Młody mężczyzna jedzie konno przez most na wąskiej japońskiej rycinie. Jego strój jest elegancki, a rysy twarzy delikatne. Spójrz na dwa miecze, a stanie się czytelny jako młodzieniec z rodziny samurajskiej. Spójrz na jego szaty i twarz, a pojawia się kolejna identyfikacja, modny męski młodzieniec znany jako wakashu. Metropolitan Museum oferuje obie interpretacje tego obrazu, przypisywanego Isodzie Koryūsaiowi i datowanego na około 1770 rok. Nie podaje ono ani imienia osobistego jeźdźca, ani imienia pana, na którego służbę wstąpił. Obraz może powiedzieć coś bardzo konkretnego o tożsamości społecznej, nie mówiąc nam, kto do niego pozował, ani czy w ogóle ktoś to robił.
Takie rozróżnienie stanowi punkt wyjścia do interpretacji przedstawienia daishō na portrecie z okresu Edo. Dwa miecze mogą pomóc odbiorcy zidentyfikować osobę należącą do stanu wojowników. Mogą również pomóc publiczności teatralnej w rozpoznaniu roli odgrywanej przez aktora. Malarz przedstawiający konkretnego pana może precyzyjnie określić dwa różne rodzaje mieczy, obok innych przedmiotów ściśle związanych z tą osobą. Artysta przedstawiający procesję może wyrazić rangę wszystkich uczestników, umieszczając ich na całym moście, bez konieczności wyraźnego zaznaczania poszczególnych mieczy. Kluczowe pytanie historyczne dotyczy tego, jak dużą wagę inne dostępne dowody pozwalają przypisać parze mieczy przedstawionej na obrazie.

Młodzieniec bez imienia
Katalog Metropolitan Museum of Art to dobre miejsce, aby zacząć, ponieważ tytuł muzeum nie próbuje zidentyfikować go jako konkretną osobę. Opisuje raczej jego status społeczny, przedstawiając go na koniu i na moście. Dodatkowe informacje, że jest to "wakashu", dostarczają wiedzy, której same miecze nie mogłyby dać. Smukły format, z postacią i zwierzęciem umieszczonymi w pionowym pasie, pozwala odbiorcy szybko dostrzec jego sylwetkę, a następnie powrócić do szczegółów stroju. Elegancja młodego mężczyzny jest równie ważna dla całości obrazu, jak jego pochodzenie rodzinne. Jeśli reprodukcja zostanie ograniczona do fragmentu talii, zarówno jego postawa, jak i to drugie, głębsze odczytanie mogą zniknąć.
Muzeum dokumentuje również historię sporów dotyczących tego obrazu. Wcześniejsi autorzy sugerowali, że obraz zawiera zabawne odniesienie do japońskiej sztuki teatralnej Noh, konkretnie do dramatu „Shakkyō, Kamienny Most”. Katalog zbiorów podchodzi do tego rozpoznania z pewną ostrożnością. Ten przypadek stanowi pouczenie dotyczące rodzajów dowodów, które historyk sztuki może dostrzec w pojedynczym dziele. Para mieczy w miarę dobrze potwierdza szerokie odniesienie do sfery społecznej. Konkretne odniesienia literackie lub teatralne wymagają bardziej precyzyjnego dopasowania. Most lub zwierzę przedstawione na obrazie mogą zachęcać do porównań, ale porównanie i identyfikacja to odrębne etapy w historii interpretacji.
Nawet nazwa artysty pojawia się wraz z zastrzeżeniem. Grafika nie posiada podpisu i tradycyjnie przypisywana jest Koryūsaiowi. Katalog omawia jego wczesne powiązania ze stylem Suzuki Harunobu, który przedstawiał młode osoby. W związku z tym, wokół tego pozornie prostego obrazu krążą trzy odrębne pytania. Kto go zaprojektował? Jaką pozycję zajmuje młody mężczyzna w społeczeństwie przedstawionym na grafice? Czy artysta odwoływał się do jakiegoś, ewentualnie, źródła literackiego? Czytelnik może być bardziej pewny odpowiedzi na jedno pytanie niż na inne, nie odrzucając przy tym pozostałych. Zachowanie słowa „przypisywany” jest równie ważne jak zachowanie mieczy.
Z czym możnowładca chciał zostać sportretowany?
Wystawa „Art of the Samurai” w Metropolitan Museum zgromadziła portrety oraz zachowane stroje z wielu kolekcji. Jej opis przedstawia historię Hondy Tadakatsu poprzez siedemnastowieczny zwój wiszący, ukazujący dowódcę u schyłku życia. Model można zidentyfikować z nazwiska w dokumentacji wystawy. Z jego charakterystycznego hełmu wyrastają jelenie rogi. Opis zwraca uwagę na zbroję z ciemnymi sznurowaniami, różaniec, buławę oraz składany stołek, na którym siedzi postać. Określa on dwa miecze jako tachi i wakizashi. Czytelnik, który zastosowałby stały wzór do tej pary i zastąpił pierwszy termin słowem katana, wymazałby szczegół, który kurator zadbał o zachowanie.
Oto para, odgrywająca rolę pomocniczą w znacznie bardziej szczegółowo udokumentowanym portrecie. Stół umiejscawia postać. Różaniec wprowadza element religijności w widocznym zapisie kariery wojskowej. Kij sygnalizuje odpowiedzialność za innych. Zidentyfikowany hełm umożliwia porównanie z rzeczywistym obiektem prezentowanym na wystawie. Usunięcie mieczy w wyobrażonym ujęciu osłabiłoby ten opis, ale pozostawiłoby istotne dowody dotyczące charakteru i publicznej tożsamości osoby przedstawionej. Usunięcie podpisu również pozbawiałoby widza dużej części pewności, z jaką można byłoby odzyskać jej dokładne imię.
Rozróżnienie między oglądaniem portretu a identyfikacją konkretnego obiektu przedstawionego na portrecie jest istotne. Kurator może umieścić obok siebie namalowany hełm i istniejący egzemplarz o dobrze udokumentowanej historii. Takie porównanie nie oznacza automatycznie, że którykolwiek z przedstawionych na portrecie mieczy jest związany z danym obiektem w kolekcji muzeum. Aby potwierdzić takie przypuszczenie, należałoby przedstawić dokumenty, zidentyfikować wyraźnie pasujący szczegół lub udowodnić ciągłość historii, która łączy dany obiekt z osobą, której portret przedstawia. Strona poświęcona wystawie oferuje historyczną interpretację tej pary; nie daje natomiast zwiedzającym prawa do przypisywania jakiegokolwiek przedmiotu, który przypomina nawet drobny detal obrazu, słynnemu pochodzeniu.
Drugi dowódca i nieco inny sztandar
Sakakibara Yasumasa, kolejna ważna postać we wczesnej historii rodu Tokugawa, pojawia się na siedemnastowiecznym portrecie reprodukowanym na tej samej wystawie. Met opisuje miecz typu tachi i stosunkowo długi krótki miecz, koshigatana. Ponownie pojawia się buława dowódcy. Za portretowanym znajduje się osobista flaga. Jej wzory obejmują słońce i zapisany znak, a relacja z wystawy wskazuje na niewielką różnicę w kolorze między namalowaną flagą a przykładem na wystawie. Zarówno obraz, jak i zbroja były zachowane przez ród Sakakibara. Jest to wyjątkowo dobry materiał porównawczy właśnie dlatego, że opublikowany opis zachowuje różnicę, jak i podobieństwo.
Wyobraźmy sobie próbę odróżnienia tych dwóch dowódców, posługując się jedynie listą kontrolną. Oba portrety mogłyby otrzymać oceny za pancerz, dwa miecze i pałkę dowódczą. Lista kontrolna byłaby technicznie poprawna, ale stanowiłaby bardzo słaby sposób na odróżnienie tych dwóch mężczyzn. Kształty dodatków, proporzec, hełm, nazwiska w dokumentach oraz historie rodzinne niosą ze sobą o wiele większą indywidualną wagę. Fakt, że oba portrety posiadają pewne wspólne symbole statusu, jest właśnie tym, co czyni to porównanie tak pouczające. Para mieczy należy do wspólnego języka reprezentacji. Tożsamość portretowanego człowieka wyłania się z unikalnej kompozycji, którą malarz tworzy.
