Czym jest shirasaya? Oprawa z magnolii, klej ryżowy i mit laski z ukrytą głownią

Drugi żywot futerału

Miecz japoński w muzeum może posiadać dwa różne stroje, a gdy zwiedzający go widzi, może nie zajmować żadnego z nich. Stal może być eksponowana na podporach. Jej lakierowany montaż może leżeć obok niego jako przykład kilku rzemiosł pracujących w konsekwencji. Trzecim przedmiotem jest prosta drewniana skrzynka, która zwyczajowo utrzymuje stal w magazynie, a może nigdy nie dotrzeć do galerii wcale. Ostatni ten przedmiot to shirasaya. Jego skromny wygląd wywołał niemożliwy do pogodzenia spór między dwoma grupami odbiorców. Dla konserwatora przywodzi na myśl długie okresy, w których kolekcja spoczywa w bezruchu. Dla widza filmu może przywołać okresową dramę o ślepem podróżnym.

Dwa stowarzyszenia stały się wyraźnie bardziej widoczne w różnych terminach. W marcu 1876 roku rządowa proklamacja zmieniła osoby, które mogły nosić miecze na ulicach w Japonii. W 1962 roku film Kenji Misumiego pt. Opowieść o Zatoiczu przedstawił widzom kinowym Szintarō Katsu w roli Ichi, włóczęgowskiego masażysty. Pomiędzy proklamacją a filmem upłynęło prawie osiemdziesiąt sześć lat. Praktyka stolarza polegająca na tworzeniu montażu do spoczynku nie należy wyłącznie do żadnego z tych terminów. Jednak połączenie tych trzech tematów pomaga wyjaśnić, dlaczego przedmioty o prostej zewnętrznej formie nabrały tak różnych znaczeń w muzeum, w rodzinnej kolekcji oraz na ekranie kinowym.

Shirasaya dosłownie sugeruje białe futerał. Białe tu wyraża prosty wygląd drewna. Nie musi to implikować lakieru, konkretnego odcienia kremu ani powierzchni, która pozostała bez zmian od momentu wykonania. Bardziej ujawniający zwyczajowy termin yasumezaya opisuje futerał przeznaczony do odpoczynku. Odpoczynek jest relacją między przedmiotem a okresem czasu. Angielskie frazeologizm przesuwa uwagę z wyglądu miecza noszonego przez osobę na pytanie, co dzieje się z dziełem metalu, gdy nikt na nie nie patrzy.

Oprawa do przechowywania z napisem wykonanym pędzlem, fot. Rama
Oprawa do przechowywania z napisem wykonanym pędzlem, fot. Rama. Fotografia: Rama, Wikimedia Commons. Reprodukcja bez zmian redakcyjnych. Licencja.

Dlaczego magnolia miała znaczenie

Stowarzyszenie na rzecz promocji kultury japońskiej mieczy identyfikuje drewno hō, japońskie magnolii, jako tradycyjny materiał dla montażu spoczynkowego. Honoki to powszechna romanizacja tej nazwy. Na wydrukowanej etykietce może zostać pomyłkowo zidentyfikowane jako hinoki, nazwa cyprysu. Są to różne drzewa. Angielski napis, który wskazuje jedynie na jasne drewno japońskie, ukrywa tę różnicę. Fotografia może przekazać powściągliwość powierzchni oraz kierunek widocznego ziarna, lecz zazwyczaj nie może rozstrzygnąć botanicznego zidentyfikowania, które oryginalny katalogodawca postanowił pozostawić otwarte.

Społeczeństwo wyjaśnia wybór częściowo poprzez sposób, w jaki materiał reaguje na wilgoć. Drewno wymienia wilgoć z otaczającym powietrzem. Takie zachowanie może łagodzić krótkotrwałe zmiany na powierzchni zamkniętego obiektu. Nie nadaje ono jednak drewnu nieograniczonej zdolności do ochrony metalu przed każdorazowymi warunkami klimatycznymi. Przypomnijmy sobie przedmiot domowy przechowywany przez dekady w kolejnych budynkach. Nawet gdy jego montaż pozostaje ten sam, przeniesienie z jednego szafki lub miasta do innego może zmienić jego otoczenie. Historyczny opis materiału jest zatem oświecający niż obietnica, że gołe magnolie zawsze zapobiegają rdzy.

Istniał również aspekt estetyczny. Dekorowana zewnętrzna powierzchnia zapraszała do podziału pracy między specjalistami. Polerowana lub strukturalna podstawa lakieru, niewielki element metalowy oraz materiał tekstylny przy rękojeści mogły każda wprowadzać rozpoznawalny rzemiosło. Gładkie drewno stawia charakter jednego materiału przed oczami. Nawet drobna odmiana barwowa, która zniknęłaby w powierzchni wzorowanej, staje się widoczna. Praca, która przy udanym wykonaniu mogłaby pozostać niezauważona, może stać się wyjątkowo widoczna, gdy starzeje się. Zatem skromny wygląd jest również wymagającą konwencją wizualną, a nie tylko oszczędnym wykorzystaniem materiałów.

Honoki występuje w opisach innych japońskich przedmiotów. Jego obecność nie sprawia, że wszystkie przedmioty wykonane z niego stają się spoczynkowymi pochewami. Słowo shirasaya identyfikuje przeznaczenie oraz zestaw, w tym prostą rękojeść powiązaną z tym obudowaniem. Znajomy kontur zazwyczaj brakuje w nim charakterystycznego, wyraźnego osłonnika typowego dla dopasowanego montażu ceremonialnego. Zapis, który ustala jedynie gatunek drewna, nie ustalił jeszcze funkcji przedmiotu. Najmocniejsza wersja opisu kuratora łączy zidentyfikowany materiał, udokumentowane powiązanie z konkretnym ostrzem oraz dowody dotyczące okoliczności, w jakich montaż był przechowywany.

Ryżowa pasta i koncepcja przyszłej konserwacji

Sokui jest tradycyjną pastą ryżową kojarzoną z tym dziełem. Jego wartość historyczna tkwi w właściwości, która w gotowym obiekcie może pozostać niezauważona. Specjalista mógłby w trakcie późniejszych prac konserwacyjnych ponownie zwrócić się do wnętrza obudowy. Z upływem czasu zamknięta przestrzeń może zatrzymać cząsteczki, ślady starego oleju lub inne osady niewidoczne z zewnątrz. To, co dla właściciela wydaje się czystą, nieprzerwaną powierzchnią jasnego drewna, może na ukrytej stronie mieć drugą historię. Wybór kleju świadczący o uznaniu istnienia tej przyszłej historii.

Konservatorzy muzealni często mówią o odwracalności, czyli możliwości, że inny specjalista może interweniować w późniejszym terminie. Sokui oferuje historyczny analog dla tego sposobu myślenia, nie wymagając od czytelnika nadania współczesnego tytułu zawodowego rzemieślnikowi z przeszłości. Klej należy do projektu przyszłości obiektu tak samo jak do jego początkowego montażu. Bardzo trwała wiązka nie jest automatycznie najlepszym dowodem rzemiosła, jeśli obiekt spodziewano się, że otrzyma specjalistyczną uwagę. Z kolei możliwość konserwacji nie jest dowodem na to, że dany zachowany montaż kiedykolwiek był otwierany.

Jak badacz mógłby to ustalić? Cenny byłby zapis warsztatowy określający interwencję. Jeszcze lepsze byłoby datowane inwentarz rodzinne identyfikujące zastąpienie, co pozwoliłoby skuteczniej powiązać tę pracę z właścicielem. Zmiana widoczna w pobliżu łączenia może skłonić do przeprowadzenia badania materiału, choć rzadko wskazuje ona osobę odpowiedzialną. Zdjęcie przedstawiające zewnętrzną stronę przed i po udokumentowanej zmianie może być bardziej informacyjne niż późniejsze stwierdzenie miłośnika, że drewno jest stare. Pytania te dotyczą historii i konserwacji, a nie zestawu działań, które widokowiec mógłby wywnioskować z ilustracji.

Materiały te również odwracają intuicyjną hierarchię wartości. Ryż jest powszechnie znany, a drewno magnolii może wydawać się skromne w porównaniu do wypolerowanej stali i złotych akcesoriów. Ostrze z wieków może jednak zawdzięczać okres dobrej zachowalności tym względnie zwyczajnym materiałom oraz osądowi anonimowego pracownika. Gdy muzeum rejestruje shirasaya jako akcesorium, to słowo to informuje nas o sposobie organizacji jego bazy danych. Nie powinno ono jednak prowadzić do pomylenia względnej widoczności rynkowej akcesorium z jego znaczeniem w fizycznej historii zbioru.

Trzy drewniane przedmioty w zbiorach magazynowych.

Rozważmy spoczywający montaż, drewnianą zastępczą część przechowywaną wraz z pustym zestawem akcesoriów, oraz skrzynkę wykonaną w celu zamknięcia kompletnego zespołu. Drewno występuje we wszystkich trzech przypadkach. Odpowiadają one na różne pytania dotyczące opieki nad przedmiotami. Spoczywający montaż zawiera ostrze. Zastępca, zwany tsunagi, może utrzymać ze sobą powiązane akcesoria, podczas gdy stal znajduje się w innym miejscu. Zewnętrzna skrzynka zawiera i identyfikuje grupę obiektów. Inwentarz, który zaliczałby wszystkie trzy elementy jako pochwy, zasłoniłby układ, w ramach którego jedno dzieło mogło posiadać więcej niż jedną zewnętrzną formę.

Cztery przedmioty w magazynie muzeum
Obiekt Funkcja w zbiorach Cecha rozpoznawcza Rozróżnienie w katalogu
Shirasaya Prosta montura służąca do przechowywania ostrza. Stara drewno, które czasem nosi na sobie wygładzone sayagaki. Inskrypcja na drewnie posiada własnego autora oraz datę.
Koshirae Zestawiające wyposażenie, w którym miecz mógł być ubierany. Zespój skórzego pochwy, rękojeści oraz związanych z nimi elementów montażowych. Montaż oraz stal mogą pochodzić z różnych okresów.
Tsunagi Podstawka drewniana umieszczona w montażu. Inwentarz może opisywać wkład drewniany oddzielnie. Należy do montażu, podczas gdy sama klinga znajduje się w innym miejscu.
Skrzynia do przechowywania Zewnętrznym pojemnikiem dla montażu lub grupy obiektów. Wymiary skrzyni mogą przekraczać wymiary przechowywanego w niej przedmiotu. Sprawdź, czy numer rejestracyjny obejmuje również skrzynkę, a nie tylko jej zawartość.

Rejestr zbioru może grupować kilka przedmiotów pod jednym numerem akcyjności; jego lista elementów identyfikuje, co przetrwało.

Źródła · Społeczeństwo na rzecz promowania kultury japońskiej mieczy, skrzynki magazynowe oraz montażowe elementy ozdobne · Gabinet Sztuki w Metropolitanie, montaż (ensemble fittings) dla miecza zawieszanego wraz z jego skrzynią magazynową.

Oprawa itomaki-tachi koshirae z pudełkiem do przechowywania (2023.735.6a–e), Metropolitan Museum of Art
Oprawa itomaki-tachi koshirae z pudełkiem do przechowywania (2023.735.6a–e), Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp. Fotografia LC-2023_735_6a_e-002.

Montaż miecza zawieszanego z Metropolitkan Museum, wraz z jego skrzynką magazynową, stanowi rzeczywisty przykład ostatniej z wyróżnionych kategorii. Skrzynka należy do nazwanej grupy w zbiorach muzeum. Może ona przekazywać sens poprzez powiązanie z obiektami w niej przechowywanymi, a posiada własne wymiary, powierzchnię oraz stan zachowania. Obserwator zainteresowany jedynie kontuarem miecza mógłby go wykadrować. Obserwator zainteresowany kuratelą zapytałby, dlaczego został zachowany i w jaki sposób kolejne pokolenia odróżniały jego zawartość od zawartości sąsiednich skrzynek. Oba widzący badają ten sam numer inwentarzowy, lecz potrzebują różnych części całości.

Lakierowana montura posiada dalszą historię niezależną od formy, którą kiedyś otaczała. Rodzina mogła postrzegać meble jako wyraz tożsamości lub kontekstu społecznego, w jakim pojawiał się poprzednik. Praca złotnika mogła zasłużyć na osobną uwagę po upływie tej okazji. W zbiorze montura może zatem pozostać w pełni zrozumiałym dziełem sztoty nawet wtedy, gdy jest przechowywana oddzielnie od stali. Oznaczenie pustej montury jako niekompletnej w każdym aspekcie oznaczałoby ocenianie jej wyłącznie pod kątem pierwotnego użytku i pomijanie dalszej historii, która ją zachowała.

W tym miejscu wpisanie na shirasaya zyskuje szczególną wartość. Sayagaki dokonuje zapisu na futerale, co może służyć do zidentyfikowania dzieła lub zachowania opinii, które w sposób trudny do przekazania mogłyby zostać utracone jedynie na podstawie wyglądu obiektu. Pismo to może być młodsze od ostrza oraz młodsze od innych elementów montażu. Może ono odnosić się do odrębnego dokumentu. Ręcznie robiony pojemnik został później wykorzystany przez pisarza, który przekształcił jego powierzchnię w miejsce, gdzie jedna relacja mogła przetrwać zmianę władzy nad obiektem. Czytelnicy zainteresowani głównie kaligrafią oraz czytelnicy zainteresowani przechowywaniem mają dobre powody do badania tego samego kawałka drewna.

Noż nazywany Ōsaka Chōgi czyni tę rozróżnienie konkretnym. Muzeum Mieczów w Nagoyi opisuje pismo na jego skrzyni przechowywania, które odnosi się do oceny. Ostrze, tusz na drewnie oraz papier wspomniany w tym tuszu mają różnych autorów. Transkrypcja skrzyni może zachować świadectwo o wyroku, nawet jeśli czytelnik nigdy nie widział osobnego arkusza. Data dołączona do zgłoszonej oceny w konsekwencji nie może być użyta jako data ścięcia magnolii. Jest to rodzaj cichej pracy dokumentacyjnej, jaką kiedyś praktyczne pomieszczenie może wykonywać długo po zniknięciu swojego pierwszego opiekuna.

Co zmieniła proklamacja Meiji

28 marca 1876 r. japoński rząd wydał uchwałę powszechnie określaną jako Haitōrei. Narodowe Archiwa Japońskie reprodukuje zapis i opisuje jego wyjątki, w tym określone mundury oficjalne oraz stroje ceremonialne. Proklamacja dotyczyła noszenia mieczy przez osoby prywatne. Jej przedmiotem była widoczna relacja między osobą, przedmiotem a stanowiskiem społecznym. Nie była to instrukcja nakazująca każdej rodzinie oddania swojego ostrza lub zamówienia konkretnego rodzaju drewnianej skrzyni. Ta rozróżnienie staje się istotne każdorazowo, gdy uchwała jest wykorzystywana do wyjaśnienia czegoś odnalezionego w zbiorach dzisiejszych.

Zmiana ta zmieniła sposób życia publiczności w przypadku uzbrojonych mieczy. Zbiór, który wcześniej pomagał uczynić status czytelny w stroju, mógł teraz spędzać znacznie więcej czasu w magazynie domowym. Jest to zrozumiałe ujęcie dla utrzymania znaczenia spoczynkowych montażów. Jednak ustawa skierowana do całej populacji nie zawiera listy wszystkich obiektów, które następnie zostały do nich przeniesione. Ustalenie takiej przeniesienia dla jednej rodziny wymaga inwentarza, faktury, zdjęcia z datą lub sekwencji opisów, które identyfikują ten sam obiekt w trakcie zmiany.

Można nawiązać analogię do munduru, który przestał pełnić swe dawne funkcje publiczne. Jedna rodzina mogłaby zachować go w całości w celu pamiątek rodzinnych, podczas gdy inna jedynie ozdobny element. Muzeum mogłoby znacznie później nabyć oba elementy oddzielnie i połączyć je w wystawie w celu porównania. Gdyby przetrwała jedynie regulacja, historyk wiedziałby, co było dozwolone w przestrzeni publicznej, ale niewiele o tym, jakie decyzje prywatne faktycznie podjęto. Rozróżnienie między powszechną zmianą okoliczności a biografią pojedynczego przedmiotu jest szczególnie ostre w historii japońskiej broni białej.

Głownia i oprawa katany (36.120.417a, b), Metropolitan Museum of Art
Głownia i oprawa katany (36.120.417a, b), Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp. Fotografia DT306021.

Katalogowanie przez Muzeum Metropolitana ostrza z montażem w stylu katany pozwala nam ująć problem w wymiarach fizycznych. Zdjęcie na pojedynczej stronie katalogu muzealnego może sprawiać, że skojarzenie to wydaje się nieuchronne. Stal i wyposażenie mogły zostać ocenione przez różnych osób, co mogło prowadzić do zupełnie innych wniosków co do ich jakości. Każda z nich może posiadać własną datę oraz własny ciąg opieki. Zdjęcie dokumentuje ich skojarzenie w momencie, gdy muzeum wykonało obraz. Nie może ono zastąpić zapisu z rodziny Meiji jedynie dlatego, że przedstawione dzieło było już stare w dziewiętnastym wieku.

Jak kino nauczyło widzów rozpoznawać kontur

Zatōichi po raz pierwszy pojawił się w druku w utworze Kan Shimozawy. W pierwszym pełnym metrażu Ichi zagrał Shintarō Katsu pod reżyserią Kenji Misumiego. Film został wydana w 1962 roku i sfotografowany w czerni i bieli. Ostatni fakt ma znaczenie dla wizualnej historii przedmiotów. W monochromii dwie powierzchnie, które w sposób wyraźny różnią się materiałem, mogą rejestrować się jako porównywalne obszary szarości. Montaż, kadr oraz znajomość publiczności postaci mogą nadać prostemu konturowi znaczenie narracyjne, którego samostanowiony przez siebie nie w stanie osiągnąć statyczny zdjęcie obiektu muzealnego.

Shikomizue jest mieczem ukrytym, kojarzonym z wyglądem laski; to określenie identyfikuje jego miejsce w historii maskowania. Spoczywający montaż należy do historii opieki nad przedmiotem. Ten sam przymiotnik angielski, plain, może zostać zastosowany do przykładów w obu omówieniach, lecz porównanie to odchodzi daleko od tożsamości. Kurator pyta, co housing zachował, jak trafił do zbioru oraz czy należy do konkretnego ostrza. Historyk filmu pyta, co widownia wie o podróżnym w określonym punkcie historii. Widz może korzystać z obu pytań, nie używając filmu do klasyfikacji akcesji muzealnej.

Profesja postaci również odgrywa znaczącą rolę. W opowieści Ichi jest ślepym masażystą; jego tożsamość rozwija się poprzez spotkania z osobami, które formułują wobec niego uprzedzenia, poprzez występ konkretnego aktora oraz poprzez fabułę, która niesie ze sobą własne moralne zaskoczenia. Traktowanie laski jedynie jako ilustracji ogólnego japońskiego starożytności pomija większość tego, co film osiąga. Przedmiot na ekranie może nabyć biografię dzięki powtarzającym się występom w ramach serii. Ta fikcyjna ciągłość stanowi dowód na temat kinematografii i pamięci widza, nawet jeśli nie dostarcza żadnych informacji na temat daty rzeczywistego drewnianego montażu.

Dlaczego nieporozumienia utrzymują się poza kinem? Fotografowanie w muzeach często izoluje długie przedmioty na neutralnym tle. Zdjęciowa kopia produkcyjna może robić to samo. W wynikach wyszukiwania obok siebie umieszcza się małe reprodukcje, często bez oryginalnych wymiarów lub esejów opisowych. Dla kogoś, kto szybko przegląda te obrazy, kontur staje się substytutem funkcji. Przywrócenie linii autorstwa, tytułu przedmiotu, daty oraz kontekstu fotografii przynosi więcej korzyści w rozwiązaniu nieporozumienia niż coraz bardziej skomplikowane argumenty dotyczące wizualnego podobieństwa.

Przechowywanie jest również formą historii eksponowania.

Stojak na miecz (14.100.211), Metropolitan Museum of Art
Stojak na miecz (14.100.211), Metropolitan Museum of Art. Metropolitan Museum of Art, otwarty dostęp.

Wystawiony, ozdobiony stojak na miecze w Metropolitan Museum czyni widoczne ostateczne porównanie. Stojak układa obiekt w sposób dostępny dla widza. Spoczywający montaż (ensemble akcesoriów) odpowiada za okresy, gdy nie ma publiczności. Skrzynka może przełączać się między tymi rolami, jeśli stanie się samodzielnym, przyjętym do zbiorów obiektem o znaczeniu. Drewno, lakier i metalowe ozdobienia stojaka ilustrują, jak wiele sztuki można poświęcić na przygotowanie otoczenia dla innego dzieła. Nieozdobiony, spoczywający montaż stanowi komplementarne osiągnięcie, zapewniając otoczenie, które pozwala na to, by przechowywane dzieło wycofało się z pola widzenia.

W przypadku takiego wystawienia istnieje prosta metoda oceny dobrej etykiety. Czy odwiedzający mógłby wskazać, które elementy dowodów przetrwałyby, gdyby ozdobne montażu oraz stalowe elementy były eksponowane w różnych pomieszczeniach? Zapis powiązań odnotowany w rejestrze pozostałby niezmieniony. Inskrypcja tuszem pozostałaby wraz ze swoim drewnianym nośnikiem. Praca artysty lakierowanego nadal byłaby widoczna na meblach. Polerowana klinga nadal nosiłaby swoją własną fizyczną historię. Żadna z tych obserwacji nie wymaga twierdzenia co do tego, co każdy właściciel zrobił po proklamacji Meiji.

Dawna oprawa do przechowywania głowni jest w istocie zapisem decyzji podejmowanych w różnym czasie. Właściciel potrzebował miejsca, w którym mógłby złożyć głownię. Rzemieślnik wybierał drewno i klej z myślą o późniejszych zabiegach konserwatorskich. Rodzina lub muzeum rozstrzygały, które elementy oprawy i które dokumenty zachować razem. Po dziesięcioleciach fotograf wybierał, jakie związki między nimi pokazać. To dzięki tym decyzjom tak skromny materiał jak surowe drewno magnolii zasługuje na miejsce w sali muzealnej. Gdy je prześledzimy, łatwiej odróżnić pamiętny rekwizyt filmowego bohatera od niepozornej oprawy, która przez lata po cichu chroniła rzeczywiste dzieło sztuki.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest shirasaya w japońskim muzeum?

Shirasaya jest prostym, drewnianym montażem magazynowym, tradycyjnie wykonanym z magnolii, zapewniającym miejsce na osadzenie ostrza, gdy ozdobny montaż jest przechowywany oddzielnie.

Czym jest saya, czy zawsze oznacza ona shirasaya?

Saya oznacza pochewkę. Pochewka lakierowana w formalnym montażu oraz pochewka magazynowa bez dekoracji są obie klasyfikowane jako saya, posiadającą jednak inną historię i przeznaczenie.

Co robi się w japońskim montażu do odpoczynku pasta ryżowa?

Tradycyjny sokui to klej oparty na ryżu. Jego zdolność do umożliwienia specjalistycznej konserwacji ma historyczne znaczenie, ponieważ resztki kleju wewnątrz zamkniętego, drewnianego obudowania mogą wpłynąć na chroniony obiekt.

Czym jest bicz szablony i dlaczego bywa mylony z shirasayą?

W niniejszym porównaniu laski mieczowe, znane w japońskiej tradycji jako shikomizue, należą do historii przedmiotów ukrytych, podczas gdy shirasaya przynależy do kategorii przechowywania i konserwacji; w obrazach ich proste kontury mogą wyglądać podobnie.

Kto jest Zatoichi?

Zatōichi jest fikcyjnym ślepym masażystą stworzonym przez Kan Shimozawę. Rola ta została zagrana przez Shintarō Katsu w filmie z 1962 roku w reżyserii Kenji Misumiego, będąc początkiem słynnej serii filmowej.

Jaki był wydarzenie z okresu Meiji najbardziej istotne dla tej historii?

28 marca 1876 r. rząd ograniczył publiczne noszenie mieczy, z określonymi wyjątkami. Proklamacja nie podaje krajowej liczby ostrzy, które następnie zostały umieszczone w montażach do przechowywania.

Filmy i wykłady

The Met — Ochrona japońskich dzieł sztaki w zagranicznych kolekcjach

JASA: Towarzystwo Sztuki Japońskiej w Ameryce — Samurajski Blask: Przybory Mieczowe z Edo-Japonii (wykład Markusa Sesko)

Karty obiektów i dalsza lektura

Powiązane artykuły