Od kenjutsu dawnych szkół do współczesnego kendō: bambusowy shinai, zbroja bōgu i ujednolicenie zasad w epoce Meiji

Strażnik miecza, który potrzebował słuchacza.

W 1873 roku Sakakibara Kenkichi napotował problem, który byłby trudny do przewidzenia, gdy był instruktorem dla szogunatu. Miał uczniów, dobrą reputację i doświadczenie, jednak rząd, który kiedyś wspierał jego pracę, przestał istnieć. Dokumenty Biblioteki Narodowej rejestrują jego odpowiedź. Założył Gekikenkai i uzyskał zgodę na publiczne wystawy kendo. Kluczową innowacją w tej części historii było nowe wykorzystanie osób, które nigdy nie uczęszczały do jego szkoły – teraz mogli stać się widzami. Praktyka, która wcześniej była przekazywana pod przywództwem konkretnych nauczycieli i mecenasów, mogła teraz przyciągać publiczność w zmieniającej się, nowoczesnej metropolii. Aby zrozumieć, skąd pochodzi współczesne kendo, publiczność powinna znaleźć swoje miejsce w historii obok bambusowych mieczy i ochronnych zbroi.

Sakakibara urodził się w 1830 roku. Jego kariera rozpościerała się na obszarze, który często był zbyt wyraźnie wyznaczany w historiach japońskiej kultury walki. Przed odbudową studiował w tradycji Jikishinkage i uczył w instytucji szogunatu. Po odbudowie uczył w dojo i organizował wystawy. Zmarł w 1894 roku, rok przed powstaniem Dai Nippon Butokukai i znacznie przed ustanowieniem powszechnych, narodowych kata w 1912 roku. Jeśli nazywać go jedynie nowoczesnym trenerem kendo, pomija się instytucje, które jeszcze wtedy nie istniały. Ograniczenie go jedynie do roli ostatniego reprezentanta dawnego świata, pomija wiele z najbardziej innowacyjnych działań, które podjął.

Historyczna portret Sakakibary Kenkichi
Historyczna portret Sakakibary Kenkichi. fotografia historyczna, za pośrednictwem Wikimedia Commons.

Co szkoła znaczyła przed wprowadzeniem ogólnokrajowego programu nauczania

Term „koryu” odnosi się do starszych tradycji przekazywania. Kenjutsu to szersze określenie na sztuki związane z mieczem. „Ryu” może posiadać historię swoich korzeni, własny słownictwo, zbiór technik oraz sposób na rozpoznanie osoby, która kwalifikuje się do nauczania. Wejście do takiej społeczności oznacza rozpoczęcie specyficznej relacji. Jej wartość zależała od osób, które mogły potwierdzić kompetencje nauczyciela, oraz od uczniów, którzy byli gotowi utrzymać kontakt. Ta struktura różni się od zapisów do zajęć szkolnych, gdzie nazwa, harmonogram i poziom edukacyjny są ustalane przez innych. Obie te formy mogą obejmować wymagających nauczycieli. Źródło i zakres ich autorytetu różnią się.

W bliskim kontakcie, stare szkoły nie przypominały scen na drabinie, gdzie czekało kendo. Istniały zmieniające się wpływy, sprzeczne interpretacje w ramach tradycji oraz lokalne powody, by cenić określone rodzaje praktyk. Niektóre tradycje przetrwały, pomimo rozwoju scentralizowanego kendo. Inne pomogły w tworzeniu nowych instytucji, jednocześnie podtrzymując odrębną tożsamość. Dlatego historyczne pytanie jest bardzo precyzyjne: jakie elementy różnych praktyk ludzie mogli włączyć do wspólnego środowiska, i co ich do tego skłaniało? Wspólne wyposażenie dostarczyło jedną odpowiedź, możliwości zatrudnienia – drugą, a edukacyjne ambicje nowoczesnego państwa – trzecią.

Jednym z kluczowych aspektów całej historii jest pewna różnica. „Kata” to formalne sekwencje przekazywane w ramach ustalonej relacji między uczestnikami. Ich ciągłość zależy od tego, czy nauczyciel jest w stanie rozpoznawać i korygować całą formę. Ćwiczenia, które nie opierają się na tak ściśle określonym wzajemnym porozumieniu, stanowią zupełnie inny problem, związany z akceptowalnym kontaktem. Można dostrzec tę różnicę, nie traktując jednej formy jako zastępstwa dla drugiej. W końcu, krajowa organizacja zainwestowała znaczne wysiłki w ustalanie wspólnych „kata”, pomimo że ćwiczenia w sprzęcie ochronnym były już dobrze ugruntowane. Decyzja ta byłaby trudna do wyjaśnienia, jeśli wprowadzenie bambusa już uczyniło formalne przekazywanie bezużytecznym.

Społeczna historia ukryta w masce

Wyposażenie ochronne często jest gromadzone pod nazwą „bogu”. Zestaw obejmuje „men” chroniące głowę, „kote” dla rąk i przedram, „do” dla tułowia, oraz „tare” w okolicy pasa. „Shinai” określa bambusowy instrument związany z tą praktyką. Dla historyka, znaczenie tych przedmiotów leży w ich rozpoznawalności przez inną grupę. Nauczyciele z różnych tradycji mogą się różnić w kwestii celów edukacji, autorytetu konkretnego tekstu lub wartości formalnych ćwiczeń, jednak nadal mogą rozpoznawać wspólne elementy związane z użyciem bambusa i wyposażenia ochronnego. Przedmioty te pomogły stworzyć przestrzeń, w której spory mogły być omawiane i rozwiązywane.

Japońska Federacja Kendo podkreśla istotne zmiany, które miały miejsce na początku XVIII wieku, w środowisku Naganuma Shirozaemon Kunisato, należącego do szkoły Jikishinkage. W opracowaniach z połowy tego wieku, pojawiają się Nakanishi Chuzo i szkoła Itto, związane z żelowymi osłonami i bambusowymi zbrojami. Te daty odnoszą się do okresów rozwoju i powszechnego przyjęcia. Nie powinny być interpretowane jako dzień, w którym wszystkie elementy współczesnego zestawu zostały wynalezione. Szkoły eksperymentowały w różnym czasie, a późniejsi autorzy gromadzili różne przedmioty pod znanymi nazwami. Szczegółowe japońskie kroniki wydane przez federację, wskazują na wcześniejsze prekursory.

Można zrozumieć tę zmianę, analizując, co szkoła musiała utrzymywać. Posiadanie rękopisu i dostęp do wzoru umożliwiało jedną formę nauczania. Utrzymywanie wspólnej praktyki, która obejmowała sprzęt, również oznaczało zdobywanie przedmiotów podlegających zużyciu, znajdowanie osób zdolnych do ich konserwacji oraz zapewnienie odpowiedniego miejsca. Inwestycja mogła być opłacalna, gdy do szkoły regularnie przybywali goście, lub gdy szkoła dysponowała określonym terytorium. Utrzymywanie tej praktyki mogło stać się trudniejsze po odejściu mecenasa. Dlatego, obrazujące postacie w pełnym wyposażeniu, wskazuje na coś więcej niż tylko indywidualną motywację. Poza obrazem znajdowali się dostawcy, mecenasowie, uczniowie i osoby odpowiedzialne za konserwację, którzy umożliwili przeprowadzenie tej sesji.

Fotografia z XIX wieku przypisana do Kusakabe Kimbei, oznaczona jedynie jako scena z treningu szuk, daje widokowi wyjątkowo wyraźne zaproszenie do zastanowienia się nad publicznością. Fotograf, tworzący serię przedstawień japońskich, miał powody do aranżowania rozpoznawalnych postaci i sprzętu w kadrze. Ich kształty miały być zrozumiałe dla kogoś, kto nigdy nie odwiedził dojo. To, co taka fotografia udowadnia, to wizualna czytelność tej praktyki w momencie jej fotografowania. Nie pozwala ustalić, jak często używano konkretny sprzęt, jaki program nauczania podążał uczeń, ani jak reprezentatywny był uwieczniony moment w stosunku do typowej lekcji.

Fencing, numerowana fotografia 126 autorstwa Kusakabe Kimbei
Fencing, numerowana fotografia 126 autorstwa Kusakabe Kimbei. Kusakabe Kimbei, za pośrednictwem Wikimedia Commons.

Dojo Edo jako miejsce spotkań

Federacja przedstawia późny okres Edo, wyróżniając trzy znane dojo: Genbukana Chiba Shusaku, Renpeikan Saito Yakuro i Shigakukan Momonoi Shunzo. Ich nazwy nadają abstrakcyjnemu rozwojowi konkretny kształt i wskazują na jego społeczne uwarunkowanie. Uczeń podróżujący do stolicy miał różne możliwości. Gość mógł porównywać reputacje, spotykać ludzi spoza domeny i przekazywać informacje o tym, co widział, do innych społeczności. Każde dojo mogło rozwijać unikalną tożsamość, uczestnicząc jednocześnie w kulturze, która była znana wszystkim innym. Konkurencja o uwagę i wartość uznanej nazwy zatem istniała już przed powstaniem krajowej federacji.

Musimy uważać, co reprezentuje ta słynna trójka. Nazwanie ich „trzy wybitne dojo” to sposób na nawiązanie do prestiżowych ośrodków w Edo. Nie uwzględnia wszystkich miejsc nauki w Japonii, ani nie mówi, że nauczyciel z odległej wioski był jedynie produktem późniejszych historii, które poświęciły mu mniej uwagi. Archiwa preferują miejsca, gdzie byli wykształceni mecenasowie, szeroko znane i uczniowie, którzy osiągnęli wpływowe pozycje. Stolica oferowała więcej możliwości dla wszystkich trzech. To niezbalansowanie ma znaczenie, gdy współczesny czytelnik spotyka narodową historię, która została zebrana głównie z nazw osób, które są najczęściej pamiętane w jednym, wyjątkowo dobrze połączonym mieście.

Sakakibara sam prowadził karierę, która ilustruje przejście między różnymi tradycjami i instytucjami publicznymi przed przywróceniem. Jego nauczyciel polecił go do „Kobusho”, czyli wojskowej szkoły szogunatu, gdzie w 1856 roku został asystentem instruktorem. Biografia biblioteki dokumentuje również likwidację szkoły dekadę później. Już teraz widzimy wyraźny kontrast między tradycyjnym, prywatnym systemem a nowoczesną edukacją publiczną. Ostatni szogunat miał swoje własne potrzeby instytucjonalne i wykorzystywał polecenia osobiste, aby pozyskać specjalistów. Zniknięcie jednego pracodawcy nie oznaczało utraty pracy – ani dla mężczyzn, ani dla wiedzy, ani dla relacji, które prowadziły do znalezienia nowej pozycji.

Od mecenasa do publiczności, która płaci

Zmiany polityczne w okresie Meiji wpłynęły na sposoby życia oraz na przywileje prawne. Jest kuszące, by tłumaczyć wszystkie wydarzenia związane z kendo, wskazując na słynne zakaz noszenia mieczy w miejscach publicznych w 1876 roku. Sama kolejność wydarzeń już to sugeruje. Działalność Sakakibary rozpoczęła się w 1873 roku, a on reagował na zmieniające się warunki ekonomiczne i polityczne przed późniejszym rozporządzeniem. Opis, który zaczyna się od rozporządzenia i przedstawia wystawy jako jego konsekwencję, odwraca kolejność wydarzeń. Identyfikacja osób, które zatrudniały instruktorów, miejsc, gdzie mogli występować, oraz pozwoleń, które potrzebowały, daje lepsze wyjaśnienie niż poleganie na jednym słynnym prawie.

Wystawa przyniosła nową równowagę interesów. Uczeń mógł ocenić wydarzenie na podstawie tego, co można się z niego nauczyć dzięki powtarzalnemu uczestnictwu. Obserwator potrzebował powodu, by raz przybyć i ewentualnie polecić to wydarzenie innym. Pozwolenia władz dotyczyły warunków zgromadzenia publicznego. Organizator musiał uwzględnić potrzeby wszystkich trzech grup odbiorców. Nawet użycie słowa „wystawa” zależy od tego, z jakiej strony omawiamy daną sytuację. Dla nauczyciela może oznaczać szansę na utrzymanie zawodu, a dla uczestnika – rzadką okazję, by zobaczyć praktykę, która wcześniej kojarzona była z bardziej ekskluzyjnym środowiskiem społecznym. Te motywy mogły współistnieć w ciągu jednego dnia.

Publiczne wystawy również komplikują znaną opozycję między autentyczną tradycją a nowoczesnym rozrywką. Nauczyciel, przeszkolony w uznanej tradycji, mógł jednak musieć sprzedawać bilety. Wystawa mogła mieć realne konsekwencje dla przetrwania szkoły, nawet jeśli odwiedzający nie dowiedzieli się wiele o jej podstawowym programie nauczania. Z drugiej strony, dobrze uczęszczające wydarzenie publiczne nigdy nie mogło odtworzyć długotrwałej relacji między nauczycielem a konkretnym uczniem. Innowacja instytucjonalna polegała na stworzeniu nowej okazji dla dawnej wiedzy. Dawało to praktykom dostęp do publiczności poza ich dotychczasowych patronów, bez narzucania przyszłości każdej tradycji.

Kompleks policyjny, stowarzyszenia i budynek w Kioto

Po Rewolucji Satsumy w 1877 roku, policja metropolii Tokio stała się ważnym ośrodkiem dla sztuk walki, co podkreślono w historycznym opracowaniu federacji. Zmiany w zatrudnieniu mogą radykalnie zmienić życie sztuki, a zmiany, które często są pomijane. Instytucja może zatrzymywać nauczycieli, utrzymywać stały kontakt między osobami z różnych tradycji oraz tworzyć harmonogram ćwiczeń. Konsekwencje rozciągają się poza osoby bezpośrednio zatrudnione. Stanowisko może zapewnić nauczycielowi widoczność, a publiczna instytucja może ustanawiać konwencje, które inne społeczności wybierają naśladować. To jeden z sposobów, w jaki praktyki, które kiedyś były ściśle związane z konkretnymi patronami, zaczęły szerzej krążyć.

Podstawą Dai Nippon Butokukai w 1895 roku stanowiła kolejna droga. Można stworzyć krajową organizację, która łączyłaby osoby, których życie i lojalność pozostawały lokalne. Mogłaby ona organizować regularne spotkania, przyznać instytucjonalne uznanie oraz wspólny język dyskusji na temat osiągnięć. Fizyczna obecność Butokudena w Kioto sprawia, że ten rozwój jest szczególnie widoczny. Budynek daje wrażenie ciągłości, nawet jeśli cele osób, które w nim pracują, zmieniają się. Dlatego najlepiej sprawdzą się zdjęcia zewnętrznego wyglądu, wraz z datami i imionami. Budynek może nam powiedzieć coś o skali, widoczności dla publiczności oraz inwestycjach. Jego drewniana konstrukcja i dach same w sobie nie pozwalają nam dowiedzieć się, jakie metody były przekazywane podczas każdego spotkania, które w nim odbywało się.

Zewnętrzna część dawnego Butokuden w Kioto
Zewnętrzna część dawnego Butokuden w Kioto. Mariemon, za pośrednictwem Wikimedia Commons. Przedruk bez zmian redakcyjnych. Licencja.

Rozważ, co dzieliło obecną sytuację od świata, który znał Sakakibara. Mimo że można było kontynuować tradycję i prowadzić prywatne dojo, możliwości uznania pojawiały się również dzięki instytucjom policji, stowarzyszeniu i rozwijającemu się systemowi edukacji. Te instytucje nie miały jednak identycznych celów. Pracodawca w policji, stowarzyszenie kulturalne i inspektor szkoły mogły wszystkie cenić dyscyplinę, przy czym miały zupełnie różne pomysły na to, kto powinien uczestniczyć oraz jak postrzegać postęp. Narodowa standaryzacja była częściowo wynikiem osiągania wystarczającej zgody pomiędzy tymi różnymi elementami, aby ludzie mogli trenować i uczyć się razem. Nie wymagało to, aby każdy uczestnik rozumiał cel praktyki dokładnie w ten sam sposób.

Trzy daty, które często pomijane są w podręcznikach.

W opracowaniach historii szkolnictwa japońskiego, lata 1911, 1912 i 1931 odnoszą się do różnych kwestii. Zmiana regulacyjna w 1911 roku dopuściła tę praktykę do programu nauczania odpowiednich szkół średnich. To oznaczało, że szkoły mogły ją wprowadzić. Nie oznaczało to, że każdy chłopiec w każdej szkole miał obowiązkowo uczestniczyć w tej samej klasie w tym samym roku. W 1912 roku ustanowiono powszechnie stosowany zestaw kata pod nazwą, która zawierała zarówno nazwę imperium, jak i słowo "kendo". W 1931 roku późniejsza zmiana uczyniła ten przedmiot obowiązkowym w określonych szkołach średnich i ogólnych. Pierwsza data dotyczy dostępu do programu nauczania, druga dotyczy ustalenia formy tej praktyki, a trzecia – obowiązku.

Różnica między przedmiotem, który został zatwierdzony, a przedmiotem obowiązkowym, miała praktyczne konsekwencje. Szkoła z zainteresowanym dyrektorem i wykwalifikowanym nauczycielem mogła prowadzić przedmioty inaczej niż szkoła, która nie posiadała żadnego z tych elementów. Kiedy dany przedmiot stał się obowiązkowy, problemem stawały się dostępność nauczycieli i prowadzenie zajęć dla dużych grup, problemów, które administracja trudno było ignorować. Historyczne badania nad szkołami średnimi wskazują na dalszy rozwój wytycznych w latach trzydziestych. Umieszczenie przedmiotu w programie nauczania było jedynie początkiem. Szkoły musiały również zdecydować, jakie cele mogą osiągnąć nauczyciele z dużymi klasami, oraz jak te cele powinny być wyrażone w oficjalnej dokumentacji.

Ustanowione powszechnie używane kata z 1912 roku stanowią dobry przykład standardyzacji poprzez selekcję. Przedstawiciele z różnym wykształceniem musieli się zgodzić na ograniczony, wspólny zakres materiałów. To decyzja umożliwiła nauczycielom z różnych miejsc odwoływanie się do tej samej sekwencji, używając tego samego nazwy. Nie wymagało to od każdej szkoły rezygnacji z innych form. Znana fotografia nauczycieli związanych z tym projektem dobrze oddaje obraz negocjacji. Osoby na niej przedstawione posiadały wiedzę, która powstała przed wprowadzeniem ogólnokrajowego standardu. Zdjęcie dokumentuje ludzi, których pozycja umożliwiła osiągnięcie porozumienia, a nieruchomy, sfotografowany uśmiech nie zdradza różnic, które doprowadziły do konieczności osiągnięcia porozumienia.

Zdjęcie grupowe pięciu nauczycieli związanych z narodowymi katami.
Zdjęcie grupowe pięciu nauczycieli związanych z narodowymi katami.. fotograf nieznany, za pośrednictwem Wikimedia Commons.

Nawet nazwa przedmiotu różnie się zmieniała w zależności od kontekstu. „Kenjutsu”, „geiken” lub „gekken”, oraz „kendo” pojawiają się w dokumentach w zależności od okresu, instytucji i autora. Badania nad edukacją wskazują na promowanie słowa „kendo” około końca okresu Meiji, podczas gdy oficjalny język programów nauczania nadal używał innego terminu. Późniejsze podsumowania naturalnie preferują nazwę, pod jaką obecnie praktykowane. Badacz, szukający dowodów w starszym archiwum, może przegapić wiele, jeśli będzie szukał wyłącznie pod tą ostateczną nazwą. Zmiana terminologii jest wydarzeniem historycznym, które samo w sobie jest interesujące, a może prowadzić do dyskusji na temat edukacji, roli i miejsca tradycyjnej sztuki w nowoczesnym społeczeństwie.