Inne rodzaje dowodów pochodzą z nieco wcześniejszego portretu upamiętniającego Asai Nagamasę. Jest to porównanie z okresu Momoyama, datowane na rok 1589, czyli przed dziełami z okresu Edo, które stanowią sedno niniejszej pracy. W Metropolitan Museum of Art inskrypcja na portrecie jest odczytywana jako wskazująca na rocznicę, z okazji której powstało. Nagamasa siedzi na macie, trzymając wachlarz i nosząc formalny kapelusz. Towarzyszący portret przedstawia Oichi no Kata. Nazwy, okazja i towarzyszące dzieło stanowią historyczne tło dla interpretacji stroju. Zdjęcie samego ciała mogłoby być dobrym ilustratorem odzieży, ale wciąż stanowiłoby niewystarczający dowód na to, że dzieło powstało jako portret upamiętniający.
Nazwisko aktora i rola wojownika
Do 1786 roku, wydruki mogły przedstawiać Onoe Matsusuke w stroju samuraja, zapraszając publiczność do rozpoznania aktora. Obraz Shunsena znajdujący się w kolekcji Metropolitan Museum of Art, w swoim współczesnym tytule, identyfikuje aktora. Tożsamość aktora i tożsamość fikcyjnego wojownika należą do różnych kategorii dowodów. Strój można przedstawić z dużą dbałością o szczegóły, a mimo to pozostawać teatralny. W rzeczywistości, rozpoznawalny strój był jednym z elementów, które pozwalały scenografii tak ekonomicznie przekazywać informacje. Pozwalał to projektantom poświęcić przestrzeń na gesty i cechy, które sprawiały, że interpretacja roli przez aktora była tak zapadająca w pamięć.

Słowo portret może być tutaj mylące, jeśli wyobrazimy sobie, że zawsze obiecuje ono jednostkę ukazaną w ubraniu, które nosiła w codziennym życiu. Rycina z aktorem oferuje konkretną osobę, publiczny występ i rolę, które należy rozpoznawać łącznie. Informacje o twórcy, numer i data obiektu dostarczają środków do zbadania jego miejsca w grafice. Nazwisko aktora pozwala na inne zbadanie karier teatralnych. Miecz należy w pierwszej kolejności do wizerunku odgrywanej postaci. Te podziały pozwalają na włączenie tej samej arkusza do historii ubioru, teatru i sławy, nie wymagając, aby wszystkie trzy historie były zgodne co do pozycji społecznej postaci.
Dwa drzeworyty autorstwa Sharaku stanowią bardziej precyzyjny test. W 1794 roku artysta przedstawił Ōtani Onijiego III jako Edobeia, służącego samuraja w sztuce, której angielski tytuł często brzmi "Colored Reins of a Loving Wife". Napięte, wyciągnięte palce i wyraziście oddana twarz to jedne z cech, które muzeum szczególnie podkreśla. Postać aktora dominuje na arkuszu. Obraz jest portretem słynnego wykonawcy oraz przedstawieniem zachowania służącego. Wiedza, że w sztuce pojawiają się postacie samurajów, niewiele by mówiła czytelnikowi o roli, jaką odgrywa ten konkretny mężczyzna.

W kolejnym wydaniu tej sztuki, Ichikawa Ebizō IV występuje jako Takemura Sadanojō. Muzeum identyfikuje tę postać jako samuraja stojącego w obliczu dylematu moralnego. Te tytuły pozwalają nam porównać dwie fikcyjne pozycje w obrębie jednej sztuki, ukazane poprzez dwóch aktorów z tego samego świata teatralnego. Skupiając się jedynie na elementach oznaczających rangę, wiele z argumentacji Sharaku znika. Służba i samuraj różnią się swoimi sytuacjami dramatycznymi i wyrazami, a także strojami. W tych portretach można dostrzec wewnętrzną walkę odzwierciedloną na twarzy, natomiast etykiety podają imiona potrzebne do połączenia poszczególnych ilustracji.
Zacięty widok przynosi kolejną lekcję: pełnoprawny obraz może ułatwić zbadanie talii oraz wszelkich mieczy, podczas gdy duża głowa lub bust mogą wykluczyć większość tego obszaru; w takiej kompozycji brak akcesorium dostarcza jedynie bardzo słabych dowodów na status postaci, dlatego że artysta wybrał skalę, która nadaje większą wagę dłoni lub spojrzeniu; ktoś liczący przedstawione miecze w grupie aktorskich portretów powinien zatem również odnotować, które części ciała są widoczne, gdyż liczenie bez tej podstawowej kwalifikacji może zamienić wybory dotyczące kompozycji w pozornie znaczące różnice społeczne.
Orszak pana, którego twarzy nie widać
Obraz Hiroshige przedstawiający poranną panoramę Nihonbashi, powstały około lat 1833–34, prezentuje zupełnie inną skalę. W pierwszym planie widać liczne postacie przechodzące przez most lub poruszające się przez bramę. Muzeum identyfikuje tam procesję daimyō wyrusającą z Edo oraz rybaków transportujących świeżą rybę w kierunku miasta. Obie grupy korzystają z tej samej przestrzeni publicznej, a wszystko to odbywa się wczesnym rankiem. Obserwator może rozpoznać ich różne zawody i formy organizacji, nie czytając żadnych inskrypcji ani identyfikując konkretnych osób. Status społeczny jest widoczny w ułożeniu i rozmieszczeniu tych ludzi.

To jest szczególnie owocne porównanie z młodzieżą widoczną na drugim moście. Grafika Koryūsai skupia uwagę na jednej postaci i daje odbiorcy czas na rozważenie społecznych i estetycznych implikacji jej ubioru. Hiroshige natomiast układa kompozycję w poziomie, w której ważny jest most, brama, grupy osób oraz kierunek ruchu. Na jednym z obrazów, para mieczy pomaga zidentyfikować młodą osobę. Natomiast na drugim, uporządkowany ruch grupy pomaga zidentyfikować jakąś instytucję społeczną. Prezentacja obu dzieł, ograniczona do identycznych szczegółów dotyczących talii, stworzyłaby wspólne pytanie, na które tylko jeden z artystów był szczególnie zainteresowany odpowiedzią.
Sprzedawcy ryb zasługują na to, aby pozostać w interpretacji. Usunięcie ich zmieniłoby procesję w zamknięte przedstawienie hierarchii. Ich obecność nadaje porankowi bogate, zróżnicowane życie społeczne. Ten sam most może być początkiem oficjalnej podróży, a jednocześnie drogą do miejskiego rynku. Porównanie zestawów i ciężarów, które niosą różne postacie, mówi nam przynajmniej tyle o tym, jak obraz przekazuje informacje, co szczegółowe poszukiwanie szczegółów. Hiroshige dostarcza widzowi wystarczająco dużo informacji, aby jednocześnie śledzić różne rodzaje pracy. Ich współistnienie jest częścią całości kompozycji.
Podpis, który zostawia miejsce dla drugiego spojrzenia
Wystawa w Metropolitan Museum of Art pt. *Samurai Splendor* wyjaśnia wyjątkową pozycję zdobień mieczy w publicznym wizerunku panującej kasty w ramach regulacji epoki Tokugawa. Stanowi to istotny kontekst dla zrozumienia, dlaczego projektant drzeworytów mógł oczekiwać, że niewielkie akcesorium przekaże tak wiele treści. Regulacje nakładały ograniczenia na publiczne prezentowanie dóbr, lecz artyści i mecenasi mogli wykazywać się znacznym wyczuciem estetycznym w ramach dopuszczalnych dziedzin. Niemniej jednak wystawa poświęcona rzeczywistym zdobieniom oraz wystawa portretów opierają się na odmiennych dowodach. Pierwsza może dokumentować kruszce, artystów i patronów; druga może dokumentować sposób, w jaki para mieczy (daishō) prezentuje się w scenie publicznej lub wyobrażonej.
Silny podpis pod portretem młodzieńca wynika z tej sekcji w sposób naturalny; może on stwierdzać, że para obrazów stanowi dowód przynależności do rodziny samurajów, opisywać modny charakter stroju oraz zachować przypis do nazwiska artysty, a także wspomnieć o proponowanym nawiązaniu do teatru Noh, nie sprowadzając go do streszczenia fabuły. Inny podpis dla Hondy Tadakatsu umieściłby jego imię na wstępie, zidentyfikowałby konkretne typy elementów i powiązałby je z różańcem i pałką, podczas gdy podpis dla Shunsena umieszczałby wykonawcę i odgrywaną rolę po obu stronach słowa „jako", które w sposób bardziej precyzyjny niż kilka zdań o stopniach w ogólnym ujęciu może wyrazić historyczny rozróżnienie.
Odwiedzający mogą zakończyć porównanie, przedstawiając cztery ilustracje z tej strony. Dla jeźdźca wywodzi się rodzinne pochodzenie. Rolę określa się dla aktora stojącego. Inny aktor przedstawia sługę w ściśle oprawionym portrecie, gdzie ekspresja wykonuje większość pracy. Na skrzyżowaniu z Nihonbashi zidentyfikowano procesję. Razem odpowiadają na pytanie wstępne z odpowiednią precyzją. Para mieczy może być dobrym dowodem na tożsamość, którą artysta Edo chciał rozpoznać. Pozostała praca należy do samego portretu, do ludzi, którzy ją zachowali i do słów, które wciąż wskazują na to, na kogo patrzyliśmy.
Portret namalowany po śmierci modela
Powrót do portretu Asai Nagamasy pozwala dostrzec kolejną istotną cechę. Obraz stworzony z okazji rocznicy pełni inną funkcję niż reprodukcja przedstawiająca artystę w konkretnej roli. Jego odbiorcy mogą znać historię tej osoby dzięki przekazowi rodzinnemu i tradycyjnym obrzędom. Towarzyszący obrazowi napis może podać datę związaną z pamięcią, natomiast sama wizualna reprezentacja przedstawia go w stroju, który pozwala go rozpoznać niezależnie od pokoleń. W przypadku Nagamasy, udokumentowana data powstania portretu nastąpiła po jego śmierci. Traktowanie każdego obrazu jako dowodu na to, jak był ubrany podczas konkretnej sesji w dniu powstania obrazu, byłoby najprostszym błędem w odniesieniu do okazji, z jakiej powstało dzieło.
Obraz towarzyszący Oichi no Kata dostarcza dodatkowej skali porównawczej. Wystawa identyfikuje ją jako żonę Nagamasy i opisuje zwoj, który trzyma; wspólne ujęcie w kontekście upamiętnienia należy do interpretacji obu dzieł. Obserwator, który przyciąłby dłonie, straciłby wachlarz, który pomaga zdefiniować wygląd męża, oraz zwój, który służy do odróżnienia żony; żaden z tych szczegółów nie mógłby samodzielnie przenosić pełnego ciężaru tożsamości rodzinnej. Zyskują one znaczną część swojego znaczenia, gdy są to podpisy i dzieła towarzyszące, które przywracają relacje, które może ukryć przycięta reprodukcja.
To ma znaczenie, nawet w odniesieniu do pozornie wąskiego zagadnienia dotyczącego pary mieczy, ponieważ ta sama publikacja może umieszczać pomnik rodzinny, portret dowódcy oraz reprodukcję popularnych grafik w odległości zaledwie kilku stron od siebie. Widok tych elementów w jednej książce może skłonić współczesnego odbiorcy do pomyślenia o jednolitym przekazie wizualnym. Ich odbiorcy mieli jednak bardzo różne powody, by się na nie patrzeć. Jedni mogli dostrzec w stroju symbol odpowiedni dla upamiętnienia, inni w pałce znak dowództwa, a jeszcze inni – znaną twarz aktorską ukrytą pod kostiumem. Historyk, który rozróżnia te okazje, daje każdemu dodatkowemu elementowi, w tym malowanemu daishō, lepszą szansę na przekazanie właściwej historii.
Pytania o rangę i sposób jej przedstawiania
Kim jest jeździec na moście na rycinie Koryūsaia?
Metropolitan Museum identyfikuje elegancko ubranego młodzieńca z rodziny samurajskiej, częściowo na podstawie jego pary mieczy. Tytuł dzieła nie wymienia imienia i nazwiska osoby portretowanej. Dzieło jest niepodpisane i przypisywane Isodzie Koryūsaiowi; data to około 1770 roku. Dyskusja na temat modnego młodzieńca dodaje kolejny aspekt do tego tematu.
Czy daishō pozwala ustalić konkretną rangę lub urząd?
Para daisho może w sztuce okresu Edo oznaczać przynależność do stanu wojowników, zwłaszcza jeśli kostium i sceneria wspierają taką interpretację. Identyfikacja konkretnego pana lub urzędu wymaga dodatkowych dowodów, takich jak tytuł, udokumentowana postać, inskrypcja lub ściśle powiązany przedmiot. Rola dramatyczna stawia z kolei zupełnie inne pytania.
Jakie dwa miecze widnieją na portrecie Hondy Tadakatsu?
W sprawozdaniu z wystawy z 2009 roku te przedmioty zostały zidentyfikowane jako tachi i wakizashi. Ponadto wymieniono różaniec, pałkę komendera oraz charakterystyczny pancerz. Portret przedstawia konkretną osobę. Zachowanie terminologii użytej przez kuratora pozwala na dokładniejsze opisanie tego konkretnego obrazu, niż automatyczne nazywanie każdego dłuższego elementu pary „katana”.
Czy Onoe Matsusuke był samurajem, skoro został tak przedstawiony?
Portret z 1786 roku identyfikuje aktora w danej roli: jego kostium komunikuje publiczności charakter postaci, podczas gdy imię aktora wskazuje konkretnego wykonawcę; dzięki temu pojedynczy portret może zachować obie tożsamości, a przedstawione na nim szable nie dostarczają żadnych niezależnych dowodów na rzeczywisty społeczny status aktora.
Czy obaj aktorzy przedstawieni przez Sharaku grają ten sam typ postaci?
W wydaniach sztuki z 1794 roku, Ōtani Oniji III gra sługę Edobeia, a Ichikawa Ebizō IV – samuraja Takemura Sadanojō. Tytuły i opisy w muzeum wskazują, jakie role odgrywają aktorzy. Spoglądając na ich stroje, mimikę i gesty razem, można dostrzec różne elementy dramatycznej historii.
Co może ujawnić procesja, gdy indywidualne twarze są zbyt małe, by je zidentyfikować?
Widok Nihonbashi autorstwa Hiroshige ukazuje zorganizowany pochód daimyō, kontrastujący z ruchem sprzedawców ryb poruszających się w tej samej przestrzeni. Most, brama, obciążenia oraz rozmieszczenie postaci nadają całości sceny wymiar społeczny. Obraz nie dostarcza wystarczających podstaw do przypisania konkretnych imion ani dokładnych rang poszczególnym osobom.
Filmy muzealne
JASA (Japanese Art Society of America) — Aktorzy i kurtyzany w ukiyo-e: japońskie drzeworyty z kolekcji Lee E. Dirksa
Ashmolean Museum — Grafiki szablonowe Takahashiego Hiromitsu inspirowane teatrem kabuki
Karty zbiorów i dalsza lektura
- Metropolitan Museum of Art — Sztuka samurajów: fotografie z wystawy i użyczający dzieł
- „Samurai Splendor” – strój i przynależność stanowa
- Młody samuraj na koniu
- Onoe Matsusuke w roli samuraja
- Sharaku, Ōtani Oniji III
- Sharaku, Ichikawa Ebizō IV
- Hiroshige, poranek przy moście Nihonbashi
- Kolejne pokolenia rodu Gotō: daishō Tokugawów jako archiwum
