Date Masamune i Shokudaikiri Mitsutada: szkoła Osafune w Bizen, ślady pożaru z 1923 roku i dokumenty Muzeum Tokugawa

Czarny nóż na lotnisku Haneda.

Na fotografii z Muzeum Odkryć w Haneda w 2015 roku, Shokudaikiri Mitsutada prezentuje się inaczej niż tradycyjne, wyrafinowane miecze japońskie. Powierzchnia jest ciemna, a sylwetka przykuwa uwagę przed pojawieniem się jakiegokolwiek wzoru. Zdjęcie dokumentuje publiczną prezentację przedmiotu, który wielu ludzi uważało za zgubiony. Jednak Muzeum Tokugawa, które dba o kolekcję rodziny Mito, dokonało bardziej interesującego podziału. Ich pracownicy byli świadomi uszkodzonego miecza przed nagłym zainteresowaniem, jakie ono wzbudziło w tamtym roku. Główną zmianą było to, że wiedzieli, iż miecz przetrwał, oraz co ludzie oczekiwali, widząc prezentację słynnego nazwiska w muzeum.

W 1923 roku, po Wielkim Pożarze w Kantō, pożar uszkodził kolekcję mieczy należącą do rodu Mito Tokugawa. Muzeum podaje liczbę 168. Członkowie rodziny zachowali pozostałości. Późniejsza generacja badaczy i rzemieślników wykorzystała dwa uszkodzone egzemplarze jako punkt wyjściowy dla projektu, obejmującego nowe, uzupełniające elementy. Historyczny miecz, katalog sporządzony przed pożarem, zdjęcie w Haneda oraz współczesna rekonstrukcja, każdy z nich oddaje inny aspekt Shokudaikiri. Aby zrozumieć, jak Date Masamune i kowal z Osafune wchodzą w tę historię, warto uwzględnić wszystkie cztery świadki.

Uszkodzony w pożarze Shokudaikiri Mitsutada w Discovery Museum w Hanedzie, 2015
Uszkodzony w pożarze Shokudaikiri Mitsutada w Discovery Museum w Hanedzie, 2015. Himeno Masuta, za pośrednictwem Wikimedia Commons. Licencja.

Trzy imiona i trzy okresy

Mitsutada to nazwisko związane z jednym z wczesnych mistrzów kowalstwa w Osafune, w prefekturze Bizen, obecnie w prefekturze Okayama. Masamune w tytule tego artykułu to imię panującego w Sendai, Date Masamune. Żył wieki po kowalu. Istniał również kowal o imieniu Masamune w Sagami, trzecia postać, której tradycyjne nazwanie tej konkretnej broni nie wskazuje na jej twórcę. To potencjalne zamieszanie warto wyjaśnić przed otwarciem katalogu. Wyszukiwanie pod nazwą broni i nazwą znaną osobą może prowadzić do idealnie dobranych informacji, dotyczących zupełnie błędnego wieku i regionu.

Shokudaikiri to przydomek, który zawiera słowo odnoszące się do stojaka na świece. Tradycyjna historia wiąże ten tytuł z imieniem Date Masamune. Utrwalił się w tradycji zbierania mieczy w regionie Mito, gdzie miecz mógł przenosić pamięć poprzedniego właściciela, nawet długo po tym, jak trafił do innej rodziny. Użycie indywidualnego przydomka miało praktyczne zastosowanie. Dwa utwory przypisywane jednemu kowalu mogły krążyć niezależnie i nabyć zupełnie różne historie. Przydomek pozwalał osobie dyskutującej o konkretnym mieczu na jego rozpoznanie, nawet jeśli publiczność nie znała niczego o Osafune. Funkcjonalność nazwy nie przekształca jednak historii związanej z nią w współczesne zeznanie.

Katalog Mito oraz rodzinna tradycja mają różne relacje z czasem. Pracownicy muzeum, dyskutując o katalogu, wyjaśniają, że ten przekazuje informacje łączące imię Date Masamune z zainteresowaniami Tokugawa Mitsukuni. Mitsukuni był drugim przywódcą rodu Mito i jest mocno związany z jego historyczną erudycją. Kronika sporządzona później może powiedzieć nam wiele na temat tego, jak rodu pamiętano o wcześniejszych pokoleniach. Aby uzyskać dosłowne zapisy rozmowy, miejsce, w którym odbyła się, lub dokładny termin transferu, potrzebne byłyby inne rodzaje dowodów. Współczesny autor może zachować imiona i ciąg tradycji, nie wymyślając dialogów.

Portret Date Masamune
Portret Date Masamune. Kano Yasunobu, za pośrednictwem Wikimedia Commons.

Jaki wczesny utwór Osafune pozwala odwiedzinom zobaczyć?

Czytelnik, spotykając Mitsutada po raz pierwszy, może podjąć interesującą podróż do Narodowego Muzeum w Tokio. Instytucja publikuje miecz przypisywany Osafune Mitsutada, który zachowuje widoczną aktywność w stali. Katalog opisuje kombinację kształtów i form przypominających czosnek, porównywanych z kształtem żab, wraz z bardziej szczegółowymi detalami, które ożywiają powierzchnię utwardzonego ostrza. Jest to inny obiekt niż Shokudaikiri. Jest szczególnie cenny jako porównanie, ponieważ muzeum jest skłonne do wskazania zarówno przypisania, jak i cech, które pozwalają docenić dzieło. Oczy mają konkretne elementy, na które warto zwrócić uwagę.

Spróbuj śledzić opis Tokió, zaczynając od najogólniejszych elementów i przechodząc do najdrobniejszych. Najpierw pojawia się ogólny rytm kształtu krawędzi. Metafora „zioła” odnosi się do indywidualnych, rosnących form w ramach tego rytmu. Inne terminy odnoszą się do drobnych śladów znajdujących się wewnątrz lub obok utwardzonej strefy. Osoba oglądająca zdjęcie na małym ekranie może odzyskać rytm, ale straci większość tych szczegółów. Osoba, która obserwuje Mito, pokryte ciemnym blaskiem, napotyka bardziej fundamentalną różnicę w stanie powierzchni. Żaden z tych przypadków nie może być rozwiązany jedynie poprzez skopiowanie opisu z katalogu Tokió i umieszczenie go pod zdjęciem Shokudaikiri.

Nagamitsu, tradycyjnie powiązany z Mitsutadą w kronikach wczesnej linii Osafune, oferuje kolejny punkt porównania. Muzeum Narodowe w Kioto opisuje tachi autorstwa Nagamitsu, charakteryzujące się drobnym ziarnem w stali, rozmyte odbicie na powierzchni oraz zróżnicowanym wzorem krawędzi. Katalog zwraca uwagę na sposób, w jaki te cechy występują razem, w kontekście konkretnego kuta. Ilustracja przedstawiająca kolejny Nagamitsu, Daihannya w Tokio, rozszerza to porównanie. Wczesna Osafune staje się środowiskiem, w którym można porównywać różne utwory, zamiast traktować powierzchnię pojedynczego, zachowanego przykładu jako reprezentację całej tradycji.

Daihannya Nagamitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase
Daihannya Nagamitsu, Muzeum Narodowe w Tokio, baza ColBase. Muzeum Narodowe w Tokio, za pośrednictwem ColBase.

Istnieją konsekwencje związane z historią przypisywania. W dobrze zachowanej, niepodpisanej pracy, specjalista może omówić cechy, które nie występują w znacznie uszkodzonym egzemplarze. Opis przed katastrofą uszkodzonego dzieła może zachować obserwacje, które obecnie nie da się powtórzyć w ten sam sposób. Ten przykład pokazuje, że określone podejście było w zakresie umiejętności kowala, bez konieczności udowodnienia, że występowało dokładnie w tym samym miejscu na uszkodzonym egzemplarze. To są trzy oddzielne zadania dowodowe. Traktowanie ich oddzielnie pozwala historii sztuki przetrwać utratę części fizycznych dowodów, bez oczekiwania, że współczesny czytelnik będzie mógł zidentyfikować cechy, które nie mogą być odpowiedzialnie zidentyfikowane na fotografii.

Katalog ułożony przed trzęsieniem ziemi.

W 2018 roku Muzeum Tokugawa ogłosiło wystawę, która łączyła dzieła zorganizowane według regionu z katalogiem miecza Buko Tosan, który został skompilowany w 1823 roku za panowania ósmego lorda Mito, Narinobu. Katalog ten organizował materiały według nazw mistrza kowalstwa. Ten jeden szczegół dotyczący jego organizacji pomaga wyjaśnić, jakie pytania jego autorzy mogli najłatwiej odpowiedzieć. Czytelnik zainteresowany Mitsutada mógł zbliżyć się do kolekcji poprzez nazwę twórcy. Osoba, która pamiętała opowieść o świeczniku, mogła zbliżyć się do tego samego przedmiotu poprzez jego imię. Dziś konserwator badający uszkodzenia po trzęsieniu ziemi, mógłby ułożyć tę samą grupę w zupełnie innym porządku.

Katalog ten znajduje się pomiędzy dwoma dobrze znanymi momentami w historii miecza. Jest późniejszy niż Data Masamune i wcześniejszy niż zniszczenie w 1923 roku. To wyjątkowo cenna pozycja. Stanowi retrospektywne źródło informacji na temat rodziny Date, ale jednocześnie świadczy o tym, jak ten przedmiot był rozumiany w kolekcji przed katastrofą. Nie można opisać tego tomu jedynie jako współczesnego lub późnego. Te słowa wymagają uzupełnienia, np. „współczesnego w kontekście…”. Jego układ i terminologia stanowią bardzo istotne, współczesne dowody na organizację wiedzy w domu Mito w wczesnym XIX wieku.

Zaangażowanie rodziny Mito do zachowania historycznych zapisów stanowi ważny element fabularny książki. Zbiory muzeum dokumentują projekt „Dai Nihonshi” oraz bibliotekę dokumentów gromadzonych w celu pracy historycznej. Miecz i manuskrypty mogły trafić do tej samej instytucji gromadzącej, lecz zupełnie różnymi ścieżkami. Umieszczenie katalogu w tym środowisku daje czytelnikowi lepsze wyjaśnienie, dlaczego ten katalog przetrwał, niż jedynie stwierdzenie, że Japończycy cenili tradycję. Osoba podjęła decyzję o przeznaczeniu zasobów na organizację dokumentów, powierzeniu im odpowiedzialności oraz ich przekazywaniu. Chęć katalogowania cennych przedmiotów i dążenie do stworzenia szerszego obrazu przeszłości mogły wzajemnie się wspierać na przestrzeni pokoleń.

Rozważ, co mogłoby się wydarzyć, gdy katalog został utracony, a stal przetrwała dokładnie tak, jak ją mamy. Nadal by istniało coś do pomiaru i fotografowania, znaki do udokumentowania oraz historia posiadania, którą można by odtworzyć za pomocą innych źródeł. Jednakże, ważna ścieżka do zrozumienia wewnętrznego porządku tego domu, z jego majątkiem, zniknęłaby. Teraz wyobraź sobie sytuację odwrotną – gdy katalogowa wzmianka przetrwała, a zamiast stali. Czytelnik mógłby szczegółowo odtworzyć imię i reputację, ale nadal nie mógłby zadać obiekcie żadnych pytań dotyczących jego losu materialnego. Historia Shokudaikiri jest wyjątkowa, ponieważ wystarczająca ilość zarówno rodzajów dowodów przetrwała, co pozwala na widoczne odróżnienie.