Co współczesna federacja pojąć

Narodowa federacja, założona w 1952 roku, należy do okresu powojennego. Nie powinna być odbijana wstecz na Sakakibarę, ani na organizatorów imperialnego kata. W swoim historycznym ujęciu, federacja wyraźnie umieszcza kendō w obszarze sportu i edukacji fizycznej po wojnie. Jej opublikowana deklaracja na temat koncepcji kendō w 1975 roku, stanowi kolejny przykład ustalonego celu. Międzynarodowa organizacja oraz pierwsze światowe mistrzostwa w 1970 roku wprowadziły nowe formy interakcji i relacji, których słynne dojo w Edo nie mogło przewidzieć. Wspólny język i terminologia musiały być przekazywane pomiędzy różnymi językami i systemami edukacji, a nie tylko pomiędzy szkołami w różnych regionach Japonii.

Istnieje pewien związek pomiędzy tymi ustawieniami, ale ten związek prowadzi przez ludzi i instytucje, a nie przez niezmieniony zestaw obiektów. Znane wyposażenie ochronne ułatwiło zrozumienie nieznanej sytuacji. Publiczna wystawa przyciągnęła ludzi. Urzęd policji oferował stanowiska pracy. Stowarzyszenie zaprosiło nauczycieli do sali, a kalendarz szkoły stworzył inny rodzaj zobowiązania. Każda odpowiedź na pytanie, jak dana praktyka może trwać, umożliwia uzyskanie kolejnej odpowiedzi, bez ustalania jej. Dlatego też, obie strony tytułu są ważne. Tradycyjne metody kenjutsu i powstanie współczesnego kendo stanowią powiązane historie, a każda z nich staje się bardziej zrozumiała, gdy uwzględnia się daty drugiej.

Często zadawane pytania

Jaki jest historyczne różnicowanie między kenjutsu a kendō?

Kenjutsu obejmuje tradycje walki mieczem przekazywane w indywidualnych szkołach. Współczesne kendō ukształtowało się dzięki wspólnemu wyposażeniu, publicznym instytucjom, programom nauczania w szkołach oraz krajowym organizacjom.

Kiedy techniki shinai i bogu stały się powszechne?

Federacja śledzi istotne zmiany w szkole Naganumy na początku XVIII wieku oraz w szkole Nakanishi w środku tego samego wieku. Stopień przyjęcia różnił się w zależności od szkoły.

Kto organizował publiczne wystawy szermiercze w wczesnym okresie Meiji w Japonii?

Narodowa Biblioteka Japońska rejestruje, że Sakakibara Kenkichi zorganizował Gekikenkai w 1873 roku, uzyskując zgodę rządu na organizowanie wystaw.

Jak policja wpłynęła na historię kendō?

Policja tokijska po Rewoluci w Satsunie, w czasie, gdy tradycyjne formy wsparcia ulegały zmianom, zapewniła instruktorom pracę oraz instytucjonalne środowisko.

Kiedy zostały ustanowione narodowe kata w kendo?

Standardowe formy zostały ustanowione w 1912 roku jako Dai-Nippon Teikoku Kendo Kata, a później zostały znane jako Nihon Kendo Kata.

Czy kendo było obowiązkowe w szkołach w 1911 roku?

Zmiana z 1911 roku umożliwiła zawarcie tej treści w odpowiednim programie nauczania. W 1931 roku wprowadzono obowiązek nauczania tej treści w określonych szkołach podstawowych i ogólnych.

Filmy i wykłady

KendoWorld – Krótka historia kendō – Kendo World

Life with BUDO — Wizyta w dawnej sali Butokuden w Kioto

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły