedzającemu konkretny punkt odniesienia. W karcie serwisu e-Museum japoński tytuł rozpoczyna się od kategorii 太刀. Osobne sformułowanie wprowadza inskrypcję 三条. Nazwa własna, pod którą dzieło jest sławne, pojawia się dalej, a rozbudowany japoński nagłówek wspomina jeszcze o towarzyszącej pochwie (saya). Angielski nagłówek kondensuje tę sekwencję. Japoński odczyt tej kategorii to tachi. Twórcą w opisie muzealnym jest Munechika. Sygnatura na tej konkretnej głowni to Sanjō. Osoba, która przepisałaby słowa z angielskiego tytułu po kolei, tak jakby tworzyły pojedynczą inskrypcję, uzyska zapis, którego nigdzie nie ma na głowni.

Błąd ten można zweryfikować bez oceniania wyglądu stali. Wpis objaśniający podaje, że Munechika używał zarówno sygnatury Sanjō, jak i Munechika, oraz precyzuje, która występuje w tym przypadku. Łączy on również motyw półksiężyca z nazwy własnej z cechą wzoru hamon na głowni. Gdyby wszystkie słowa tytułu były fragmentami inskrypcji, żadne z tych wyjaśnień nie miałoby większego sensu. Muzeum zgromadziło dowody pisane jednego rodzaju oraz utrwaloną tradycję nazewniczą innego rodzaju. Obie te kwestie są istotne. Wizualne sąsiedztwo słów w nagłówku to oszczędność miejsca, która ulega rozproszeniu, gdy etykieta zostaje rozbudowana do formy ciągłego tekstu.

Angielski podpis brzmiący blade for a long sword (głownia długiego miecza) mówi nam również, w jaki sposób autor dzieli obiekt znajdujący się w gablocie. Miecz zmontowany do zaprezentowania na ekspozycji może tworzyć pojedynczą sylwetkę, zawierając zarazem elementy o odrębnych datach i dokumentacji. Naga głownia sfotografowana obok wyposażenia do przechowywania stwarza odwrotny problem. Czytelnik może w myślach dopowiedzieć cały zespół elementów, którego muzeum nie deklaruje w takiej formie. Pozornie skomplikowane sformułowanie otwierające w wytycznych przekładu Muzeum Narodowego w Tokio daje czytelnikowi rzeczownik określający konkretną skatalogowaną rzecz. Można wtedy zapytać, które towarzyszące komponenty karta katalogowa jawnie obejmuje, nie oczekując, że ogólny angielski rzeczownik sam rozstrzygnie tę kwestię.

Czego muzeum uczy swoich tłumaczy

Muzeum Narodowe w Tokio udostępniło niezwykle pomocny dokument dla czytelników, którzy nie zajmują się tłumaczeniem zawodowo. Ten podręcznik przekładu z języka japońskiego na angielski zestawia japońskie wyrażenia z ich odczytami i proponowanymi angielskimi odpowiednikami, zawierając przykłady zaczerpnięte z tytułów obiektów. Tabele pozwalają czytelnikowi zmieniać jedną zmienną naraz. Odnajdujemy wiersz dla 短刀, przechodzimy do odczytu, a następnie do angielskiej frazy opisującej blade for a dagger. Powracając do wierszy z pełnymi tytułami, można zauważyć, jak wiele więcej informacji musi uwzględnić tłumacz, gdy występuje nazwa własna obiektu. Krótki wiersz ze słownictwem jest jedynie punktem wyjścia do tego większego zadania.

Podręcznik rozróżnia także słowa określające oprawy (koshirae). Wpis dotyczący uchigatana w słowniku opraw daje czytelnikowi sposób na zrozumienie konkretnego zestawu. Osoba szukająca w sieci definicji uchigatana mogłaby oczekiwać, że wynik odniesie się automatycznie do każdego przypadku muzealnego. Kontekst tabeli i omawiany obiekt to powody do zachowania ostrożności. Słowo napotkane w spisie opraw pełni inną rolę niż to samo słowo we wstępnym zarysie historii typów głowni. Zanim odnotuje się rzekomą sprzeczność, należy zapisać nagłówek kolumny i typ obiektu, do którego nazwania wezwano tłumacza.

Poza podręcznikiem istnieje znaczący przykład równoległy. Inwentarz Sali 13 rozdziela status prawny (ranga zabytku), nazwę własną, twórcę, datę i informacje o nabyciu na osobne kolumny. Zamieszczone tam nazwy można szybko przejrzeć, ale numery inwentarzowe znajdują się w innym miejscu niż słowa, które zwiedzający wypowiedziałby na głos. Jeśli ten układ zostanie skopiowany do wiadomości e-mail, wyniku wyszukiwania lub niesformatowanej notatki, to rozgraniczenie może zaniknąć. Pozostanie wtedy ciąg rzeczowników, imion i numerów. Przywrócenie kolumn jest aktem interpretacji o weryfikowalnym wyniku. Datowanie powróci do kolumny dat, numer inwentarzowy obok właściwego dzieła, a angielski rzeczownik do zakresu tej konkretnej wystawy.

Krótka, szeroka głownia i trzpień (nakago) Atsushi Tōshirō na ciemnym tle
Atsushi Tōshirō, F-19547. Japońska karta opisuje głownię jako tantō. Źródło: Muzeum Narodowe w Tokio, via ColBase. Warunki użytkowania ColBase (uznanie autorstwa).

Dwa dzieła Yoshimitsu w tym samym świetle

Weźmy tokijski numer inwentarzowy F-19547. Muzeum odnotowuje długość głowni wynoszącą 27.6 centymetra, datuje dzieło na XIII wiek i identyfikuje inskrypcję jako Yoshimitsu. W japońskim tytule pierwszym słowem jest 短刀. Nazwa własna Atsushi Tōshirō zwraca uwagę na wyjątkową grubość głowni (atsushi), jak podaje muzeum. Tōshirō to miano wiązane z wytwórcą. Mimo swojego znajomego brzmienia w zapisie alfabetem łacińskim, członu tō w nazwie Tōshirō nie wolno wyrywać z nazwy własnej i używać jako dowodu na kategorię obiektu. Kategoria została podana już na początku japońskiego tytułu i należy do zupełnie innej części wpisu.

Porównajmy numer F-20104. Tutaj również instytucja wskazuje na Yoshimitsu i datuje głownię na XIII wiek. Odnotowuje długość 23.3 centymetra. Nazwa własna w nagłówku ma złożoną historię, a wpis wspomina o certyfikacie wyceny (origami) z 1648 roku. Angielskim rzeczownikiem w tym nagłówku jest knife. Jeśli przetłumaczymy ten rzeczownik z powrotem na język japoński przy użyciu zwykłych rozmówek, niemal natychmiast stracimy powiązanie z pierwszym obiektem. Lektura muzealnego omówienia obu dzieł ponownie wyjaśnia tę relację. Oba obiekty należą do muzealnego opracowania krótszych głowni Yoshimitsu. Numery inwentarzowe pozwalają odróżnić te dwa przykłady pomimo wspólnego twórcy i epoki.

Można by zreorganizować te fakty w angielskim notatniku bez utraty czegokolwiek istotnego. Należy dać każdemu dziełu osobną linię z numerem inwentarzowym w nagłówku. Dodać kategorię po japońsku, angielski tytuł instytucjonalny w cudzysłowie (jeśli jest cytowany), sygnaturę i osobną nazwę własną. Należy przypisać daty do poszczególnych świadectw. Średniowieczna atrybucja i siedemnastowieczny certyfikat trafią wtedy czytelnie do osobnych wierszy. Wartość zachowania konkretnego angielskiego rzeczownika użytego przez muzeum polega na tym, że inny czytelnik może odnaleźć ten sam wpis. Wartość dodania terminu japońskiego polega na tym, że porównanie przetrwa zmianę słownictwa redakcyjnego. Indeks zawierający wyłącznie angielskie synonimy spełnia jedno zadanie znakomicie, a drugie dość słabo.

Etykieta ścienna ma swoją datę

Powróćmy do opatrzonej datami listy z Sali 13. Wystawa zgromadziła obiekty z różnych okresów pod jednym nagłówkiem ekspozycyjnym. Użyto sformułowania long sword z dwoma japońskimi kategoriami w nawiasach oraz dagger dla krótkiej głowni autorstwa Yasuyoshiego. Daty wydrukowane nad listą nadają jej słowom określone osadzenie historyczne. Nie datują one rozwoju samego terminu tantō, lecz datują konkretną prezentację publiczną w konkretnej galerii. Badacz porównujący angielskie użycie muzealne na przestrzeni czasu mógłby zacytować tę niewielką wystawę obok podręcznika przekładu. Przedwczesne byłoby wyciąganie wniosku z samych tych dwóch źródeł, że każdy podpis w Japonii zmienił swoje sformułowanie w tym samym momencie.

Coś podobnego dzieje się z nazwami miejsc i osób. Te same źródła na różne sposoby pokazują długą samogłoskę: z makronem, z cyrkumfleksikiem lub poprzez zapisanie dodatkowych samogłosek. Czytelnik może szukać haseł Toshiro, Tōshirō oraz Toushirō i natrafić na blisko spokrewnione teksty. Żadna z tych wariacji ortograficznych nie stanowi sama w sobie drugiego imienia. Rozsądnie jest zachować pisownię źródła w pełnym przypisie, zachowując jednocześnie znormalizowaną formę wyszukiwania w indeksie. Jeśli rzekomo nowa atrybucja znika po ujednoliceniu pisowni z numerem inwentarzowym i japońskimi znakami, odkrycie dotyczyło metody wyszukiwania, a nie autorstwa.

Tachi rodu Uesugi z kolekcji w Tokio, profil
Tachi rodu Uesugi, F-147. Stały numer kolekcji pozwala utrzymać przetłumaczony podpis przy właściwej fotografii. Źródło: Muzeum Narodowe w Tokio, via ColBase. Warunki użytkowania ColBase (uznanie autorstwa).

Szczególnie dobrym ćwiczeniem jest zadanie sobie pytania, co ginie na fotografii pojedynczego, wyizolowanego podpisu. Jeśli wielka plansza przy wejściu wyjaśniła już, że wszystkie eksponaty są głowniami, to indywidualna etykieta mogła bezpiecznie skrócić nazwę kategorii. Czytelnik natrafiający na wykadrowaną etykietę lata później jest pozbawiony kontekstu tej planszy. I odwrotnie, baza danych online musi działać dla kogoś, kto trafia z wyszukiwarki do pojedynczego obiektu bez otaczającej go galerii. Jej pełniejsze angielskie sformułowania mogą być praktyczną odpowiedzią na tę odmienną sytuację czytelniczą. Możemy obserwować różne długości opisów; nie potrafimy jednak zrekonstruować intencji konkretnego redaktora bez dalszych dowodów z danej instytucji.

Podpis wystawowy przetłumaczony dwukrotnie

Przypuśćmy, że redaktor ilustracji chce zidentyfikować miecz Mikazuki Munechika pod małą fotografią. Najmniej wieloznaczny wstęp podaje instytucję oraz ustaloną nazwę własną obiektu. Drugie zdanie może odróżnić sygnaturę od nazwy własnej i zidentyfikować typ głowni. Jeśli redaktor omawia szczegółowo pochwę (saya), należy ponownie przeczytać dłuższą kartę, ponieważ podaje ona odrębną długość dla tego elementu. Niewiele się zyska, powielając cały wielojęzyczny tytuł pod fotografią, na której dany element nie występuje. Bardzo wiele zyskuje się natomiast, zamieszczając na tyle pełną identyfikację, aby czytelnicy mogli odnaleźć pełny wpis i dowiedzieć się, dlaczego jego zakres wykracza poza sam obraz.

Wyobraźmy sobie teraz tłumacza rozpoczynającego pracę od tego nowego podpisu, a nie od japońskiego katalogu. Droga powrotna jest nieoczekiwanie długa. Angielskie słowo sword nie pozwoli odtworzyć pominiętego rozróżnienia między 太刀 a 刀. Odniesienie do Munechiki nie odtworzy informacji o tym, która forma jego sygnatury tu występuje. Pojedynczy pomiar nie powie nam, czy pomiar pochwy był dostępny dla pierwszego redaktora. Każde pominięcie może być uzasadnione w miejscu, w którym go dokonano. Lekarstwem dla drugiego tłumacza jest dostęp do karty obiektu. Łańcuch coraz płynniejszych parafraz nie przywróci pola, którego pierwszy krótki podpis nie przekazał dalej.

W tym miejscu fotografie muzealne odpłacają się przy ponownym wglądzie. Zamieszczona tutaj fotografia tachi rodu Uesugi jest powiązana z tokijskim numerem inwentarzowym F-147. Tytuł instytucjonalny podaje kategorię oraz konkretną nazwę własną, a identyfikator instytucjonalny pozostaje przy ilustracji, gdy dodawany jest nowy podpis w innym języku. To samo dotyczy fotografii Iwakiri Nagatsuka Tōshirō. Layout drukarski, który zamieniłby ich podpisy, nadal zawierałby wiarygodne japońskie słownictwo i pięknie zapisane długie samogłoski. Błąd zostałby jednak natychmiast ujawniony po przypisaniu każdego obrazu z powrotem do jego karty nadrzędnej. Precyzyjne tłumaczenie zależy częściowo od tego czysto kancelaryjnego aktu dopasowania.

Krótka głownia sygnowana Yoshimitsu, numer inwentarzowy F-20104
Iwakiri Nagatsuka Tōshirō, F-20104. Porównaj jego angielską kartę z drugim przykładem dzieła Yoshimitsu. Źródło: Muzeum Narodowe w Tokio, via ColBase. Warunki użytkowania ColBase (uznanie autorstwa).

Ostatnie porównanie jest możliwe przy użyciu jedynie ołówka i wydrukowanych liczb. Pod numerem F-19547 wpiszmy długość odnotowaną przez e-Museum, a następnie zróbmy to samo dla F-20104. Różnica wynosi 4.3 centymetra. Jest to rzeczywista różnica między podanymi długościami, choć nie daje nam ona niezależnego powodu, by przypisać te dwa obiekty do różnych japońskich kategorii. Europejskie rozróżnienie językowe między dwoma nagłówkami internetowymi mogło zachęcać do wyciągnięcia takiego wniosku przed wykonaniem porównania. Spróbujmy powtórzyć to ćwiczenie z dwoma tachi z listy z Sali 13. Ich wspólny angielski nagłówek i wspólna japońska kategoria nadal pozostawiają je indywidualnymi dziełami wiązanymi z różnymi twórcami. W każdym kierunku materiał dowodowy jest ciekawszy niż ogólna reguła mówiąca o tym, który powszechny angielski rzeczownik powinien zawsze odpowiadać jakiej długości.

Niewielki katalog, który można zweryfikować

Czytelnicy chcą czasem uzyskać jeden angielski odpowiednik, który mogliby wprowadzić do wszystkich swoich notatek. Znacznie bardziej wartościowym eksperymentem jest stworzenie katalogu obejmującego tylko cztery zilustrowane obiekty. Wpiszmy to, co zostało wydrukowane, wskażmy, która publikacja dostarczyła angielski tekst, i pozostawmy wpis pusty, gdy dana publikacja nie podaje odpowiadającego pola. Użyjmy osobnego wiersza dla interpretacji, takiej jak opis znaczenia przydomka. Na koniec uzyskamy kilka możliwych angielskich rzeczowników, kilka głowni i znacznie mniejszą liczbę japońskich kategorii. Ta pozorna nieścisłość odnotowuje faktyczne wybory dokonane w źródłach. Wygładzenie wszystkiego do jednego słowa przesłoniłoby właśnie to, co czyniło to porównanie wartym podjęcia.

Eksperyment ten pozwala również uniknąć subtelniejszego błędu dotyczącego kompetencji eksperckich. Znajomość poprawnego japońskiego odczytu kategorii nie uprawnia czytelnika do identyfikacji twórcy nieprzypisanego obiektu. Znajomość sposobu, w jaki słynny mistrz sygnował jedno dzieło, nie mówi nam, jak kurator powinien przetłumaczyć kategorię innego. Słownik, lista wystawowa i karta kolekcji udostępniają materiał dowodowy w różnej skali. Przyjemnym aspektem dwóch wpisów dotyczących Yoshimitsu jest to, że możemy przebyć dystans między tymi skalami, mając na stronie konkretne obiekty. Do czasu, gdy powrócimy do słowa knife, zagadka stanie się udokumentowanym rozdziałem w historii patrzenia poprzez języki.

Pytania z dwujęzycznej galerii

Jak odczytywać znak 刀 na japońskiej etykiecie wystawowej?

Słownik Kanjipedia podaje katana i tō jako odczyty tego znaku. Kluczowe znaczenie ma otaczające go słowo. Kategoria obiektu 刀 może być odczytywana jako katana, podczas gdy 短刀 to tantō i jest często oddawana jako sztylet (dagger). Z kolei 太刀 to utrwalone słowo tachi.

Dlaczego muzeum w Tokio precyzuje czasem określenie blade for a long sword?

To sformułowanie precyzuje, co opisuje dany wpis katalogowy. Głownia, pochwa (saya) i komplet oprawy (koshirae) mogą mieć osobne dokumentacje i datowania. Podręcznik przekładu przewiduje miejsce zarówno na angielski opis obiektu, jak i na japońską kategorię.

Czy Munechika umieścił imię Mikazuki w sygnaturze na zilustrowanej głowni?

Wpis w e-Museum odnotowuje sygnaturę Sanjō. Przypisuje on głownię Munechice i łączy jej nazwę własną Mikazuki z wzorem hamon przypominającym półksiężyc. Są to odrębne elementy wpisu katalogowego.

Które dwie karty obiektów Yoshimitsu używają różnych angielskich słów kategorii?

Zilustrowaną parą są obiekty z Muzeum Narodowego w Tokio o numerach inwentarzowych F-19547 i F-20104. Nagłówki w e-Museum używają odpowiednio sformułowań short sword oraz knife. Oba identyfikują twórcę jako Yoshimitsu i oba datują dzieło na XIII wiek.

Jaka jest różnica w odnotowanych długościach tych dwóch głowni?

Muzeum podaje 27.6 centymetra dla F-19547 oraz 23.3 centymetra dla F-20104, co daje różnicę 4.3 centymetra. Liczby te wskazują wymierną różnicę w ramach zestawienia. Nie ustanawiają one dwóch odrębnych japońskich kategorii.

Który identyfikator powinien zachować przetłumaczony podpis pod ilustracją?

Należy podać instytucję przechowującą i jej numer inwentarzowy, a następnie zacytować kartę użytą do przetłumaczenia tytułu. Szczegóły te pozwalają czytelnikowi odnaleźć właściwy obraz nawet wtedy, gdy tytuły, zapis długich samogłosek i angielskie słowa kategorii różnią się między sobą.

Filmy muzealne

The Met — Niedziela w The Met: Kaligrafia w sztuce Japonii

The Met — Miecz japoński i estetyka japońska

Karty kolekcji i literatura uzupełniająca

Powiązane artykuły