Grupa utrzymywała się po 1923 roku

Muzeum Tokugawa prezentuje Shokudaikiri w kontekście grupy uszkodzonych mieczy, nie jako pojedyncze, wyjątkowe dzieło. Data, którą podaje, to 1. września – dzień Wielkiego Trzęsienia Ziemi w Kantō. Po katastrofie, ogień radykalnie zmienił sposób, w jaki można było postrzegać majątek rodziny. Zdjęcie dzielnicy miejskiej po katastrofie umieszcza straty w szerszym, ludzkim kontekście. Nie określa dokładnie położenia przedmiotów z Mito w tym krajobrazie. To jest ważne, ponieważ zdjęcia przedstawiające zniszczenia mogą być bardzo sugestywne wizualnie, a ich wartość dowodowa pozostaje związana z tym, co faktycznie fotografowano.

Zrujnowany obszar miejski natychmiast po katastrofie trzęsienia ziemi.
Zrujnowany obszar miejski natychmiast po katastrofie trzęsienia ziemi.Biblioteka Kongresu, Dział Grafiki i Fotografii.

Uszkodzenie polerowanej powierzchni ma znaczenie dla interpretacji japońskiego noża, ponieważ widownia opiera się w dużym stopniu na odbitym świetle. Szczegółowy opis, przeznaczony dla noża w nienaruszonym stanie, może wskazać na delikatną linię lub niewielki ślad. Po poważnym podgrzaniu i zmianie powierzchni, ten element może stać się niewyczuwalny. To jednak nie oznacza, że przedmiot przestał istnieć, ani że jego wartość historyczna zniknęła. Jego stan może świadczyć o wydarzeniu, które dotknęło wiele przedmiotów. Dokładnie ten element, który utrudnia porównanie wzorów ostrza, sprawia, że przedmiot jest szczególnie sugestywnym świadkiem trzęsienia ziemi i jego konsekwencji.

Decyzja, by zachować uszkodzone fragmenty, była kluczowa. Ponieważ nie pozostało żadne oryginalne dzieło, późniejsza rekonstrukcja muzeum musiałaby opowiadać zupełnie inną historię. Zachowanie fizycznych pozostałości umożliwiło zadawanie nowych pytań, w tym tych, które wcześniej nie wzbudzały zainteresowania u widza. Dodatkowo, umożliwiło rodzinie, a później muzeum, ukazanie skutków tragedii, bez ich idealizowania w celu uzyskania estetycznego efektu. Zbiór, zawierający zarówno błyszczące, jak i spalone przedmioty, oferuje więcej niż tylko historię arcydzieł w ich najbardziej fotogenicznym wydaniu.

Liczba uszkodzonych mieczy ma specyficzne znaczenie w tym opracowaniu. Jest to liczba, którą muzeum podaje dla tej grupy w kolekcji Mito. Nie powinna być powtarzana, ani jako łączna liczba japońskich mieczy zniszczonych podczas trzęsienia ziemi, ani nawet jako liczba prezentowana razem w jakiejkolwiek konkretnej wystawie. Publiczny projekt muzeum wyróżnia dwa konkretne przykłady. Ich sławna rola ułatwia zrozumienie większej straty, ale precyzyjnie określona liczba grupy również ogranicza tendencję do uznawania pojedynczo słynnej nazwy za reprezentację całej tej grupy. Pozostałe zachowane przedmioty mają swoje indywidualne historie, nawet jeśli ich nazwy nie są tak znane.

Co się zmieniło w 2015 roku?

W opublikowanym wywiadzie, pracownicy muzeum poruszyły kwestię, która często jest pomijana w relacjach dotyczących wznowionego zainteresowania Shokudaikiri. Publiczne zainteresowanie sprawiło, że jego obecny stan stał się przedmiotem znacznie szerszej uwagi. Jego istnienie było już znane w ramach kolekcji. Zdjęcie z Haneda stanowi cenne dowody, że publiczność mogła je zobaczyć w konkretnym miejscu w 2015 roku. Nie jest to dowód, że ktoś po raz pierwszy odkrył go w nieznanym sej w tym samym roku. Słowo „odkrycie” wymaga precyzyjnego określenia – odkrycie przez nową publiczność i odkrycie przez kuratora to dwa różne wydarzenia, które mogą się roziegać w czasie.

Popularne rozrywki przyczyniły się do przyciągnięcia nowych zwiedzających do historycznych kolekcji. Zwiedzający mógł najpierw poznać Shokudaikiri jako fikcyjnego bohatera, a dopiero później dowiedzieć się, że ten historyczny obiekt przetrwał pożar. Jest łatwo odrzucić tę sekwencję jako rozpraszającą uwagę z zakresu badań. W tym przypadku, naprowadziła ona na pytanie, na które muzeum mogło odpowiedzieć wyjątkowo dobrze: co stało się z przedmiotem stojącym za imieniem. Odpowiedź wymagała jasnego opisu stanu, rozróżnienia między pamięcią publiczną a wiedzą ze zbiorów, oraz gotowości do zaprezentowania czegoś, co nie przypominałoby wyobrażenia zwiedzającego. Wszystkie trzy elementy stanowią poważne zadania interpretacyjne.

Miejsce wystawy ma również znaczenie. Ekspozycja w lotnisku dociera do osób, które nie planowały odwiedzić kolekcji mieczy w Mito. Zdjęcie z tego miejsca może później dotrzeć do znacznie szerszej publiczności niż sam obiekt. Jego podpis powinien zawierać miejsce i rok, aby widz nie mylnie uznał pojedynczą instalację za stałą prezentację kolekcji w Mito. W tym przypadku, niewielka informacja katalogowa sprawia, że zdjęcie jest jednocześnie ilustracją historycznego miecza i dokumentem jego nowej, publicznej egzystencji. Stanowi ono dowód na dwie stulecie, pod warunkiem, że podpis je od siebie oddziela.

Dwa współczesne zespoły

Muzeum określa początek swojego projektu związanego z mieczami na rok 2016. Badania prowadzone były pod nadzorem Harady Kazutoshi, który wcześniej pracował w Muzeum Sztuki Uniwersytetu Tokio. Dla projektu „Shokudaikiri” muzeum wskazuje współczesnego kowala, Miyairi Norihiro. Projekt towarzyczny dla „Kodegashiwa” został opracowany przez Gassana Sadatoshi. Ważne jest, aby łączyć obu kowali i ich prace, ponieważ informacje o każdym zamówieniu można znaleźć w kontekście informacji o drugim. Ogłoszenie o zakończeniu kopii „Kodegashiwa” nie powinno być używane do ustalenia daty zakończenia projektu „Shokudaikiri”.

Kluczowym jest rozróżnienie pomiędzy reprodukcją a naprawą. Naprawa wiąże się z interwencją w historycznym obiekcie. Oddzielnie stworzona praca interpretacyjna może istnieć obok niego, umożliwiając zwiedzającym porównanie dwóch rodzajów dowodów. Historyczna stal obecna zajmuje przestrzeń, wraz ze wszystkimi śladami jej przetrwania. Współczesna praca wyraża zrozumienie dawnego estetyki, oparte na badaniach i porównawczych materiałach. Ekspozycje w muzeum umożliwiły zestawienie tych dwóch stanów, a nie jedynie możliwość cichego zastąpienia nowszego obiektu starszym.

Dobre opisy dla współczesnych dzieł powinny zatem wykraczać poza dawne określenie. Oprócz imienia współczesnego twórcy, kontekstu zamówienia oraz daty, należy uwzględnić odniesienie do wczesnego modelu Osafune. Pozwala to na odpowiednie uhonorowanie współczesnego artysty, jednocześnie zapobiegając błędom w odniesieniu do chronologii. Podobnie, dobre opisy dla historycznych dzieł powinny wykraczać poza stwierdzenie, że są uszkodzone. Powinny wskazywać tradycję daty, identyfikować kolekcję Mito oraz wyjaśniać wspólny los grupy w 1923 roku. Każdy opis powinien precyzyjnie wskazywać, czym dokładnie jest obiekt, który widz przed sobą.

Co jeszcze widzi ponury nóż

Umieść katalog z roku 1823, fotografię z Hanedy oraz rekonstrukcję w kolejności chronologicznej. Najbardziej dramatyczną zmianą jest pytanie zadane mieczowi. Jedna generacja uporządkowała dziedziczną kolekcję według kowala i zachowała opowieść o wcześniejszym właścicielu. Inna odzyskała i zachowała to, co pozostało po urbanistycznej katastrofie. Późniejsza publiczność zadała pytanie, czy znane kulturowe imię nadal posiada materialne odniesienie. Współczesny kowala odpowiedział na zamówienie, mające na celu interpretację dzieła na nowo. Te działania wymagają różnych rodzajów umiejętności. Żadne z nich same w sobie nie wystarczyłoby, by przekazać odwiedzającym obecny, możliwy obraz w Mito.

Dla tego zwiedzającego, ciemna powierzchnia może być lepszym punktem wyjścia niż polerowana. Umożliwia to unikanie iluzji, że całe zrozumienie pochodzi bezpośrednio z obserwacji. Nazwy w rękopisie, sposób zarządzania rodzinną kolekcją po katastrofie, różnice między oryginalnym a towarzyszącym utworem, oraz zmieniające się oczekiwania publiczności – wszystko to staje się częścią historii patrzenia. „Shokudaikiri Mitsutada” to dzieło powiązane z średniowiecznym mistrzem Bizen i panem Sendai. Jest to również przedmiot, który ludzie wybierali, aby go zachować, kiedy jego wygląd uległ niemal całkowitemu przemienieniu. To właśnie ten wybór stanowi jedną z najważniejszych wydarzeń w jego długiej historii.

Często zadawane pytania

Gdzie zachowano Shokudaiki Mitsutada?

Należy do kolekcji Mito Tokugawa, której dba Tokugawa Museum w Mito. Muzeum odróżnia oryginalny, uszkodzony eksponat od jego współczesnej rekonstrukcji.

Czy Shokudaikiri Mitsutada został zabity w 1923 roku?

Podczas Wielkiego Sejsmu w Mito, ogień zmienił jej powierzchnię, jednak historyczne miecze ze stali przetrwały. Muzeum prezentuje je jako część swojej analizy uszkodzonych mieczy Mito.

Jak Date Masamune związany był z mieczem?

Tradycja zbierania mitów wiąże miecz i jego stojak z przydomowym mianem „lord” z rodem Date. Późniejszy rejestr rodziny stanowi główną świadkiem tej tradycji.

Co to jest Buko Tosan?

To jest katalog mieczy Mito, skompilowany w 1823 roku pod rządami Tokugawa Narinobu. Jego układ, oparty na zapisach kowala, dokumentuje, jak rodzina oceniała swoją kolekcję przed trzęsieniem ziemi.

Czy pierwotnie zostało odkryte po raz pierwszy w 2015 roku?

Pracownicy muzeum odróżniają nagły wzrost rozpoznawalności w 2015 roku od wiedzy i konserwacji przedmiotu w ramach kolekcji.

Kto przeprowadził współczesne odtworzenie?

Muzeum Tokugawa uhonorowało Miyairi Norihiro nagrodą za rekonstrukcję Shokudaikiri. Gassan Sadatoshi prowadził oddzielny projekt związany z Kodegashiwa.

Filmy i wykłady

The Met — Ochrona japońskich dzieł sztaki w zagranicznych kolekcjach

The Met — Sztuka samurajów – wprowadzenie

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły